[343] Evamme sutaṁ ekaṁ samayaṁ bhagavā sakkesu viharati
kapilavatthusmiṁ nigrodhārāme. Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṁ
nivāsetvā pattacīvaramādāya kapilavatthuṁ piṇḍāya pāvisi.
Kapilavatthusmiṁ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṁ piṇḍapātapaṭikkanto yena
kāḷakhemakassa sakkassa vihāro tenupasaṅkami divāvihārāya. Tena
kho pana samayena kāḷakhemakassa sakkassa vihāre sambahulāni
senāsanāni paññattāni honti. Addasā kho bhagavā kāḷakhemakassa
sakkassa vihāre sambahulāni senāsanāni paññattāni.
Disvāna bhagavato etadahosi sambahulāni kho kāḷakhemakassa
sakkassa vihāre senāsanāni paññattāni sambahulā nu kho
idha bhikkhū viharantīti.

[344] Tena kho pana samayena āyasmā ānando sambahulehi
bhikkhūhi saddhiṁ ghaṭāyasakkassa vihāre cīvarakammaṁ karoti. Atha kho
bhagavā sāyaṇhasamayaṁ paṭisallānā vuṭṭhito yena ghaṭāyasakkassa
vihāro tenupasaṅkami upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi.
Nisajja kho bhagavā āyasmantaṁ ānandaṁ āmantesi sambahulāni kho
ānanda kāḷakhemakassa sakkassa vihāre senāsanāni paññattāni
sambahulā [1]- ettha bhikkhū viharantīti. Sambahulāni bhante
1 Ma. Yu. etthantare nu khoti atthi.
Kāḷakhemakassa sakkassa vihāre senāsanāni paññattāni sambahulā
bhikkhū ettha viharanti cīvarakālasamayo no bhante vattatīti.

[345] Na kho ānanda bhikkhu sobhati saṅgaṇikārāmo saṅgaṇikarato
saṅgaṇikārāmataṁ anuyutto gaṇārāmo gaṇarato gaṇasammudito
so vatānanda bhikkhu saṅgaṇikārāmo saṅgaṇikarato saṅgaṇikārāmataṁ
anuyutto gaṇārāmo gaṇarato gaṇasammudito yantaṁ nekkhammasukhaṁ
pavivekasukhaṁ upasamasukhaṁ sambodhisukhaṁ 1 tassa sukhassa nikāmalābhī bhavissati
akicchalābhī akasiralābhīti netaṁ ṭhānaṁ vijjati. Yo ca kho so
ānanda bhikkhu eko gaṇasmā vūpakaṭṭho viharati tassetaṁ bhikkhuno
pāṭikaṅkhaṁ yantaṁ nekkhammasukhaṁ pavivekasukhaṁ upasamasukhaṁ sambodhisukhaṁ
tassa sukhassa nikāmalābhī bhavissati akicchalābhī akasiralābhīti
ṭhānametaṁ vijjati. So vatānanda bhikkhu saṅgaṇikārāmo saṅgaṇikarato
saṅgaṇikārāmataṁ anuyutto gaṇārāmo gaṇarato gaṇasammudito
sāmāyikaṁ vā kantaṁ cetovimuttiṁ upasampajja viharissati asāmāyikaṁ
vā akuppanti netaṁ ṭhānaṁ vijjati. Yo ca kho so ānanda
bhikkhu eko gaṇasmā vūpakaṭṭho viharati tassetaṁ bhikkhuno pāṭikaṅkhaṁ
sāmāyikaṁ vā kantaṁ cetovimuttiṁ upasampajja viharissati asāmāyikaṁ
vā akuppanti ṭhānametaṁ vijjati. Nāhaṁ ānanda ekaṁ rūpaṁpi
samanupassāmi yattha rattassa yathābhirattassa rūpassa vipariṇāmaññathābhāvā
na uppajjeyyuṁ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā.
1 Po. Yu. saṁbodhasukhaṁ.

