[69] Yampi taṁ bhikkhave khayasmiṁ khaye ñāṇaṁ tampi 4 saupanisaṁ
vadāmi no anupanisaṁ. Kā ca bhikkhave khaye ñāṇassa upanisā.
1 Ma. Yu. bhikkhave. 2 Ma. Yu. ayaṁ pāṭho natthi. 3 Ma. yesañca. Yu. yesañhi.
4 Yu. taṁ.
Vimuttītissa vacanīyaṁ. Vimuttimpahaṁ 1 bhikkhave saupanisaṁ vadāmi no
anupanisaṁ. Kā ca bhikkhave vimuttiyā upanisā. Virāgotissa vacanīyaṁ.
Virāgampahaṁ bhikkhave saupanisaṁ vadāmi no anupanisaṁ. Kā ca
bhikkhave virāgassa upanisā. Nibbidātissa vacanīyaṁ. Nibbidampahaṁ
bhikkhave saupanisaṁ vadāmi no anupanisaṁ. Kā ca bhikkhave
nibbidāya upanisā. Yathābhūtañāṇadassanantissa vacanīyaṁ.
Yathābhūtañāṇadassanampahaṁ bhikkhave saupanisaṁ vadāmi no anupanisaṁ.
Kā ca bhikkhave yathābhūtañāṇadassanassa upanisā. Samādhītissa
vacanīyaṁ. Samādhimpahaṁ bhikkhave saupanisaṁ vadāmi no anupanisaṁ.
Kā ca bhikkhave samādhissa upanisā. Sukhantissa vacanīyaṁ. Sukhampahaṁ
bhikkhave saupanisaṁ vadāmi no anupanisaṁ. Kā ca bhikkhave sukhassa
upanisā. Passaddhītissa vacanīyaṁ. Passaddhimpahaṁ bhikkhave saupanisaṁ
vadāmi no anupanisaṁ. Kā ca bhikkhave passaddhiyā upanisā.
Pītītissa vacanīyaṁ. Pītimpahaṁ bhikkhave saupanisaṁ vadāmi no anupanisaṁ.
Kā ca bhikkhave pītiyā upanisā. Pāmujjantissa vacanīyaṁ. Pāmujjampahaṁ
bhikkhave saupanisaṁ vadāmi no anupanisaṁ. Kā ca bhikkhave
pāmujjassa upanisā. Saddhātissa vacanīyaṁ. Saddhampahaṁ bhikkhave
saupanisaṁ vadāmi no anupanisaṁ. Kā ca bhikkhave saddhāya upanisā.
Dukkhantissa vacanīyaṁ. Dukkhampahaṁ bhikkhave saupanisaṁ vadāmi no
anupanisaṁ. Kā ca bhikkhave dukkhassa upanisā. Jātītissa vacanīyaṁ.
1 Ma. Yu. vimuttimpāhaṁ. evamīdisesu padesu.
Jātimpahaṁ bhikkhave saupanisaṁ vadāmi no anupanisaṁ. Kā ca
bhikkhave jātiyā upanisā. Bhavotissa vacanīyaṁ. Bhavampahaṁ bhikkhave
saupanisaṁ vadāmi no anupanisaṁ. Kā ca bhikkhave bhavassa upanisā.
Upādānantissa vacanīyaṁ. Upādānampahaṁ bhikkhave saupanisaṁ vadāmi
no anupanisaṁ. Kā ca bhikkhave upādānassa upanisā. Taṇhātissa
vacanīyaṁ. Taṇhampahaṁ bhikkhave saupanisaṁ vadāmi no anupanisaṁ.
Kā ca bhikkhave taṇhāya upanisā. Vedanātissa vacanīyaṁ .pe.
Phassotissa vacanīyaṁ ... Saḷāyatanantissa vacanīyaṁ ... Nāmarūpantissa
vacanīyaṁ ... Viññāṇantissa vacanīyaṁ ... Saṅkhārātissa vacanīyaṁ. Saṅkhārepahaṁ
bhikkhave saupanise vadāmi no anupanise. Kā ca bhikkhave
saṅkhārānaṁ upanisā. Avijjātissa vacanīyaṁ. Iti kho bhikkhave
avijjūpanisā saṅkhārā saṅkhārūpanisaṁ viññāṇaṁ viññāṇūpanisaṁ
nāmarūpaṁ nāmarūpūpanisaṁ saḷāyatanaṁ saḷāyatanūpaniso phasso phassūpanisā
vedanā vedanūpanisā taṇhā taṇhūpanisaṁ upādānaṁ upādānūpaniso
bhavo bhavūpanisā jāti jātūpanisaṁ dukkhaṁ dukkhūpanisā
saddhā saddhūpanisaṁ pāmujjaṁ pāmujjūpanisā pīti pītūpanisā
passaddhi passaddhūpanisaṁ sukhaṁ sukhūpaniso samādhi samādhūpanisaṁ
yathābhūtañāṇadassanaṁ yathābhūtañāṇadassanūpanisā nibbidā nibbidūpaniso
virāgo virāgūpanisā vimutti vimuttūpanisaṁ khaye ñāṇaṁ.

