[73] Ṭhānaṁ kho panetaṁ sunakkhatta vijjati yaṁ idhekacco
purisapuggalo ākiñcaññāyatanādhimutto assa. Ākiñcaññāyatanādhimuttassa
kho sunakkhatta purisapuggalassa tappaṭirūpī ceva kathā
saṇṭhāti tadanudhammañca anuvitakketi anuvicāreti tañca purisaṁ bhajati
tena ca cittiṁ āpajjati āneñjapaṭisaṁyuttāya ca pana kathāya
kacchamānāya na sussusati na sotaṁ odahati na aññā cittaṁ
1 Ma. etthantare āneñjasaṁyojanena hi kho visaṁyutto iti dissanti.
Upaṭṭhapeti na ca taṁ purisaṁ bhajati na ca tena cittiṁ āpajjati.
Seyyathāpi sunakkhatta puthusilā dvedhā bhinnā appaṭisandhikā hoti
evameva kho sunakkhatta ākiñcaññāyatanādhimuttassa purisapuggalassa
ye āneñjasaññojane se bhinne so evamassa veditabbo
āneñjasaññojanena hi kho visaṁyutto ākiñcaññāyatanādhimutto
purisapuggaloti.

[74] Ṭhānaṁ kho panetaṁ sunakkhatta vijjati yaṁ idhekacco
purisapuggalo nevasaññānāsaññāyatanādhimutto assa. Nevasaññā-
nāsaññāyatanādhimuttassa kho sunakkhatta purisapuggalassa tappaṭirūpī
ceva kathā saṇṭhāti tadanudhammañca anuvitakketi anuvicāreti tañca
purisaṁ bhajati tena ca cittiṁ āpajjati ākiñcaññāyatanapaṭisaṁyuttāya
ca pana kathāya kacchamānāya na sussusati na sotaṁ odahati na aññā
cittaṁ upaṭṭhapeti na ca taṁ purisaṁ bhajati na ca tena cittiṁ āpajjati.
Seyyathāpi sunakkhatta puriso manuññabhojanaṁ bhuttāvī chaḍḍeyya.
Taṁ kiṁ maññasi sunakkhatta api nu tassa purisassa tasmiṁ bhatte [1]-
sunakkhatta kamyatā assāti. No hetaṁ bhante taṁ kissa hetu
aduñhi bhante bhattaṁ paṭikkūlasammatanti. Evameva kho
sunakkhatta nevasaññānāsaññāyatanādhimuttassa purisapuggalassa ye
ākiñcaññāyatanasaññojane se vante so evamassa veditabbo
ākiñcaññāyatanasaññojanena hi kho visaṁyutto nevasaññānāsaññāyatanādhimutto
1 Ma. Yu. etthantare puna sotukamyatā iti dissati.
Purisapuggaloti.

[75] Ṭhānaṁ kho panetaṁ sunakkhatta vijjati yaṁ idhekacco
purisapuggalo sammānibbānādhimutto assa. Sammānibbānādhimuttassa
kho sunakkhatta purisapuggalassa tappaṭirūpī ceva kathā saṇṭhāti
tadanudhammañca anuvitakketi anuvicāreti tañca purisaṁ bhajati tena ca
cittiṁ āpajjati nevasaññānāsaññāyatanasaṁyuttāya ca pana kathāya
kacchamānāya na sussusati na sotaṁ odahati na aññā cittaṁ
upaṭṭhapeti na ca taṁ purisaṁ bhajati na ca tena cittiṁ āpajjati.
Seyyathāpi sunakkhatta tālo matthakacchinno abhabbo puna virūḷhiyā
evameva kho sunakkhatta sammānibbānādhimuttassa purisapuggalassa
ye nevasaññānāsaññāyatanasaññojane se ucchinne ucchinnamūle
tālāvatthukate anabhāvaṅgate āyatiṁ anuppādadhamme so evamassa
veditabbo nevasaññānāsaññāyatanasaññojanena hi kho visaṁyutto
sammānibbānādhimutto purisapuggaloti.