[346] Ayaṁ kho panānanda vihāro tattha tathāgatena
abhisambuddho yadidaṁ sabbanimittānaṁ amanasikārā ajjhattaṁ suññataṁ
upasampajja viharati. Tattha ce ānanda tathāgataṁ iminā vihārena
viharantaṁ bhagavantaṁ upasaṅkamitāro bhikkhū bhikkhuniyo upāsakā
upāsikāyo rājāno rājamahāmattā titthiyā titthiyasāvakā tatrānanda
tathāgato vivekaninneva cittena vivekapoṇena vivekapabbhārena
vūpakaṭṭhena nekkhammābhiratena byantībhūtena sabbaso āsavaṭṭhāniyehi
dhammehi aññadatthuṁ uyyojanikapaṭisaṁyuttaṁyeva 1 kathaṁ kattā hoti.
Tasmātihānanda bhikkhu cepi ākaṅkheyya ajjhattaṁ suññataṁ
upasampajja vihareyyanti tenānanda bhikkhunā ajjhattameva cittaṁ
saṇṭhapetabbaṁ sannisādetabbaṁ ekodikātabbaṁ samādahātabbaṁ.

[347] Kathañcānanda bhikkhu ajjhattameva cittaṁ saṇṭhapeti
sannisādeti ekodikaroti samādahati. Idhānanda bhikkhu vivicceva
kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṁ savicāraṁ vivekajaṁ pītisukhaṁ
paṭhamaṁ jhānaṁ ... Dutiyaṁ jhānaṁ ... Tatiyaṁ jhānaṁ ... Catutthaṁ jhānaṁ
upasampajja viharati. Evaṁ kho ānanda bhikkhu ajjhattameva cittaṁ
saṇṭhapeti sannisādeti ekodikaroti samādahati. So ajjhattaṁ
suññataṁ manasikaroti. Tassa ajjhattaṁ suññataṁ manasikaroto
ajjhattaṁ suññatāya cittaṁ na pakkhandati na pasīdati na santiṭṭhati
nādhimuccati 2 . Evaṁ santametaṁ ānanda bhikkhu evaṁ pajānāti
1 Yu. uyyojiyapaṭisaṁyuttaṁyeva. 2 Ma. Yu. na vimuccati.
Ajjhattaṁ suññataṁ kho me manasikaroto ajjhattaṁ suññatāya
cittaṁ na pakkhandati na pasīdati na santiṭṭhati nādhimuccatīti.
Itiha tattha sampajāno hoti. So bahiddhā suññataṁ manasikaroti.
So ajjhattabahiddhā suññataṁ manasikaroti. So āneñjaṁ
manasikaroti. Tassa āneñjaṁ manasikaroto āneñjāya cittaṁ na
pakkhandati na pasīdati na santiṭṭhati nādhimuccati. Evaṁ santametaṁ
ānanda bhikkhu evaṁ pajānāti āneñjaṁ kho [1]- manasikaroto
āneñjāya cittaṁ na pakkhandati na pasīdati na santiṭṭhati
nādhimuccatīti. Itiha tattha sampajāno hoti. Tenānanda bhikkhunā
tasmiṁyeva purimasmiṁ samādhinimitte ajjhattameva cittaṁ saṇṭhapetabbaṁ
sannisādetabbaṁ ekodikātabbaṁ samādahātabbaṁ. So ajjhattaṁ
suññataṁ manasikaroti. Tassa ajjhattaṁ suññataṁ manasikaroto ajjhattaṁ
suññatāya cittaṁ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati vimuccati. Evaṁ
santametaṁ ānanda bhikkhu evaṁ pajānāti ajjhattaṁ suññataṁ kho
me manasikaroto ajjhattaṁ suññatāya cittaṁ pakkhandati pasīdati
santiṭṭhati vimuccatīti. Itiha tattha sampajāno hoti. So
bahiddhā suññataṁ manasikaroti. So ajjhattabahiddhā suññataṁ
manasikaroti. So āneñjaṁ manasikaroti. Tassa āneñjaṁ manasikaroto
āneñjāya 2 cittaṁ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati vimuccati.
Evaṁ santametaṁ ānanda bhikkhu evaṁ pajānāti āneñjaṁ kho
1 Ma. Yu. etthantare meti atthi.
2 Yu. ānañjeti dissati. ito paraṁ īdisameva.
Me manasikaroto āneñjāya cittaṁ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati
vimuccatīti. Itiha tattha sampajāno hoti.

