[333] Evamme sutaṁ ekaṁ samayaṁ bhagavā sāvatthiyaṁ viharati
pubbārāme migāramātu pāsāde. Atha kho āyasmā ānando
sāyaṇhasamayaṁ paṭisallānā vuṭṭhito yena bhagavā tenupasaṅkami
upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ
nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṁ etadavoca ekamidaṁ
bhante samayaṁ bhagavā sakkesu viharati nagarakaṁ nāma sakyānaṁ nigamo
tattha me bhante bhagavato sammukhā sutaṁ sammukhā paṭiggahitaṁ suññatā
vihārenāhaṁ ānanda etarahi bahulaṁ viharāmīti kacci metaṁ bhante
sussutaṁ sugahitaṁ sumanasikataṁ supadhāritanti.

[334] Taggha te etaṁ ānanda sussutaṁ sugahitaṁ sumanasikataṁ
supadhāritaṁ 1 . Pubbe cāhaṁ 2 ānanda etarahi ca suññatāvihārena
bahulaṁ viharāmi. Seyyathāpi ānanda ayaṁ migāramātu pāsādo
suñño hatthi gavāssavalavena suñño jātarūparajatena suñño
itthīpurisasannipātena. Atthi cevidaṁ asuññataṁ yadidaṁ bhikkhusaṅghaṁ paṭicca
ekattaṁ evameva kho ānanda bhikkhu amanasikaritvā gāmasaññaṁ
amanasikaritvā manussasaññaṁ araññasaññaṁ paṭicca manasikaroti
1 Ma. Yu. sūpadhāritaṁ. 2 Ma. pāhaṁ.
Ekattaṁ. Tassa araññasaññāya cittaṁ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati
adhimuccati 1 . So evaṁ pajānāti ye assu darathā gāmasaññaṁ
paṭicca tedha na santi ye assu darathā manussasaññaṁ paṭicca tedha
na santi atthi cevāyaṁ darathamattā yadidaṁ araññasaññaṁ paṭicca
ekattanti. So suññamidaṁ saññāgataṁ gāmasaññāyāti pajānāti
suññamidaṁ saññāgataṁ manussasaññāyāti pajānāti. Atthi cevidaṁ
asuññataṁ yadidaṁ araññasaññaṁ paṭicca ekattanti. Iti yaṁ hi
kho tattha na hoti tena taṁ suññaṁ samanupassati yaṁ pana tattha
avasiṭṭhaṁ hoti taṁ santaṁ idamatthīti pajānāti. Evampissa esā
ānanda yathābhuccā avipallatthā parisuddhā suññatāvakkanti bhavati.

[335] Puna caparaṁ ānanda bhikkhu amanasikaritvā manussasaññaṁ
amanasikaritvā araññasaññaṁ paṭhavīsaññaṁ paṭicca manasikaroti ekattaṁ.
Tassa paṭhavīsaññāya cittaṁ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati adhimuccati.
Seyyathāpi ānanda āsabhacammaṁ 2 saṅkusatena suvihataṁ vigatavalikaṁ
evameva kho ānanda bhikkhu yaṁ imissā paṭhaviyā ukkulavikulaṁ nadīviduggaṁ
khāṇukaṇṭakadhānaṁ 3 pabbatavisamaṁ taṁ sabbaṁ amanasikaritvā paṭhavīsaññaṁ
paṭicca manasikaroti ekattaṁ. Tassa paṭhavīsaññā cittaṁ pakkhandati
pasīdati santiṭṭhati adhimuccati. So evaṁ pajānāti ye assu
darathā manussasaññaṁ paṭicca tedha na santi ye assu darathā
1 Yu. vimuccati. 2 Yu. usabhacammaṁ. 3 Yu. khāṇukaṇṭakādhāranti dissati.
Sī. khāṇukantakadharanti dissati.
Araññasaññaṁ paṭicca tedha na santi atthi cevāyaṁ darathamattā
yadidaṁ paṭhavīsaññaṁ paṭicca ekattanti. So suññamidaṁ saññāgataṁ
manussasaññāyāti pajānāti suññamidaṁ saññāgataṁ araññasaññāyāti
pajānāti. Atthi cevidaṁ asuññataṁ yadidaṁ paṭhavīsaññaṁ
paṭicca ekattanti. Iti yaṁ hi kho tattha na hoti tena
taṁ suññaṁ samanupassati yaṁ pana tattha avasiṭṭhaṁ hoti taṁ santaṁ
idamatthīti pajānāti. Evampissa esā ānanda yathābhuccā
avipallatthā parisuddhā suññatāvakkanti bhavati.