[70] Seyyathāpi bhikkhave upari pabbate thullaphusitake deve
Vassante taṁ udakaṁ yathāninnaṁ pavattamānaṁ pabbatakandarapadarasākhā
paripūreti pabbatakandarapadarasākhā paripūrā kussubbhe 1 paripūrenti
kussubbhā paripūrā mahāsobbhe paripūrenti mahāsobbhā paripūrā
kunnadiyo paripūrenti kunnadiyo paripūrā mahānadiyo paripūrenti
mahānadiyo paripūrā mahāsamuddaṁ [2]- paripūrenti evameva kho bhikkhave
avijjūpanisā saṅkhārā saṅkhārūpanisaṁ viññāṇaṁ viññāṇūpanisaṁ
nāmarūpaṁ nāmarūpūpanisaṁ saḷāyatanaṁ saḷāyatanūpaniso phasso
phassūpanisā vedanā vedanūpanisā taṇhā taṇhūpanisaṁ upādānaṁ
upādānūpaniso bhavo bhavūpanisā jāti jātūpanisaṁ dukkhaṁ
dukkhūpanisā saddhā saddhūpanisaṁ pāmujjaṁ pāmujjūpanisā pīti
pītūpanisā passaddhi passaddhūpanisaṁ sukhaṁ sukhūpaniso samādhi
samādhūpanisaṁ yathābhūtañāṇadassanaṁ yathābhūtañāṇadassanūpanisā nibbidā
nibbidūpaniso virāgo virāgūpanisā vimutti vimuttūpanisaṁ khaye
ñāṇanti. Tatiyaṁ.

[71] Rājagahe viharati veḷuvane ... Atha kho āyasmā sārīputto
pubbaṇhasamayaṁ nivāsetvā pattacīvaramādāya rājagahaṁ piṇḍāya
pāvisi. Atha kho āyasmato sārīputtassa etadahosi atippago
kho tāva rājagahe piṇḍāya carituṁ yannūnāhaṁ yena aññatitthiyānaṁ
paribbājakānaṁ ārāmo tenupasaṅkameyyanti. Atha kho āyasmā
sārīputto yena aññatitthiyānaṁ paribbājakānaṁ ārāmo tenupasaṅkami
1 Ma. kusobbhe. Yu. kusabbhe. evamuparipi. 2 Yu. sāgaraṁ.
Upasaṅkamitvā tehi aññatitthiyehi paribbājakehi saddhiṁ sammodi
sammodanīyaṁ kathaṁ sārāṇīyaṁ vītisāretvā ekamantaṁ nisīdi.

