[733] Evaṁ vutte jāṇussoṇi brāhmaṇo sabbasetā
valavābhirathā orohitvā ekaṁsaṁ uttarāsaṅgaṁ karitvā yena bhagavā
tenañjalimpaṇāmetvā udānaṁ udānesi lābhā rañño pasenadissa
kosalassa suladdhaṁ [5]- rañño pasenadissa kosalassa yassa
vijite tathāgato viharati arahaṁ sammāsambuddhoti.
Subhasuttaṁ niṭṭhitaṁ navamaṁ.
------
1 Yu. handa kuto nu. 2 Yu. āgacchati. 3 Yu. ca so bhavaṁ. 4 Yu. cittassa
te samaṇo gotamo parikkhāre vadati. 5 Yu. etthantare lābhāti dissati.
Sagāravasuttaṁ

[734] Evamme sutaṁ ekaṁ samayaṁ bhagavā kosalesu cārikaṁ
carati mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṁ. Tena kho pana samayena dhanañjānī 1
nāma brāhmaṇī paccalakappe 2 paṭivasati abhippasannā buddhe ca
dhamme ca saṅghe ca. Atha kho dhanañjānī brāhmaṇī upakkhalitvā
tikkhattuṁ udānaṁ udānesi namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa ...
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassāti.

[735] Tena kho pana samayena sagāravo 3 nāma māṇavo paccalakappe
paṭivasati tiṇṇaṁ vedānaṁ pāragū sanighaṇḍukeṭubhānaṁ sākkharappabhedānaṁ
itihāsapañcamānaṁ padako veyyākaraṇo lokāyata mahāpurisalakkhaṇesu
anavayo. Assosi kho sagāravo māṇavo dhanañjāniyā
brāhmaṇiyā evaṁ vācaṁ bhāsamānāya sutvāna dhanañjāniṁ brāhmaṇiṁ
etadavoca avabhūtā ca yaṁ dhanañjānī brāhmaṇī parābhūtā ca yaṁ
dhanañjānī brāhmaṇī vijjamānānaṁ tevijjānaṁ brāhmaṇānaṁ atha ca
pana tassa muṇḍakassa samaṇassa vaṇṇaṁ bhāsatīti. Na hi pana
tvaṁ tāta bhadramukha tassa bhagavato sīlapaññāṇaṁ jānāsi sace
tvaṁ tāta bhadramukha tassa bhagavato sīlapaññāṇaṁ jāneyyāsi na tvaṁ
tāta bhadramukha taṁ bhagavantaṁ akkositabbaṁ paribhāsitabbaṁ maññeyyāsīti.
Tenahi bhoti yadā samaṇo 4 paccalakappaṁ anuppatto hoti
1 Yu. dhānañjānī. 2 Yu. candalakappe. 3 Yu. saṁgāravo. 4 Yu. samaṇo gotamo.
Atha 1 me āroceyyāsīti. Evaṁ bhadramukhāti kho dhanañjānī brāhmaṇī
sagāravassa māṇavassa paccassosi.

[736] Atha kho bhagavā kosalesu anupubbena cārikaṁ caramāno
yena paccalakappaṁ tadavasari. Tatra sudaṁ bhagavā paccalakappe viharati
todeyyānaṁ brāhmaṇānaṁ ambavane. Assosi kho dhanañjānī
brāhmaṇī bhagavā kira paccalakappaṁ anuppatto paccalakappe
viharati todeyyānaṁ brāhmaṇānaṁ ambavaneti. Atha kho dhanañjānī
brāhmaṇī yena sagāravo māṇavo tenupasaṅkami upasaṅkamitvā
sagāravaṁ māṇavaṁ etadavoca ayaṁ tāta bhadramukha so bhagavā paccalakappaṁ
anuppatto paccalakappe viharati todeyyānaṁ brāhmaṇānaṁ
ambavane yassadāni tvaṁ tāta bhadramukha kālaṁ maññasīti. Evaṁ
bhotīti kho sagāravo māṇavo dhanañjāniyā brāhmaṇiyā paṭissutvā
yena bhagavā tenupasaṅkami upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṁ sammodi
sammodanīyaṁ kathaṁ sārāṇīyaṁ vītisāretvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ
nisinno kho sagāravo māṇavo bhagavantaṁ etadavoca santi
kho bho gotama eke samaṇabrāhmaṇā diṭṭhadhammābhiññāvosānapāramippattā
ādibrahmacariyaṁ paṭijānanti tatra bho gotama ye
te samaṇabrāhmaṇā diṭṭhadhammābhiññāvosānapāramippattā ādibrahmacariyaṁ
paṭijānanti tesaṁ bhavaṁ gotamo katamoti.

