[743] Aparāpi kho maṁ bhāradvāja tatiyā upamā paṭibhāsi
anacchariyā pubbe assutapubbā. Seyyathāpi bhāradvāja sukkhaṁ
kaṭṭhaṁ koḷāpaṁ ārakā udakā thale nikkhittaṁ. Atha puriso
āgaccheyya uttarāraṇiṁ ādāya aggiṁ abhinibbattessāmi tejo
pātukarissāmīti. Taṁ kiṁ maññasi bhāradvāja api nu so puriso
amuṁ sukkhaṁ kaṭṭhaṁ koḷāpaṁ ārakā udakā thale nikkhittaṁ uttarāraṇiṁ
ādāya abhimatthento aggiṁ abhinibbatteyya tejo pātukareyyāti.
Evaṁ bho gotama taṁ kissa hetu aduñhi bho gotama sukkhaṁ
kaṭṭhaṁ koḷāpaṁ tañca pana ārakā udakā thale nikkhittanti.
Evameva kho bhāradvāja ye hi keci samaṇā vā brāhmaṇā
vā kāyena ceva kāmehi vūpakaṭṭhā viharanti. Yo ca nesaṁ
kāmesu kāmacchando kāmasneho kāmamucchā kāmapipāsā kāmapariḷāho
so ca ajjhattaṁ supahīno hoti supaṭippassaddho.
Opakkamikā cepi te bhonto samaṇabrāhmaṇā dukkhā tippā
kaṭukā vedanā vediyanti bhabbāva te ñāṇāya dassanāya
anuttarāya sambodhāya. No cepi te bhonto samaṇabrāhmaṇā
Opakkamikā dukkhā tippā kaṭukā vedanā vediyanti bhabbāva
te ñāṇāya dassanāya anuttarāya sambodhāya. Ayaṁ kho maṁ
bhāradvāja tatiyā upamā paṭibhāsi anacchariyā pubbe assutapubbā.
Imā kho maṁ bhāradvāja tisso upamā paṭibhaṁsu anacchariyā pubbe
assutapubbā.

[744] Tassa mayhaṁ bhāradvāja etadahosi yannūnāhaṁ dantebhi
dantamādhāya jivhāya tāluṁ āhacca cetasā cittaṁ abhiniggaṇheyyaṁ
abhinippīḷeyyaṁ abhisantāpeyyanti. So kho ahaṁ bhāradvāja
dantebhi dantamādhāya jivhāya tāluṁ āhacca cetasā cittaṁ abhiniggaṇhāmi
abhinippīḷemi abhisantāpemi. Tassa mayhaṁ bhāradvāja
dantebhi dantamādhāya jivhāya tāluṁ āhacca cetasā cittaṁ
abhiniggaṇhato abhinippīḷayato abhisantāpayato kacchehi sedā
muccanti. Seyyathāpi bhāradvāja balavā puriso dubbalataraṁ purisaṁ
sīse vā gahetvā khandhe vā gahetvā abhiniggaṇheyya abhinippīḷeyya
abhisantāpeyya evameva kho me bhāradvāja dantebhi
dantamādhāya jivhāya tāluṁ āhacca cetasā cittaṁ abhiniggaṇhato
abhinippīḷayato abhisantāpayato kacchehi sedā muccanti. Āraddhaṁ
kho pana me bhāradvāja viriyaṁ hoti asallīnaṁ upaṭṭhitā sati
appammuṭṭhā 1 sāraddho ca pana me kāyo hoti appaṭippassaddho
teneva dukkhappadhānena padhānābhitunnassa sato.
1 Yu. sabbattha asammuṭṭhāti dissati.

[745] Tassa mayhaṁ bhāradvāja etadahosi yannūnāhaṁ appānakaṁ
jhānaṁ jhāyeyyanti. So kho ahaṁ bhāradvāja mukhato ca nāsato
ca assāsapassāse uparundhiṁ. Tassa mayhaṁ bhāradvāja mukhato
ca nāsato ca assāsapassāsesu uparuddhesu kaṇṇasotehi vātānaṁ
nikkhantānaṁ adhimatto saddo hoti. Seyyathāpi nāma kammāragaggariyā
dhamamānāya adhimatto saddo hoti evameva kho me
bhāradvāja mukhato ca nāsato ca assāsapassāsesu uparuddhesu
kaṇṇasotehi vātānaṁ nikkhantānaṁ adhimatto saddo hoti.
Āraddhaṁ kho pana me bhāradvāja viriyaṁ hoti asallīnaṁ upaṭṭhitā
sati appammuṭṭhā sāraddho ca pana me kāyo hoti appaṭippassaddho
teneva dukkhappadhānena padhānābhitunnassa sato.