[76] Ṭhānaṁ kho panetaṁ sunakkhatta vijjati yaṁ idhekaccassa bhikkhuno
evamassa taṇhā kho sallaṁ samaṇena vuttaṁ avijjāvisadoso
chandarāga byāpādehi 1 ruppati taṁ me taṇhāsallaṁ pahīnaṁ apanīto
avijjāvisadoso sammānibbānādhimuttohamasmīti evamādi assa atthaṁ
samānaṁ. So yāni sammānibbānādhimuttassa asappāyāni tāni
anuyuñjeyya. Asappāyaṁ cakkhunā rūpadassanaṁ anuyuñjeyya asappāyaṁ
1 Ma. Yu. chanda ... pādena.
Sotena saddaṁ anuyuñjeyya asappāyaṁ ghānena gandhaṁ anuyuñjeyya
asappāyaṁ jivhāya rasaṁ anuyuñjeyya asappāyaṁ kāyena phoṭṭhabbaṁ
anuyuñjeyya asappāyaṁ manasā dhammaṁ anuyuñjeyya. Tassa
asappāyaṁ cakkhunā rūpadassanaṁ anuyuttassa asappāyaṁ sotena saddaṁ
anuyuttassa asappāyaṁ ghānena gandhaṁ anuyuttassa asappāyaṁ jivhāya
rasaṁ anuyuttassa asappāyaṁ kāyena phoṭṭhabbaṁ anuyuttassa asappāyaṁ
manasā dhammaṁ anuyuttassa rāgo cittaṁ anuddhaṁseyya. So
rāgānuddhaṁsitena cittena maraṇaṁ vā nigaccheyya maraṇamattaṁ vā
dukkhaṁ. Seyyathāpi sunakkhatta puriso sallena viddho assa savisena
gāḷhūpalepanena tassa mittāmaccā ñātisālohitā bhisakkaṁ
sallakattaṁ upaṭṭhapeyyuṁ. Tassa so bhisakko sallakatto satthena
vaṇamukhaṁ parikanteyya satthena vaṇamukhaṁ parikantetvā esaniyā sallaṁ
eseyya esaniyā sallaṁ esitvā sallaṁ abbāheyya apaneyya
visadosaṁ saupādisesaṁ anupādisesoti jānamāno 1 . So evaṁ
vadeyya ambho purisa ubbhahataṁ kho te sallaṁ apanīto visadoso
anupādiseso alañca te anantarāyāya sappāyāni ceva bhojanāni
bhuñjeyyāsi mā te asappāyāni bhojanāni bhuñjato vaṇo assāvī
assa kālena kālañca vaṇaṁ dhoveyyāsi kālena kālaṁ vaṇamukhaṁ
ālimpeyyāsi mā te kālena kālaṁ vaṇaṁ dhovato kālena kālaṁ
1 Sī. maññamāno.
Vaṇamukhaṁ ālimpato pubbalohitaṁ vaṇamukhaṁ pariyonaddhi mā ca
vātātape cārittaṁ anuyuñji mā te vātātape cārittaṁ anuyuttassa
rajosukaṁ vaṇamukhaṁ anuddhaṁsesi vaṇānurakkhī ca ambho purisa
vihareyyāsi vaṇasāropīti. Tassa evamassa ubbhahataṁ kho me sallaṁ
apanīto visadoso anupādiseso alañca me anantarāyāyāti.
So asappāyāni ceva bhojanāni bhuñjeyya tassa asappāyāni
bhojanāni bhuñjato vaṇo assāvī assa na ca kālena kālaṁ
vaṇaṁ dhoveyya na ca kālena kālaṁ vaṇamukhaṁ ālimpeyya tassa
na kālena kālaṁ vaṇaṁ dhovato na ca kālena kālaṁ vaṇamukhaṁ
ālimpato pubbalohitaṁ vaṇamukhaṁ pariyonaddheyya vātātape ca
cārittaṁ anuyuñjeyya tassa vātātape cārittaṁ anuyuttassa rajosukaṁ
vaṇamukhaṁ anuddhaṁseyya na ca vaṇānurakkhī vihareyya na vaṇasāropi
tassa imissāva asappāyakiriyāya asucivisadoso apanīto saupādiseso
tadubhayena vaṇo puthuttaṁ gaccheyya. So puthuttaṁ gatena vaṇena
maraṇaṁ vā nigaccheyya maraṇamattaṁ vā dukkhaṁ evameva kho sunakkhatta
ṭhānametaṁ vijjati yaṁ idhekaccassa bhikkhuno evamassa taṇhā kho
sallaṁ samaṇena vuttaṁ avijjāvisadoso chandarāgabyāpādehi
ruppati taṁ me taṇhāsallaṁ pahīnaṁ apanīto avijjāvisadoso
sammānibbānādhimuttohamasmīti evamādi assa atthaṁ samānaṁ. So yāni
sammānibbānādhimuttassa asappāyāni tāni anuyuñjeyya asappāyaṁ
Cakkhunā rūpadassanaṁ anuyuñjeyya asappāyaṁ sotena saddaṁ
anuyuñjeyya asappāyaṁ ghānena gandhaṁ anuyuñjeyya asappāyaṁ
jivhāya rasaṁ anuyuñjeyya asappāyaṁ kāyena phoṭṭhabbaṁ anuyuñjeyya
asappāyaṁ manasā dhammaṁ anuyuñjeyya. Tassa asappāyaṁ cakkhunā
rūpadassanaṁ anuyuttassa asappāyaṁ sotena saddaṁ anuyuttassa asappāyaṁ
ghānena gandhaṁ anuyuttassa asappāyaṁ jivhāya rasaṁ anuyuttassa
asappāyaṁ kāyena phoṭṭhabbaṁ anuyuttassa asappāyaṁ manasā dhammaṁ
anuyuttassa so rāgo cittaṁ anuddhaṁseyya. So rāgānuddhaṁsitena
cittena maraṇaṁ vā nigaccheyya maraṇamattaṁ vā dukkhaṁ. Maraṇañhetaṁ
sunakkhatta ariyassa vinaye yo sikkhaṁ paccakkhāya hīnāyāvattati.
Maraṇamattañhetaṁ sunakkhatta dukkhaṁ yo aññataraṁ saṅkiliṭṭhaṁ āpattiṁ
āpajjati.