[737] Diṭṭhadhammābhiññāvosānapāramippattānaṁ ādibrahmacariyaṁ
1 Yu. atha kho me.
Paṭijānantānaṁpi kho ahaṁ bhāradvāja vemattaṁ 1 vadāmi santi
bhāradvāja eke samaṇabrāhmaṇā anussavikā tena 2 anussavena
diṭṭhadhammābhiññāvosānapāramippattā ādibrahmacariyaṁ paṭijānanti
seyyathāpi brāhmaṇā tevijjā. Santi pana bhāradvāja eke
samaṇabrāhmaṇā kevalaṁ saddhāmattakena diṭṭhadhammābhiññāvosānapāramippattā
ādibrahmacariyaṁ paṭijānanti seyyathāpi takkī vīmaṁsī. Santi
bhāradvāja eke samaṇabrāhmaṇā pubbe ananussutesu dhammesu
sāmaṁyeva dhammaṁ abhiññāya diṭṭhadhammābhiññāvosānapāramippattā
ādibrahmacariyaṁ paṭijānanti tatra bhāradvāja ye te samaṇabrāhmaṇā
pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṁyeva dhammaṁ abhiññāya
diṭṭhadhammābhiññāvosānapāramippattā ādibrahmacariyaṁ paṭijānanti
tesāhamasmi tadimināpetaṁ bhāradvāja pariyāyena veditabbaṁ. Yathā
ye te samaṇabrāhmaṇā pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṁyeva
dhammaṁ abhiññāya diṭṭhadhammābhiññāvosānapāramippattā ādibrahmacariyaṁ
paṭijānanti tesāhamasmi.