[348] Tassa ce ānanda bhikkhuno iminā vihārena viharato
caṅkamāya cittaṁ namati. So caṅkamati evaṁ maṁ caṅkamantaṁ
nābhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssavissantīti.
Itiha tattha sampajāno hoti. Tassa ce ānanda bhikkhuno
iminā vihārena viharato ṭhānāya cittaṁ namati. So tiṭṭhati evaṁ
maṁ ṭhitaṁ nābhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssavissantīti.
Itiha tattha sampajāno hoti. Tassa ce ānanda
bhikkhuno iminā vihārena viharato nisajjāya cittaṁ namati. So
nisīdati evaṁ maṁ nisinnaṁ nābhijjhādomanassā pāpakā akusalā
dhammā anvāssavissantīti. Itiha tattha sampajāno hoti.
Tassa ce ānanda bhikkhuno iminā vihārena viharato sayanāya
cittaṁ namati. So sayati evaṁ maṁ sayantaṁ nābhijjhādomanassā
pāpakā akusalā dhammā anvāssavissantīti. Itiha tattha sampajāno
hoti. Tassa ce ānanda bhikkhuno iminā vihārena viharato
bhāsāya cittaṁ namati. So yāyaṁ kathā hīnā gammā pothujjanikā
anariyā anatthasañhitā na nibbidāya na virāgāya na nirodhāya na
upasamāya na abhiññāya na sambodhāya na nibbānāya saṁvattati
seyyathīdaṁ rājakathā corakathā mahāmattakathā senākathā bhayakathā
Yuddhakathā annakathā pānakathā vatthakathā sayanakathā mālākathā
gandhakathā ñātikathā yānakathā gāmakathā nigamakathā nagarakathā janapadakathā
itthīkathā sūrakathā visikhākathā kumbhaṭṭhānakathā pubbapetakathā nānattakathā
lokakkhāyikā samuddakkhāyikā itibhavābhavakathā iti vā evarūpaṁ 1 kathaṁ
na kathessāmīti. Itiha tattha sampajāno hoti. Yā ca ayaṁ
ānanda kathā abhisallekhikā cetovicāraṇasappāyā ekantanibbidāya
virāgāya nirodhāya upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya
saṁvattati seyyathīdaṁ appicchakathā santuṭṭhikathā pavivekakathā
asaṁsaggakathā viriyārambhakathā sīlakathā samādhikathā paññākathā
vimuttikathā vimuttiñāṇadassanakathā iti evarūpaṁ kathaṁ kathessāmīti.
Itiha tattha sampajāno hoti. Tassa ce ānanda bhikkhuno
iminā vihārena viharato vitakkāya cittaṁ namati. So yeme
vitakkā hīnā gammā pothujjanikā anariyā anatthasañhitā na
nibbidāya na virāgāya na nirodhāya na upasamāya na abhiññāya na
sambodhāya na nibbānāya saṁvattanti seyyathīdaṁ kāmavitakko byāpādavitakko
vihiṁsāvitakko iti evarūpe vitakke na vitakkessāmīti.
Itiha tattha sampajāno hoti. Ye ca kho [2]- ānanda vitakkā
ariyā niyyānikā niyyanti takkarassa sammā dukkhakkhayāya seyyathīdaṁ
nekkhammavitakko abyāpādavitakko avihiṁsāvitakko. Iti evarūpe
vitakke vitakkessāmīti. Itiha tattha sampajāno hoti.
1 Ma. Yu. iti evarūpiṁ. 2 Ma. Yu. etthantare imeti dissati.

[349] Pañca kho ime ānanda kāmaguṇā katame pañca cakkhuviññeyyā
rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasañhitā rajanīyā
sotaviññeyyā saddā ... Ghānaviññeyyā gandhā ... Jivhāviññeyyā
rasā ... Kāyaviññeyyā phoṭṭhabbā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā
kāmūpasañhitā rajanīyā ime kho ānanda pañca kāmaguṇā.
Yattha bhikkhunā abhikkhaṇaṁ sakaṁ cittaṁ paccavekkhitabbaṁ atthi nu kho
me imesu pañcasu kāmaguṇesu aññatarasmiṁ vā aññatarasmiṁ vā
āyatane uppajjati cetaso samudācāroti. Sace ānanda bhikkhu
paccavekkhamāno evaṁ pajānāti atthi kho me imesu pañcasu
kāmaguṇesu aññatarasmiṁ vā aññatarasmiṁ vā āyatane uppajjati
cetaso samudācāroti. Evaṁ santametaṁ ānanda bhikkhu evaṁ
pajānāti yo kho imesu pañcasu kāmaguṇesu chandarāgo so me
appahīnoti [1]- sace panānanda bhikkhu paccavekkhamāno evaṁ pajānāti
natthi kho me imesu pañcasu kāmaguṇesu aññatarasmiṁ vā
aññatarasmiṁ vā āyatane uppajjati cetaso samudācāroti. Evaṁ
santametaṁ ānanda bhikkhu evaṁ pajānāti yo kho imesu pañcasu
kāmaguṇesu chandarāgo so me pahīnoti. Itiha tattha
sampajāno hoti.