[77] Ṭhānaṁ kho panetaṁ sunakkhatta vijjati yaṁ idhekaccassa bhikkhuno
evamassa taṇhā kho sallaṁ samaṇena vuttaṁ avijjāvisadoso
chandarāgabyāpādehi ruppati taṁ me taṇhāsallaṁ pahīnaṁ apanīto
avijjāvisadoso sammānibbānādhimuttohamasmīti. Sammānibbānādhimuttasseva
sato so yāni sammānibbānādhimuttassa asappāyāni
tāni nānuyuñjeyya asappāyaṁ cakkhunā rūpadassanaṁ nānuyuñjeyya
asappāyaṁ sotena saddaṁ nānuyuñjeyya asappāyaṁ ghānena gandhaṁ
nānuyuñjeyya asappāyaṁ jivhāya rasaṁ nānuyuñjeyya asappāyaṁ
Kāyena phoṭṭhabbaṁ nānuyuñjeyya asappāyaṁ manasā dhammaṁ
nānuyuñjeyya. Tassa asappāyaṁ cakkhunā rūpadassanaṁ ananuyuttassa
asappāyaṁ sotena saddaṁ ananuyuttassa asappāyaṁ ghānena gandhaṁ
ananuyuttassa asappāyaṁ jivhāya rasaṁ ananuyuttassa asappāyaṁ kāyena
phoṭṭhabbaṁ ananuyuttassa asappāyaṁ manasā dhammaṁ ananuyuttassa rāgo
cittaṁ nānuddhaṁseyya. So na rāgānuddhaṁsitena cittena neva maraṇaṁ
vā nigaccheyya na maraṇamattaṁ vā dukkhaṁ. Seyyathāpi sunakkhatta
puriso sallena viddho assa savisena gāḷhūpalepanena. Tassa
mittāmaccā ñātisālohitā bhisakkaṁ sallakattaṁ upaṭṭhapeyyuṁ. Tassa
so bhisakko sallakatto satthena vaṇamukhaṁ parikanteyya satthena
sallaṁ 1 vaṇamukhaṁ parikantetvā esaniyā sallaṁ eseyya esaniyā sallaṁ
esitvā sallaṁ abbāheyya apaneyya visadosaṁ anupādisesaṁ
anupādisesoti jānamāno. So evaṁ vadeyya ambho purisa ubbhataṁ
kho te sallaṁ apanīto visadoso anupādiseso alañca te
anantarāyāya sappāyāni ceva bhojanāni bhuñjeyyāsi mā te
asappāyāni bhojanāni bhuñjato vaṇo assāvī assa kālena
kālañca vaṇaṁ dhoveyyāsi kālena kālaṁ vaṇamukhaṁ ālimpeyyāsi mā
te [2]- kālena kālaṁ vaṇaṁ dhovato [3]- kālena kālaṁ vaṇamukhaṁ ālimpato
pubbalohitaṁ vaṇamukhaṁ pariyonaddhi mā ca vātātape cārittaṁ
anuyuñji mā te vātātape cārittaṁ anuyuttassa rajosukaṁ vaṇamukhaṁ
1 Ma. Yu. sallanti natthi. 2-3 Po. Ma. etthantare nasaddo dissati.
Anuddhaṁsesi vaṇānurakkhī ca ambho purisa vihareyyāsi vaṇasāropīti.
Tassa evamassa ubbhataṁ kho me sallaṁ apanīto visadoso
anupādiseso alañca me anantarāyāyāti. So sappāyāni ceva
bhojanāni bhuñjeyya tassa sappāyāni bhojanāni bhuñjato vaṇo
na assāvī assa kālena kālañca vaṇaṁ dhoveyya kālena kālaṁ
vaṇamukhaṁ ālimpeyya tassa kālena kālaṁ vaṇaṁ dhovato kālena
kālaṁ vaṇamukhaṁ ālimpato pubbalohitaṁ vaṇamukhaṁ na pariyonaddheyya
na ca vātātape cārittaṁ anuyuñjeyya tassa vātātape cārittaṁ