[72] Ekamantaṁ nisinnaṁ kho āyasmantaṁ sārīputtaṁ te aññatitthiyā
paribbājakā etadavocuṁ santāvuso sārīputta eke
samaṇabrāhmaṇā kammavādā sayaṁkataṁ dukkhaṁ paññapenti. Santi
panāvuso sārīputta eke samaṇabrāhmaṇā kammavādā parakataṁ
dukkhaṁ paññapenti. Santāvuso sārīputta eke samaṇabrāhmaṇā
kammavādā sayaṁkatañca parakatañca dukkhaṁ paññapenti. Santi
panāvuso sārīputta eke samaṇabrāhmaṇā kammavādā asayaṁkāraṁ
aparakāraṁ adhicca samuppannaṁ dukkhaṁ paññapenti. Idha panāvuso
sārīputta samaṇo gotamo kiṁvādī kimakkhāyī kathaṁ byākaramānā ca
mayaṁ vuttavādino ceva samaṇassa gotamassa assāma na ca samaṇaṁ
gotamaṁ abhūtena abbhācikkheyyāma dhammassa cānudhammaṁ byākareyyāma
na ca koci sahadhammiko vādānupāto gārayhaṁ ṭhānaṁ āgaccheyyāti.

[73] Paṭiccasamuppannaṁ kho āvuso dukkhaṁ vuttaṁ bhagavatā kiṁ
paṭicca phassaṁ paṭicca iti vadaṁ vuttavādī ceva bhagavato assa na
ca bhagavantaṁ abhūtena abbhācikkheyya dhammassa cānudhammaṁ byākareyya
na ca koci sahadhammiko vādānupāto gārayhaṁ ṭhānaṁ āgaccheyya.
Tatrāvuso ye te samaṇabrāhmaṇā kammavādā sayaṁkataṁ dukkhaṁ
paññapenti tadapi phassapaccayā. Yepi te .pe. Yepi te
.pe. Yepi te samaṇabrāhmaṇā kammavādā asayaṁkāraṁ aparakāraṁ
adhicca samuppannaṁ dukkhaṁ paññapenti tadapi phassapaccayā. Tatrāvuso
ye te samaṇabrāhmaṇā kammavādā sayaṁkataṁ dukkhaṁ paññapenti te
vata aññatra phassā paṭisaṁvedayantīti 1 netaṁ ṭhānaṁ vijjati. Yepi
te samaṇabrāhmaṇā kammavādā parakataṁ dukkhaṁ paññapenti te
vata aññatra phassā paṭisaṁvedayantīti netaṁ ṭhānaṁ vijjati. Yepi
te samaṇabrāhmaṇā kammavādā sayaṁkatañca parakatañca dukkhaṁ
paññapenti te vata aññatra phassā paṭisaṁvedayantīti netaṁ ṭhānaṁ
vijjati. Yepi te samaṇabrāhmaṇā kammavādā asayaṁkāraṁ aparakāraṁ
adhicca samuppannaṁ dukkhaṁ paññapenti te vata aññatra phassā
paṭisaṁvedayantīti netaṁ ṭhānaṁ vijjatīti.

[74] Assosi kho āyasmā ānando āyasmato sārīputtassa
tehi aññatitthiyehi paribbājakehi saddhiṁ imaṁ kathāsallāpaṁ. Atha
kho āyasmā ānando rājagahe piṇḍāya caritvā pacchābhattaṁ
piṇḍapātapaṭikkanto yena bhagavā tenupasaṅkami upasaṅkamitvā
bhagavantaṁ abhīvādetvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinno kho
āyasmā ānando yāvatako āyasmato sārīputtassa tehi
aññatitthiyehi paribbājakehi saddhiṁ ahosi kathāsallāpo taṁ sabbaṁ
bhagavato ārocesi.