[746] Tassa mayhaṁ bhāradvāja etadahosi yannūnāhaṁ appānakaṁyeva
jhānaṁ jhāyeyyanti. So kho ahaṁ bhāradvāja mukhato ca
nāsato ca kaṇṇasotato 1 ca assāsapassāse uparundhiṁ. Tassa
mayhaṁ bhāradvāja mukhato ca nāsato ca kaṇṇasotato ca assāsapassāsesu
uparuddhesu adhimattā vātā muddhānaṁ ohananti 2 .
Seyyathāpi bhāradvāja balavā puriso tiṇhena sikharena muddhānaṁ
abhimattheyya evameva kho me bhāradvāja mukhato ca nāsato ca
kaṇṇasotato ca assāsapassāsesu uparuddhesu adhimattā vātā
muddhānaṁ ohananti 3 . Āraddhaṁ kho pana me bhāradvāja viriyaṁ hoti
1 Yu. sabbattha kaṇṇatoti dissati. 2-3 Yu. ūhananti.
Asallīnaṁ upaṭṭhitā sati appammuṭṭhā sāraddho ca pana me
kāyo hoti appaṭippassaddho teneva dukkhappadhānena padhānābhitunnassa
sato.

[747] Tassa mayhaṁ bhāradvāja etadahosi yannūnāhaṁ appānakaṁyeva
jhānaṁ jhāyeyyanti. So kho ahaṁ bhāradvāja mukhato
ca nāsato ca kaṇṇasotato ca assāsapassāse uparundhiṁ.
Tassa mayhaṁ bhāradvāja mukhato ca nāsato ca kaṇṇasotato ca
assāsapassāsesu uparuddhesu adhimattā sīse sīsavedanā hoti.
Seyyathāpi bhāradvāja balavā puriso daḷhena varattakkhandhena sīse
sīsavedhanaṁ 1 dadeyya evameva kho me bhāradvāja mukhato ca nāsato
ca kaṇṇasotato ca assāsapassāsesu uparuddhesu adhimattā sīse
sīsavedanā hoti. Āraddhaṁ kho pana me bhāradvāja viriyaṁ hoti
asallīnaṁ upaṭṭhitā sati appammuṭṭhā sāraddho ca pana me
kāyo honti appaṭippassaddho teneva dukkhappadhānena padhānābhitunnassa
sato.

[748] Tassa mayhaṁ bhāradvāja etadahosi yannūnāhaṁ appānakaṁyeva
jhānaṁ jhāyeyyanti. So kho ahaṁ bhāradvāja mukhato
ca nāsato ca kaṇṇasotato ca assāsapassāse uparundhiṁ.
Tassa mayhaṁ bhāradvāja mukhato ca nāsato ca kaṇṇasotato ca
assāsapassāsesu uparuddhesu adhimattā vātā kucchiṁ parikantanti.
1 Yu. sīsavedhaṁ.
Seyyathāpi bhāradvāja dakkho goghātako vā goghātakantevāsī vā
tiṇhena govikantanena kucchiṁ parikanteyya evameva kho 1 bhāradvāja
mukhato ca nāsato ca kaṇṇasotato ca assāsa passāsesu uparuddhesu 2
adhimattā vātā kucchiṁ parikantanti. Āraddhaṁ kho pana
me bhāradvāja viriyaṁ hoti asallīnaṁ upaṭṭhitā sati appammuṭṭhā
sāraddho ca pana me kāyo hoti appaṭippassaddho teneva
dukkhappadhānena padhānābhitunnassa sato.