[336] Puna caparaṁ ānanda bhikkhu amanasikaritvā araññasaññaṁ
amanasikaritvā paṭhavīsaññaṁ ākāsānañcāyatanasaññaṁ paṭicca
manasikaroti ekattaṁ. Tassa ākāsānañcāyatanasaññāya cittaṁ
pakkhandati pasīdati santiṭṭhati adhimuccati. So evaṁ pajānāti
ye assu darathā araññasaññaṁ paṭicca tedha na santi ye assu
darathā paṭhavīsaññaṁ paṭicca tedha na santi atthi cevāyaṁ
darathamattā yadidaṁ ākāsānañcāyatanasaññaṁ paṭicca ekattanti. So
suññamidaṁ saññāgataṁ araññasaññāyāti pajānāti suññamidaṁ
saññāgataṁ paṭhavīsaññāyāti pajānāti. Atthi cevidaṁ asuññataṁ
yadidaṁ ākāsānañcāyatanasaññaṁ paṭicca ekattanti. Iti yaṁ hi
kho tattha na hoti tena taṁ suññaṁ samanupassati yaṁ pana tattha
avasiṭṭhaṁ hoti taṁ santaṁ idamatthīti pajānāti. Evampissa esā
Ānanda yathābhuccā avipallatthā parisuddhā suññatāvakkanti bhavati.

[337] Puna caparaṁ ānanda bhikkhu amanasikaritvā paṭhavīsaññaṁ
amanasikaritvā ākāsānañcāyatanasaññaṁ viññāṇañcāyatanasaññaṁ
paṭicca manasikaroti ekattaṁ. Tassa viññāṇañcāyatanasaññāya
cittaṁ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati adhimuccati. So evaṁ pajānāti
ye assu darathā paṭhavīsaññaṁ paṭicca tedha na santi ye assu darathā
ākāsānañcāyatanasaññaṁ paṭicca tedha na santi atthi cevāyaṁ
darathamattā yadidaṁ viññāṇañcāyatanasaññaṁ paṭicca ekattanti.
So suññamidaṁ saññāgataṁ paṭhavīsaññāyāti pajānāti suññamidaṁ
saññāgataṁ ākāsānañcāyatanasaññāyāti pajānāti. Atthi cevidaṁ
asuññataṁ yadidaṁ viññāṇañcāyatanasaññaṁ paṭicca ekattanti.
Iti yaṁ hi kho tattha na hoti tena taṁ suññaṁ samanupassati
yaṁ pana tattha avasiṭṭhaṁ hoti taṁ santaṁ idamatthīti pajānāti.
Evampissa esā ānanda yathābhuccā avipallatthā parisuddhā
suññatāvakkanti bhavati.

[338] Puna caparaṁ ānanda bhikkhu amanasikaritvā ākāsānañcāyatanasaññaṁ
amanasikaritvā viññāṇañcāyatanasaññaṁ ākiñcaññāyatanasaññaṁ
paṭicca manasikaroti ekattaṁ. Tassa ākiñcaññāyatanasaññāya
cittaṁ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati adhimuccati. So evaṁ
pajānāti ye assu darathā ākāsānañcāyatanasaññaṁ paṭicca tedha
Na santi ye assu darathā viññāṇañcāyatanasaññaṁ paṭicca tedha
na santi atthi cevāyaṁ darathamattā yadidaṁ ākiñcaññāyatanasaññaṁ
paṭicca ekattanti. So suññamidaṁ saññāgataṁ ākāsānañcāyatanasaññāyāti
pajānāti suññamidaṁ saññāgataṁ viññāṇañcāyatanasaññāyāti
pajānāti. Atthi cevidaṁ asuññataṁ yadidaṁ
ākiñcaññāyatanasaññaṁ paṭicca ekattanti. Iti yaṁ hi kho
tattha na hoti tena taṁ suññaṁ samanupassati yaṁ pana tattha
avasiṭṭhaṁ hoti taṁ santaṁ idamatthīti pajānāti. Evampissa esā
ānanda yathābhuccā avipallatthā parisuddhā suññatāvakkanti bhavati.

[339] Puna caparaṁ ānanda bhikkhu amanasikaritvā viññāṇañcāyatanasaññaṁ
amanasikaritvā ākiñcaññāyatanasaññaṁ nevasaññānāsaññāyatanasaññaṁ
paṭicca manasikaroti ekattaṁ. Tassa
nevasaññānāsaññāyatanasaññāya cittaṁ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati
adhimuccati. So evaṁ pajānāti ye assu darathā viññāṇañcāyatanasaññaṁ
paṭicca tedha na santi ye assu darathā ākiñcaññāyatanasaññaṁ
paṭicca tedha na santi atthi cevāyaṁ darathamattā
yadidaṁ nevasaññānāsaññāyatanasaññaṁ paṭicca ekattanti.
So suññamidaṁ saññāgataṁ viññāṇañcāyatanasaññāyāti pajānāti
suññamidaṁ saññāgataṁ ākiñcaññāyatanasaññāyāti pajānāti. Atthi
cevidaṁ asuññataṁ yadidaṁ nevasaññānāsaññāyatanasaññaṁ paṭicca
Ekattanti. Iti yaṁ hi kho tattha na hoti tena taṁ suññaṁ
samanupassati yaṁ pana tattha avasiṭṭhaṁ hoti taṁ santaṁ idamatthīti
pajānāti. Evampissa esā ānanda yathābhuccā avipallatthā
parisuddhā suññatāvakkanti bhavati.