[75] Sādhu sādhu ānanda yathātaṁ sārīputto ca 2 sammā
1 Ma. Yu. paṭisaṁvedissantīti. evamuparipi. 2 Ma. Yu. casaddo natthi.
evamīdisesu ṭhānesu.
Byākaramāno byākareyya. Paṭiccasamuppannaṁ kho ānanda dukkhaṁ vuttaṁ
mayā kiṁ paṭicca phassaṁ paṭicca iti vadaṁ vuttavādī ceva me
assa na ca maṁ abhūtena abbhācikkheyya dhammassa cānudhammaṁ byākareyya
na ca koci sahadhammiko vādānupāto gārayhaṁ ṭhānaṁ āgaccheyya.
Tatrānanda ye te samaṇabrāhmaṇā kammavādā sayaṁkataṁ dukkhaṁ
paññapenti tadapi phassapaccayā. Yepi te .pe. Yepi te
.pe. Yepi te samaṇabrāhmaṇā kammavādā asayaṁkāraṁ aparakāraṁ
adhicca samuppannaṁ dukkhaṁ paññapenti tadapi phassapaccayā. Tatrānanda
yepi te samaṇabrāhmaṇā kammavādā sayaṁkataṁ dukkhaṁ paññapenti
te vata aññatra phassā paṭisaṁvedayantīti netaṁ ṭhānaṁ vijjati.
Yepi te .pe. Yepi te .pe. Yepi te samaṇabrāhmaṇā
kammavādā asayaṁkāraṁ aparakāraṁ adhicca samuppannaṁ dukkhaṁ paññapenti
te vata aññatra phassā paṭisaṁvedayantīti netaṁ ṭhānaṁ vijjati.

[76] Ekamidāhaṁ ānanda samayaṁ idheva rājagahe viharāmi
veḷuvane kalandakanivāpe. Atha khvāhaṁ ānanda pubbaṇhasamayaṁ
nivāsetvā pattacīvaramādāya rājagahaṁ 1 piṇḍāya pāvisiṁ. Tassa
mayhaṁ ānanda etadahosi atippago kho tāva rājagahe piṇḍāya
carituṁ yannūnāhaṁ yena aññatitthiyānaṁ paribbājakānaṁ ārāmo
tenupasaṅkameyyanti. Atha khvāhaṁ ānanda yena aññatitthiyānaṁ
paribbājakānaṁ ārāmo tenupasaṅkamiṁ upasaṅkamitvā tehi aññatitthiyehi
1 Yu. rājagahe.
Paribbājakehi saddhiṁ sammodiṁ sammodanīyaṁ kathaṁ sārāṇīyaṁ
vītisāretvā ekamantaṁ nisīdiṁ. Ekamantaṁ nisinnaṁ kho maṁ ānanda
te aññatitthiyā paribbājakā etadavocuṁ santāvuso gotama
eke samaṇabrāhmaṇā kammavādā sayaṁkataṁ dukkhaṁ paññapenti
santi panāvuso gotama eke samaṇabrāhmaṇā kammavādā parakataṁ
dukkhaṁ paññapenti santāvuso gotama eke samaṇabrāhmaṇā
kammavādā sayaṁkatañca parakatañca dukkhaṁ paññapenti santi
panāvuso gotama eke samaṇabrāhmaṇā kammavādā asayaṁkāraṁ
aparakāraṁ adhicca samuppannaṁ dukkhaṁ paññapenti. Idha no āyasmā
gotamo kiṁvādī kimakkhāyī kathaṁ byākaramānā ca mayaṁ vuttavādino
ceva āyasmato gotamassa assāma na ca āyasmantaṁ gotamaṁ
abhūtena abbhācikkheyyāma dhammassa cānudhammaṁ byākareyyāma na
ca koci sahadhammiko vādānupāto gārayhaṁ ṭhānaṁ āgaccheyyāti.
Evaṁ vuttāhaṁ ānanda te aññatitthiye paribbājake etadavocaṁ
paṭiccasamuppannaṁ kho āvuso dukkhaṁ vuttaṁ mayā kiṁ paṭicca
phassaṁ paṭicca iti vadaṁ vuttavādī ceva me assa na ca maṁ
abhūtena abbhācikkheyya dhammassa cānudhammaṁ byākareyya na ca
koci sahadhammiko vādānupāto gārayhaṁ ṭhānaṁ āgaccheyya 1 .
Tatrāvuso ye te samaṇabrāhmaṇā kammavādā sayaṁkataṁ dukkhaṁ
paññapenti tadapi phassapaccayā. Yepi te .pe. Yepi te
1 Ma. Yu. itisaddo dissati.
.pe. Yepi te samaṇabrāhmaṇā kammavādā asayaṁkāraṁ aparakāraṁ
adhicca samuppannaṁ dukkhaṁ paññapenti tadapi phassapaccayā. Tatrāvuso
ye te samaṇabrāhmaṇā kammavādā sayaṁkataṁ dukkhaṁ paññapenti
te vata aññatra phassā paṭisaṁvedayantīti netaṁ ṭhānaṁ vijjati.
Yepi te .pe. Yepi te .pe. Yepi te samaṇabrāhmaṇā
kammavādā asayaṁkāraṁ aparakāraṁ adhicca samuppannaṁ dukkhaṁ
paññapenti te vata aññatra phassā paṭisaṁvedayantīti netaṁ ṭhānaṁ
vijjatīti.