[749] Tassa mayhaṁ bhāradvāja etadahosi yannūnāhaṁ appānakaṁyeva
jhānaṁ jhāyeyyanti. So kho ahaṁ bhāradvāja mukhato
ca nāsato ca kaṇṇasotato ca assāsa passāse uparundhiṁ.
Tassa mayhaṁ bhāradvāja mukhato ca nāsato ca kaṇṇasotato ca
assāsa passāsesu uparuddhesu adhimatto kāyasmiṁ ḍāho hoti.
Seyyathāpi bhāradvāja balavanto [3]- purisā dubbalataraṁ purisaṁ nānābāhāsu
gahetvā aṅgārakāsuyā santāpeyyuṁ [4]- evameva kho me
bhāradvāja mukhato ca nāsato ca kaṇṇasotato ca assāsapassāsesu
uparuddhesu adhimatto kāyasmiṁ ḍāho hoti. Āraddhaṁ
kho pana me bhāradvāja viriyaṁ hoti asallīnaṁ upaṭṭhitā sati
appammuṭṭhā sāraddho ca pana me kāyo hoti appaṭippassaddho
teneva dukkhappadhānena padhānābhitunnassa sato. Apissu maṁ bhāradvāja
devatā disvā evamāhaṁsu kālakato samaṇo gotamoti.
1 Yu. evameva kho me. 2 Yu. mukhato ca .pe. uparuddhesūti ime pāṭhā na dissanti.
3 Yu. etthantare dveti dissati. 4 Yu. etthantare samparitāpeyyunti
dissati.
Ekaccā devatā evamāhaṁsu na kālakato samaṇo gotamo apica
kālaṁ karotīti. Ekaccā devatā evamāhaṁsu na kālakato samaṇo
gotamo napi kālaṁ karoti arahaṁ samaṇo gotamo vihāro
tveva so arahato evarūpo hotīti.

[750] Tassa mayhaṁ bhāradvāja etadahosi yannūnāhaṁ sabbaso
āhārūpacchedāya paṭipajjeyyanti. Atha kho maṁ bhāradvāja tā 1
devatā upasaṅkamitvā etadavocuṁ mā kho tvaṁ mārisa sabbaso
āhārūpacchedāya paṭipajji sace kho tvaṁ mārisa sabbaso
āhārūpacchedāya paṭipajjissasi tassa te mayaṁ dibbaṁ ojaṁ
lomakūpehi ajjhoharissāma tāya tuvaṁ yāpessasīti. Tassa
mayhaṁ bhāradvāja etadahosi ahaṁ ceva kho pana sabbaso
jaddhukaṁ 2 paṭijāneyyaṁ imā ca kho me devatā dibbaṁ ojaṁ
lomakūpehi ajjhohareyyuṁ tāya cāhaṁ yāpeyyaṁ taṁ mama assa
musāti. So kho ahaṁ bhāradvāja tā devatā paccācikkhāmi
alanti vadāmi.