[340] Puna caparaṁ ānanda bhikkhu amanasikaritvā ākiñcaññāyatanasaññaṁ
amanasikaritvā nevasaññānāsaññāyatanasaññaṁ animittaṁ
cetosamādhiṁ paṭicca manasikaroti ekattaṁ. Tassa animitte
cetosamādhimhi cittaṁ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati adhimuccati. So evaṁ
pajānāti ye assu darathā ākiñcaññāyatanasaññaṁ paṭicca tedha
na santi ye assu darathā nevasaññānāsaññāyatanasaññaṁ paṭicca
tedha na santi atthi cevāyaṁ darathamattā yadidaṁ imameva kāyaṁ
paṭicca saḷāyatanikaṁ jīvitapaccayāti. So suññamidaṁ saññāgataṁ
ākiñcaññāyatanasaññāyāti pajānāti suññamidaṁ saññāgataṁ
nevasaññānāsaññāyatanasaññāyāti pajānāti. Atthi cevidaṁ asuññataṁ
yadidaṁ imameva kāyaṁ paṭicca saḷāyatanikaṁ jīvitapaccayāti. Iti yaṁ hi
kho tattha na hoti tena taṁ suññaṁ samanupassati yaṁ pana tattha
avasiṭṭhaṁ hoti taṁ santaṁ idamatthīti pajānāti. Evampissa esā
ānanda yathābhuccā avipallatthā parisuddhā suññatāvakkanti bhavati.

[341] Puna caparaṁ ānanda bhikkhu amanasikaritvā ākiñcaññāyatanasaññaṁ
amanasikaritvā nevasaññānāsaññāyatanasaññaṁ animittaṁ
Cetosamādhiṁ paṭicca manasikaroti ekattaṁ. Tassa animitte
cetosamādhimhi cittaṁ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati adhimuccati. So
evaṁ pajānāti ayaṁ hi kho animitto cetosamādhi abhisaṅkhato
abhisañcetayito. Yaṁ kho pana kiñci abhisaṅkhataṁ abhisañcetayitaṁ
tadaniccaṁ nirodhadhammanti pajānāti. Tassa evaṁ jānato evaṁ
passato kāmāsavāpi cittaṁ vimuccati bhavāsavāpi cittaṁ vimuccati
avijjāsavāpi cittaṁ vimuccati vimuttasmiṁ vimuttamiti ñāṇaṁ hoti
khīṇā jāti vusitaṁ brahmacariyaṁ kataṁ karaṇīyaṁ nāparaṁ itthattāyāti
pajānāti. So evaṁ pajānāti ye assu darathā kāmāsavaṁ
paṭicca tedha na santi ye assu darathā bhavāsavaṁ paṭicca tedha na
santi ye assu darathā avijjāsavaṁ paṭicca tedha na santi atthi
cevāyaṁ darathamattā yadidaṁ imameva kāyaṁ paṭicca saḷāyatanikaṁ
jīvitapaccayāti. So suññamidaṁ saññāgataṁ kāmāsavenāti pajānāti
suññamidaṁ saññāgataṁ bhavāsavenāti pajānāti suññamidaṁ saññāgataṁ
avijjāsavenāti pajānāti. Atthi cevidaṁ asuññataṁ yadidaṁ imameva
kāyaṁ paṭicca saḷāyatanikaṁ jīvitapaccayāti. Iti yaṁ hi kho tattha na
hoti tena taṁ suññaṁ samanupassati yaṁ pana tattha avasiṭṭhaṁ hoti
taṁ santaṁ idamatthīti pajānāti. Evampissa esā ānanda yathābhuccā
avipallatthā parisuddhā paramānuttarā suññatāvakkanti bhavati.

[342] Yepi 1 hi keci ānanda atītamaddhānaṁ samaṇā vā
1 Yu. sabbattha ye. pisaddo natthi.
Brāhmaṇā vā parisuddhaṁ paramānuttaraṁ suññataṁ upasampajja vihariṁsu
sabbe te imaṁyeva parisuddhaṁ paramānuttaraṁ suññataṁ upasampajja
vihariṁsu. Yepi hi keci ānanda anāgatamaddhānaṁ samaṇā vā
brāhmaṇā vā parisuddhaṁ paramānuttaraṁ suññataṁ upasampajja
viharissanti sabbe te imaṁyeva parisuddhaṁ paramānuttaraṁ suññataṁ
upasampajja viharissanti. Yepi hi keci ānanda etarahi samaṇā
vā brāhmaṇā vā parisuddhaṁ paramānuttaraṁ suññataṁ upasampajja
viharanti sabbe te imaṁyeva parisuddhaṁ paramānuttaraṁ suññataṁ
upasampajja viharanti. Tasmātiha ānanda parisuddhaṁ paramānuttaraṁ
suññataṁ upasampajja viharissāmāti 1 evañhi vo ānanda
sikkhitabbanti.
Idamavoca bhagavā attamano āyasmā ānando bhagavato
bhāsitaṁ abhinandīti.
Cūḷasuññatasuttaṁ niṭṭhitaṁ paṭhamaṁ.
-------
1 Yu. viharissāmīti.
Mahāsuññatasuttaṁ