[738] Idha me bhāradvāja pubbeva sambodhā anabhisambuddhassa
bodhisattasseva sato etadahosi sambādho gharāvāso rajāpatho
abbhokāso pabbajjā nayidaṁ sukaraṁ agāraṁ ajjhāvasatā ekantaparipuṇṇaṁ
ekantaparisuddhaṁ saṅkhalikhitaṁ brahmacariyaṁ carituṁ yannūnāhaṁ kesamassuṁ
ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā
1 Yu. vemattataṁ. 2 Yu. te.
Anagāriyaṁ pabbajeyyanti. So kho ahaṁ bhāradvāja aparena samayena
daharova samāno susukāḷakeso bhadrena yobbanena samannāgato
paṭhamena vayasā akāmakānaṁ mātāpitūnaṁ assumukhānaṁ rodantānaṁ kesamassuṁ
ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ
pabbajiṁ. So evaṁ pabbajito samāno kiṁkusalagavesī anuttaraṁ
santivarapadaṁ pariyesamāno yena āḷāro kālāmo tenupasaṅkamiṁ
upasaṅkamitvā āḷāraṁ kālāmaṁ etadavocaṁ icchāmahaṁ āvuso
kālāma imasmiṁ dhammavinaye brahmacariyaṁ caritunti. Evaṁ vutte
bhāradvāja āḷāro kālāmo maṁ etadavoca viharatāyasmā
tādiso ayaṁ dhammo yattha viññū puriso nacirasseva sakaṁ ācariyakaṁ
abhiññā sacchikatvā upasampajja vihareyyāti. So kho ahaṁ
bhāradvāja nacirasseva khippameva taṁ dhammaṁ pariyāpuṇiṁ. So kho
ahaṁ bhāradvāja tāvatakeneva oṭṭhapahatamattena lapitalāpanamattena
ñāṇavādañca vadāmi theravādañca jānāmi passāmīti ca paṭijānāmi
ahañceva aññe ca. Tassa mayhaṁ bhāradvāja etadahosi na
kho āḷāro kālāmo imaṁ dhammaṁ kevalaṁ saddhāmattakena sayaṁ
abhiññā sacchikatvā upasampajja viharāmīti pavedeti addhā
āḷāro kālāmo imaṁ dhammaṁ jānaṁ passaṁ viharatīti. Atha khvāhaṁ
bhāradvāja yena āḷāro kālāmo tenupasaṅkamiṁ upasaṅkamitvā
āḷāraṁ kālāmaṁ etadavocaṁ kittāvatā no āvuso kālāma imaṁ
Dhammaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja pavedesīti. Evaṁ
vutte bhāradvāja āḷāro kālāmo ākiñcaññāyatanaṁ pavedesi.
Tassa mayhaṁ bhāradvāja etadahosi na kho āḷārasseva kālāmassa
atthi saddhā mayhaṁpatthi saddhā na kho āḷārasseva kālāmassa
atthi viriyaṁ mayhaṁpatthi viriyaṁ sati ... Samādhi ... Paññā mayhaṁpatthi
paññā yannūnāhaṁ yaṁ dhammaṁ āḷāro kālāmo sayaṁ abhiññā
sacchikatvā upasampajja viharāmīti pavedeti tassa dhammassa sacchikiriyāya
padaheyyanti. So kho ahaṁ bhāradvāja nacirasseva khippameva
taṁ dhammaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsiṁ. Atha
khvāhaṁ bhāradvāja yena āḷāro kālāmo tenupasaṅkamiṁ upasaṅkamitvā
āḷāraṁ kālāmaṁ etadavocaṁ ettāvatā no āvuso
kālāma imaṁ dhammaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja pavedesīti.
Ettāvatā kho ahaṁ āvuso imaṁ dhammaṁ sayaṁ abhiññā
sacchikatvā upasampajja pavedemīti ahampi kho āvuso ettāvatā
imaṁ dhammaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharāmīti lābhā
no āvuso suladdhaṁ no āvuso ye mayaṁ āyasmantaṁ tādisaṁ
sabrahmacāriṁ passāma iti yāhaṁ dhammaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā
upasampajja pavedemi taṁ tvaṁ dhammaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā
upasampajja vihāsi yaṁ tvaṁ dhammaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā
upasampajja vihāsi tamahaṁ dhammaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja
Pavedemi iti yāhaṁ dhammaṁ jānāmi taṁ tvaṁ dhammaṁ jānāsi
yaṁ tvaṁ dhammaṁ jānāsi tamahaṁ dhammaṁ jānāmi iti yādiso ahaṁ
tādiso tuvaṁ yādiso tuvaṁ tādiso ahaṁ ehidāni āvuso ubho
vasantā imaṁ gaṇaṁ pariharāmāti. Iti kho bhāradvāja āḷāro
kālāmo ācariyo me samāno antevāsiṁ maṁ samānaṁ attano
samasamaṁ ṭhapesi uḷārāya ca maṁ pūjāya pūjesi. Tassa mayhaṁ
bhāradvāja etadahosi nāyaṁ dhammo nibbidāya na virāgāya na
nirodhāya na upasamāya na abhiññāya [1]- na nibbānāya saṁvattati
yāvadeva ākiñcaññāyatanūpapattiyāti. So kho ahaṁ bhāradvāja
taṁ dhammaṁ analaṅkaritvā tasmā dhammā nibbijja 2 pakkāmiṁ.