ananuyuttassa rajo sukaṁ vaṇamukhaṁ nānuddhaṁseyya vaṇānurakkhī ca vihareyya
vaṇasāropī tassa imissāva sappāyakiriyāya asucivisadoso apanīto
anupādiseso tadubhayena vaṇo virūheyya 1 . So rūḷhena vaṇena
sañchavinā neva maraṇaṁ vā nigaccheyya na maraṇamattaṁ vā dukkhaṁ
evameva kho sunakkhatta ṭhānametaṁ vijjati yaṁ panidhekaccassa bhikkhuno
evamassa taṇhā kho sallaṁ samaṇena vuttaṁ avijjāvisadoso
chandarāgabyāpādehi ruppati taṁ me taṇhāsallaṁ pahīnaṁ apanīto
avijjāvisadoso sammānibbānādhimuttohamasmīti. Sammānibbānādhimuttasseva
sato so yāni sammānibbānādhimuttassa asappāyāni
tāni nānuyuñjeyya asappāyaṁ cakkhunā rūpadassanaṁ 2 nānuyuñjeyya
asappāyaṁ sotena saddaṁ [3]- nānuyuñjeyya asappāyaṁ ghānena gandhaṁ
nānuyuñjeyya asappāyaṁ jivhāya rasaṁ nānuyuñjeyya asappāyaṁ
1 virūḷheyyāti yuttataraṁ. 2 Yu. rūpaṁ disvā nānuyuñjeyya.
3 Yu. etthantare sutvā iti dissati.
Kāyena phoṭṭhabbaṁ nānuyuñjeyya asappāyaṁ manasā dhammaṁ
nānuyuñjeyya. Tassa asappāyaṁ cakkhunā rūpadassanaṁ ananuyuttassa
asappāyaṁ sotena saddaṁ ananuyuttassa asappāyaṁ ghānena gandhaṁ
ananuyuttassa asappāyaṁ jivhāya rasaṁ ananuyuttassa asappāyaṁ kāyena
phoṭṭhabbaṁ ananuyuttassa asappāyaṁ manasā dhammaṁ ananuyuttassa rāgo
cittaṁ nānuddhaṁseyya. So na rāgānuddhaṁsitena cittena neva maraṇaṁ
vā nigaccheyya na maraṇamattaṁ vā dukkhaṁ. Upamā kho me ayaṁ
sunakkhatta katā atthaviññāpanāya 1 . Ayamevettha attho. Vaṇoti
kho sunakkhatta channetaṁ ajjhattikānaṁ āyatanānaṁ adhivacanaṁ.
Visadosoti kho sunakkhatta avijjāyetaṁ adhivacanaṁ. Sallanti kho
sunakkhatta taṇhāyetaṁ adhivacanaṁ. Esanīti kho sunakkhatta satiyetaṁ
adhivacanaṁ. Satthanti kho sunakkhatta ariyāyetaṁ paññāya adhivacanaṁ.
Bhisakko sallakattoti kho sunakkhatta tathāgatassetaṁ adhivacanaṁ arahato
sammāsambuddhassa. So vata sunakkhatta bhikkhu chasu phassāyatanesu
saṁvutakārī upadhi dukkhamūlanti iti viditvā nirupadhī upadhisaṅkhaye
vimutto upadhismiṁ vā kāyaṁ upasaṁharissati cittaṁ vā anuppadassatīti 2
netaṁ ṭhānaṁ vijjati. Seyyathāpi sunakkhatta āpānīyakaṁso
vaṇṇasampanno gandhasampanno rasasampanno so ca kho visena saṁsaṭṭho.
Atha puriso āgaccheyya jīvitukāmo amaritukāmo sukhakāmo
dukkhapaṭikkūlo. Taṁ kiṁ maññasi sunakkhatta api nu so puriso amuṁ
1 Ma. Yu. atthassa viññāpanāya. 2 Po. Ma. Yu. uppādessati.
Āpānīyakaṁsaṁ piveyya yaṁ jaññā imāhaṁ pitvā maraṇaṁ vā
nigacchāmi maraṇamattaṁ vā dukkhanti. No hetaṁ bhante.