[350] Pañca kho ime ānanda upādānakkhandhā. Yattha
bhikkhunā udayabbayānupassinā vihātabbaṁ iti rūpaṁ iti rūpassa
1 Ma. Yu. etthantare itiha tattha sampajāno hotīti dissanti.
Samudayo iti rūpassa atthaṅgamo iti vedanā ... Iti saññā ...
Iti saṅkhārā ... Iti viññāṇaṁ iti viññāṇassa samudayo iti
viññāṇassa atthaṅgamoti. Tassa imesu pañcasu upādānakkhandhesu
udayabbayānupassino viharato yo pañcasu upādānakkhandhesu asmimāno
so pahīyati. Evaṁ santametaṁ ānanda bhikkhu evaṁ pajānāti yo
kho me pañcasu upādānakkhandhesu asmimāno so me pahīnoti.
Itiha tattha sampajāno hoti. Ime kho te ānanda dhammā
ekantakusalāyatikā ariyā lokuttarā anavakkantā pāpimatā. Taṁ
kiṁ maññasi ānanda kaṁ atthavasaṁ sampassamāno arahati sāvako
satthāraṁ anubandhituṁ apipayujjamānoti. Bhagavaṁmūlakā no bhante
dhammā bhagavaṁnettikā bhagavaṁpaṭisaraṇā sādhu vata bhante bhagavantaṁyeva
paṭibhātu etassa bhāsitassa attho bhagavato sutvā bhikkhū
dhāressantīti.

[351] Na kho ānanda arahati sāvako satthāraṁ anubandhituṁ yadidaṁ
suttageyyaveyyākaraṇassa sotuṁ 1 taṁ kissa hetu dīgharattassa hi
vo ānanda dhammā sutā dhatā vacasā paricitā manasānupekkhitā
diṭṭhiyā supaṭividdhā. Yā ca kho ayaṁ ānanda kathā abhisallekhikā
cetovicāraṇasappāyā ekantanibbidāya virāgāya nirodhāya upasamāya
abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṁvattati seyyathīdaṁ appicchakathā
santuṭṭhikathā pavivekakathā asaṁsaggakathā viriyārambhakathā sīlakathā
1 Ma. suttaṁ geyyaṁ veyyākaraṇaṁ tassa hetu. Yu. suttaṁ geyyaṁ veyyākaraṇassa
hetu.
Samādhikathā paññākathā vimuttikathā vimuttiñāṇadassanakathā evarūpiyā
kho ānanda kathāya sotuṁ 1 arahati sāvako satthāraṁ anubandhituṁ
apipayujjamānoti. Evaṁ sante ānanda ācariyūpaddavo hoti
evaṁ sante antevāsūpaddavo hoti evaṁ sante brahmacārūpaddavo 2
hoti.

[352] Kathañcānanda ācariyūpaddavo hoti. Idhānanda ekacco
satthā vivittaṁ senāsanaṁ bhajati araññaṁ rukkhamūlaṁ pabbataṁ kandaraṁ giriguhaṁ
susānaṁ vanapatthaṁ abbhokāsaṁ palālapuñjaṁ. Tassa tathāvūpakaṭṭhassa
viharato anvāvaṭṭanti brāhmaṇagahapatikā negamā ceva jānapadā ca.
So anvāvaṭṭesu 3 brāhmaṇagahapatikesu negamesu ceva jānapadesu
ca mucchaṁ 4 nikāmayati gedhaṁ āpajjati āvaṭṭati bāhullāya.
Ayaṁ vuccatānanda upaddavo 5 ācariyo ācariyūpaddavena. Avadhiṁsu naṁ
pāpakā akusalā dhammā saṅkilesikā ponobbhavikā sadarā
dukkhavipākā āyatiṁ jātijarāmaraṇīyā. Evaṁ kho ānanda
ācariyūpaddavo hoti.