[739] So kho ahaṁ bhāradvāja kiṁkusalagavesī anuttaraṁ santivarapadaṁ
pariyesamāno yena uddako rāmaputto tenupasaṅkamiṁ upasaṅkamitvā
uddakaṁ rāmaputtaṁ etadavocaṁ icchāmahaṁ āvuso rāma imasmiṁ
dhammavinaye brahmacariyaṁ caritunti. Evaṁ vutte bhāradvāja uddako
rāmaputto maṁ etadavoca viharatāyasmā tādiso ayaṁ dhammo
yattha viññū puriso nacirasseva sakaṁ ācariyakaṁ abhiññā 3 sacchikatvā
upasampajja vihareyyāti. So kho ahaṁ bhāradvāja nacirasseva
khippameva taṁ dhammaṁ pariyāpuṇiṁ. So kho ahaṁ bhāradvāja tāvatakeneva
oṭṭhapahatamattena lapitalāpanamattena ñāṇavādañca vadāmi
theravādañca jānāmi passāmīti ca paṭijānāmi ahañceva aññe
1 Yu. etthantare na sambodhāyāti dissati. 2 Yu. nibbijjāpakkamiṁ.
3 Yu. sayaṁ abhiññā.
Ca. Tassa mayhaṁ bhāradvāja etadahosi na kho rāmo imaṁ
dhammaṁ kevalaṁ saddhāmattakena sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja
viharāmīti pavedeti 1 addhā rāmo imaṁ dhammaṁ jānaṁ passaṁ viharatīti 2 .
Atha khvāhaṁ bhāradvāja yena uddako rāmaputto tenupasaṅkamiṁ upasaṅkamitvā
uddakaṁ rāmaputtaṁ etadavocaṁ kittāvatā no āvuso
rāma 3 imaṁ dhammaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja pavedesīti.
Evaṁ vutte bhāradvāja uddako rāmaputto nevasaññānāsaññāyatanaṁ
pavedesi. Tassa mayhaṁ bhāradvāja etadahosi na kho rāmasseva
ahosi saddhā mayhaṁpatthi saddhā na kho rāmasseva ahosi viriyaṁ
.pe. Sati ... Samādhi ... Paññā mayhaṁpatthi paññā yannūnāhaṁ
yaṁ dhammaṁ rāmo sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharāmīti
pavedesi tassa dhammassa sacchikiriyāya padaheyyanti. So kho
ahaṁ bhāradvāja nacirasseva khippameva taṁ dhammaṁ sayaṁ abhiññā
sacchikatvā upasampajja vihāsiṁ. Atha khvāhaṁ bhāradvāja yena
uddako rāmaputto tenupasaṅkamiṁ upasaṅkamitvā uddakaṁ rāmaputtaṁ
etadavocaṁ ettāvatā no āvuso rāma 4 imaṁ dhammaṁ sayaṁ
abhiññā sacchikatvā upasampajja pavedesīti. Ettāvatā 5 kho
ahaṁ āvuso imaṁ dhammaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja
pavedemīti 6 ahampi kho āvuso ettāvatā imaṁ dhammaṁ sayaṁ
abhiññā sacchikatvā upasampajja viharāmīti lābhā no āvuso
1 Yu. pavedesi. 2 Yu. vihāsīti. 3-4 Yu. rāmo. 5 Yu. ettāvatā kho āvuso
rāmo ... pavedesīti. 6 Yu. pavedesīti.
Suladdhaṁ no āvuso ye mayaṁ āyasmantaṁ tādisaṁ sabrahmacāriṁ
passāma iti yaṁ dhammaṁ rāmo sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja
pavedesi taṁ tvaṁ dhammaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja
vihāsi 1 yaṁ tvaṁ dhammaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja
vihāsi taṁ dhammaṁ rāmo sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja
pavedesi iti yaṁ dhammaṁ rāmo abhiññāsi 2 taṁ tvaṁ
dhammaṁ jānāsi yaṁ tvaṁ dhammaṁ jānāsi taṁ dhammaṁ rāmo abhiññāsi
iti yādiso rāmo ahosi tādiso tuvaṁ yādiso tuvaṁ tādiso
rāmo ahosi ehidāni āvuso tuvaṁ imaṁ gaṇaṁ pariharāti. Iti
kho bhāradvāja uddako rāmaputto sabrahmacārī me samāno
ācariyaṭṭhāneva 3 maṁ ṭhapesi uḷārāya ca maṁ pūjāya pūjesi. Tassa
mayhaṁ bhāradvāja etadahosi nāyaṁ dhammo nibbidāya na virāgāya
na nirodhāya na upasamāya na abhiññāya na sambodhāya na nibbānāya
saṁvattati yāvadeva nevasaññānāsaññāyatanūpapattiyāti. So kho
ahaṁ bhāradvāja taṁ dhammaṁ analaṅkaritvā tasmā dhammā nibbijja
pakkāmiṁ.