[78] Evameva kho sunakkhatta so vata bhikkhu chasu phassāyatanesu
saṁvutakārī upadhi dukkhassa mūlanti .pe. Netaṁ ṭhānaṁ vijjati.
Seyyathāpi sunakkhatta āsīviso ghoraviso. Atha puriso āgaccheyya
jīvitukāmo amaritukāmo sukhakāmo dukkhapaṭikkūlo. Taṁ kiṁ maññasi
sunakkhatta api nu so puriso amussa āsīvisassa ghoravisassa
hatthe 1 vā aṅguṭṭhaṁ vā dajjā yaṁ jaññā imināhaṁ daṭṭho
maraṇaṁ vā nigacchāmi maraṇamattaṁ vā dukkhanti. No hetaṁ bhante.

[79] Evameva kho sunakkhatta so vata bhikkhu chasu phassāyatanesu
saṁvutakārī upadhi dukkhamūlanti iti viditvā nirupadhī upadhisaṅkhaye
vimutto upadhismiṁ vā kāyaṁ upasaṁharissati cittaṁ vā anuppadassatīti 2
netaṁ ṭhānaṁ vijjatīti.
Idamavoca bhagavā attamano sunakkhatto licchaviputto bhagavato
bhāsitaṁ abhinandīti.
Sunakkhattasuttaṁ niṭṭhitaṁ pañcamaṁ.
--------
1 Ma. hatthaṁ vā aṅguṭṭhaṁ vā yuñjeyya. Yu. hatthaṁ vā aṅguṭṭhaṁ vā dajjā.
2 Po. Ma. Yu. uppādessati.
Āneñjasappāyasuttaṁ

[80] Evamme sutaṁ ekaṁ samayaṁ bhagavā kurūsu viharati kammāsadhammaṁ
nāma kurūnaṁ nigamo. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi
bhikkhavoti. Bhadanteti te bhikkhū bhagavato paccassosuṁ.

[81] Bhagavā etadavoca aniccā bhikkhave kāmā tucchā musā
mosadhammā 1 māyākatametaṁ bhikkhave bālalāpanaṁ ye ca diṭṭhadhammikā
kāmā ye ca samparāyikā kāmā yā ca diṭṭhadhammikā kāmasaññā
yā ca samparāyikā kāmasaññā ubhayametaṁ māradheyyaṁ mārassesa
visayo mārassesa nivāpo mārassesa gocaro etthete pāpakā
akusalā mānasā abhijjhāpi byāpādāpi sārambhāpi saṁvattanti teva 2
ariyasāvakassa idhamanusikkhato antarāyāya sambhavanti.

[82] Tatra bhikkhave ariyasāvako iti paṭisañcikkhati ye ca
diṭṭhadhammikā kāmā ye ca samparāyikā kāmā yā ca diṭṭhadhammikā
kāmasaññā yā ca samparāyikā kāmasaññā ubhayametaṁ māradheyyaṁ
mārassesa visayo mārassesa nivāpo mārassesa gocaro etthete
pāpakā akusalā mānasā abhijjhāpi byāpādāpi sārambhāpi saṁvattanti
teva ariyasāvakassa idhamanusikkhato antarāyāya sambhavanti yannūnāhaṁ
vipulena mahaggatena cetasā vihareyyaṁ abhibhuyya lokaṁ adhiṭṭhāya manasā
vipulena hi me mahaggatena cetasā viharato abhibhuyya lokaṁ adhiṭṭhāya
1 Yu. moghadhammā. 2 Po. Yu. te ca.
Manasā ye pāpakā akusalā mānasā abhijjhāpi byāpādāpi
sārambhāpi te na bhavissanti tesaṁ pahānā aparittañca me cittaṁ
bhavissati appamāṇaṁ subhāvitanti. Tassa evaṁ paṭipannassa tabbahulavihārino
āyatane cittaṁ pasīdati sampasāde sati etarahi vā
āneñjaṁ samāpajjati paññāya vā adhimuccati. Kāyassa bhedā
parammaraṇā ṭhānametaṁ vijjati yantaṁ saṁvattanikaṁ viññāṇaṁ assa
āneñjūpagaṁ. Ayaṁ bhikkhave paṭhamā āneñjasappāyā paṭipadā
akkhāyati.