[77] Acchariyaṁ bhante abbhūtaṁ bhante yatra hi nāma ekena
padena sabbo attho vutto bhavissati siyā nu kho bhante
esevattho vitthārena vuccamāno gambhīro ceva assa gambhīrāvabhāso
cāti. Tenahānanda taññevettha paṭibhātūti.

[78] Sace maṁ bhante evaṁ puccheyyuṁ jarāmaraṇaṁ āvuso
ānanda kiṁnidānaṁ kiṁsamudayaṁ kiṁjātikaṁ kiṁpabhavanti. Evaṁ puṭṭho 1 ahaṁ
bhante evaṁ byākareyyaṁ jarāmaraṇaṁ kho āvuso jātinidānaṁ
jātisamudayaṁ jātijātikaṁ jātippabhavanti. Evaṁ puṭṭho ahaṁ bhante evaṁ
byākareyyaṁ. Sace maṁ bhante evaṁ puccheyyuṁ jāti panāvuso
ānanda kiṁnidānā kiṁsamudayā kiṁjātikā kiṁpabhavāti. Evaṁ puṭṭho
ahaṁ bhante evaṁ byākareyyaṁ jāti kho āvuso bhavanidānā
bhavasamudayā bhavajātikā bhavappabhavāti. Evaṁ puṭṭho ahaṁ bhante evaṁ
1 Ma. puṭṭhohaṁ. Yu. puṭṭhāhambhante. evamuparipi.
Byākareyyaṁ. Sace maṁ bhante evaṁ puccheyyuṁ bhavo panāvuso
ānanda kiṁnidāno kiṁsamudayo kiṁjātiko kiṁpabhavoti. Evaṁ puṭṭho
ahaṁ bhante evaṁ byākareyyaṁ bhavo kho āvuso upādānanidāno
upādānasamudayo upādānajātiko upādānappabhavoti. Evaṁ puṭṭho
ahaṁ bhante evaṁ byākareyyaṁ. Sace maṁ bhante evaṁ puccheyyuṁ
upādānaṁ panāvuso .pe. Taṇhā panāvuso .pe. Vedanā
panāvuso .pe. Sace maṁ bhante evaṁ puccheyyuṁ phasso panāvuso
ānanda kiṁnidāno kiṁsamudayo kiṁjātiko kiṁpabhavoti. Evaṁ puṭṭho
ahaṁ bhante evaṁ byākareyyaṁ phasso kho āvuso saḷāyatananidāno
saḷāyatanasamudayo saḷāyatanajātiko saḷāyatanappabhavo 1 channaṁ
tveva āvuso phassāyatanānaṁ asesavirāganirodhā phassanirodho
phassanirodhā vedanānirodho vedanānirodhā taṇhānirodho taṇhānirodhā
upādānanirodho upādānanirodhā bhavanirodho bhavanirodhā jātinirodho
jātinirodhā jarāmaraṇaṁ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā nirujjhanti.
Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hotīti. Evaṁ puṭṭho
ahaṁ bhante evaṁ byākareyyanti. Catutthaṁ.