[751] Tassa mayhaṁ bhāradvāja etadahosi yannūnāhaṁ thokaṁ
thokaṁ āhāraṁ āhareyyaṁ pasataṁ pasataṁ yadi vā muggayūsaṁ yadi vā
kulatthayūsaṁ yadi vā kaḷāyayūsaṁ yadi vā hareṇukayūsanti. So kho ahaṁ
bhāradvāja thokaṁ thokaṁ āhāraṁ āhāresiṁ pasataṁ pasataṁ yadi vā
1 Yu. tāti na dissati. 2 Yu. ajaddhukanti dissati.
Muggayūsaṁ yadi vā kulatthayūsaṁ yadi vā kaḷāyayūsaṁ yadi vā hareṇukayūsaṁ.
Tassa mayhaṁ bhāradvāja thokaṁ thokaṁ āhāraṁ āhārayato pasataṁ
pasataṁ yadi vā muggayūsaṁ yadi vā kulatthayūsaṁ yadi vā kaḷāyayūsaṁ
yadi vā hareṇukayūsaṁ adhimattakasimānaṁ patto kāyo hoti.
Seyyathāpi nāma asītikapabbāni vā kāḷapabbāni vā evamevassu
me aṅgapaccaṅgāni bhavanti tāyevappāhāratāya. Seyyathāpi nāma
oṭṭhapadaṁ evamevassu me ānisadaṁ hoti tāyevappāhāratāya.
Seyyathāpi nāma vaṭṭanāvaḷī evamevassu me piṭṭhikaṇṭako uṇṇatāvaṇato
hoti tāyevappāhāratāya. Seyyathāpi nāma jajjarasālāya 1
gopāṇasiyo oluggaviluggā bhavanti evamevassu me
phāsuḷiyo oluggaviluggā bhavanti tāyevappāhāratāya. Seyyathāpi
nāma gambhīre odapāne udakatārakā gambhīragatā okkhāyikā
dissanti evamevassu me akkhikūpesu akkhitārakā gambhīragatā
okkhāyikā dissanti tāyevappāhāratāya. Seyyathāpi nāma
tittikālābu āmakacchinno vātātapena saṁphusito 2 hoti sammilāto
evamevassu me sīsacchavi saṁphusitā hoti sammilātā tāyevappāhāratāya.
So kho ahaṁ bhāradvāja udaracchaviṁ parimasissāmīti
piṭṭhikaṇṭakaṁyeva pariggaṇhāmi piṭṭhikaṇṭakaṁ parimasissāmīti
udaracchaviṁyeva pariggaṇhāmi yāvassu me bhāradvāja udaracchavi
piṭṭhikaṇṭakaṁ allīnā hoti tāyevappāhāratāya. So kho ahaṁ
1 Yu. jarasālāya. 2 Yu. saṁpuṭito.
Bhāradvāja vaccaṁ vā muttaṁ vā karissāmīti tattheva avakujjo
papatāmi tāyevappāhāratāya. So kho ahaṁ bhāradvāja imameva
kāyaṁ assāsento pāṇinā gattāni anumajjāmi tassa mayhaṁ
bhāradvāja pāṇinā gattāni anumajjato pūtimūlāni lomāni kāyasmā
papatanti tāyevappāhāratāya. Apissu maṁ bhāradvāja manussā
disvā evamāhaṁsu kāḷo samaṇo gotamoti. Ekacce manussā
evamāhaṁsu na kāḷo samaṇo gotamo sāmo samaṇo gotamoti.
Ekacce manussā evamāhaṁsu na kāḷo samaṇo gotamo napi
sāmo maṅguracchavī samaṇo gotamoti. Yāvassu me bhāradvāja [1]-
parisuddho chavivaṇṇo pariyodāto upahato hoti tāyevappāhāratāya.

[752] Tassa mayhaṁ bhāradvāja etadahosi ye kho keci
atītamaddhānaṁ samaṇā vā brāhmaṇā vā opakkamikā dukkhā
tippā kaṭukā vedanā vediyiṁsu etāvaparamaṁ nayito bhiyyo yepi 2
keci anāgatamaddhānaṁ samaṇā vā brāhmaṇā vā opakkamikā
dukkhā tippā kaṭukā vedanā vediyissanti etāvaparamaṁ nayito
bhiyyo yepi 3 keci etarahi samaṇā vā brāhmaṇā vā opakkamikā
dukkhā tippā kaṭukā vedanā vediyanti etāvaparamaṁ nayito bhiyyo.
Na kho panāhaṁ imāya kaṭukāya dukkarakārikāya adhigacchāmi uttariṁ
manussadhammā alamariyañāṇadassanavisesaṁ siyā nu kho añño maggo
1 Yu. etthantare tāvasaddo dissati. 2-3 Yu. yepi hi keci.
Bodhiyāti 1 . Tassa mayhaṁ bhāradvāja etadahosi abhijānāmi kho
panāhaṁ pitu sakkassa kammante sītāya jambūchāyāya nisinno vivicceva
kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṁ savicāraṁ vivekajaṁ pītisukhaṁ
paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja viharitā siyā nu kho eso maggo
bodhiyāti 2 . Tassa mayhaṁ bhāradvāja satānusāriviññāṇaṁ ahosi
eseva 3 maggo bodhiyāti 4 . Tassa mayhaṁ bhāradvāja etadahosi
kinnu kho ahaṁ tassa sukhassa bhāyāmi yantaṁ sukhaṁ aññatreva
kāmehi aññatra akusalehi dhammehīti. Tassa mayhaṁ bhāradvāja
etadahosi na kho ahaṁ tassa sukhassa bhāyāmi yantaṁ sukhaṁ
aññatreva kāmehi aññatra akusalehi dhammehīti.