[740] So kho ahaṁ bhāradvāja kiṁkusalagavesī anuttaraṁ santivarapadaṁ
pariyesamāno magadhesu anupubbena cārikaṁ caramāno yena
uruvelā senānigamo tadavasari 4 . Tatthaddasaṁ ramaṇīyaṁ bhūmibhāgaṁ
pāsādikañca vanasaṇḍaṁ nadiñca sandantiṁ sītūdakaṁ 5 supatitthaṁ ramaṇīyaṁ
1 Yu. viharasi. 2 Yu. aññāsi. 3 Yu. ācariyaṭṭhāne ca. 4 Yu. tadavasariṁ.
5 Yu. setakaṁ.
Samantā 1 gocaragāmaṁ. Tassa mayhaṁ bhāradvāja etadahosi ramaṇīyo
vata bhūmibhāgo pāsādiko ca vanasaṇḍo nadī ca sandantī sītūdakā
supatitthā ramaṇīyā samantā ca gocaragāmo alaṁ vatidaṁ kulaputtassa
padhānatthikassa padhānāyāti. So kho ahaṁ bhāradvāja
tattheva nisīdiṁ alamidaṁ padhānāyāti.

[741] Apissu maṁ bhāradvāja tisso upamā paṭibhaṁsu anacchariyā
pubbe assutapubbā. Seyyathāpi bhāradvāja allaṁ kaṭṭhaṁ sasnehaṁ
udake nikkhittaṁ. Atha puriso āgaccheyya uttarāraṇiṁ ādāya
aggiṁ abhinibbattessāmi tejo pātukarissāmīti. Taṁ kiṁ maññasi
bhāradvāja api nu so puriso amuṁ allaṁ kaṭṭhaṁ sasnehaṁ udake
nikkhittaṁ uttarāraṇiṁ ādāya abhimatthento aggiṁ abhinibbatteyya
tejo pātukareyyāti. No hidaṁ bho gotama taṁ kissa hetu aduñhi
bho gotama allaṁ kaṭṭhaṁ sasnehaṁ tañca pana udake nikkhittaṁ
yāvadeva ca pana so puriso kilamathassa vighātassa bhāgī assāti.
Evameva kho bhāradvāja ye hi keci samaṇā vā brāhmaṇā vā
kāyena ceva kāmehi avūpakaṭṭhā viharanti. Yo ca nesaṁ kāmesu
kāmacchando kāmasneho kāmamucchā kāmapipāsā kāmapariḷāho so
ca ajjhattaṁ na supahīno hoti na supaṭippassaddho. Opakkamikā cepi
te bhonto samaṇabrāhmaṇā dukkhā tippā kaṭukā vedanā vediyanti
abhabbāva te ñāṇāya dassanāya anuttarāya sambodhāya. No cepi
1 Yu. samantā ca.
Te bhonto samaṇabrāhmaṇā opakkamikā dukkhā tippā kaṭukā
vedanā vediyanti abhabbāva te ñāṇāya dassanāya anuttarāya
sambodhāya. Ayaṁ kho maṁ bhāradvāja paṭhamā upamā paṭibhāsi
anacchariyā pubbe assutapubbā.

[742] Aparāpi kho maṁ bhāradvāja dutiyā upamā paṭibhāsi
anacchariyā pubbe assutapubbā. Seyyathāpi bhāradvāja allaṁ
kaṭṭhaṁ sasnehaṁ ārakā udakā thale nikkhittaṁ. Atha puriso
āgaccheyya uttarāraṇiṁ ādāya aggiṁ abhinibbattessāmi tejo
pātukarissāmīti. Taṁ kiṁ maññasi bhāradvāja api nu so puriso
amuṁ allaṁ kaṭṭhaṁ sasnehaṁ ārakā udakā thale nikkhittaṁ uttarāraṇiṁ
ādāya abhimatthento aggiṁ abhinibbatteyya tejo pātukareyyāti.
No hidaṁ bho gotama taṁ kissa hetu aduñhi bho gotama allaṁ
kaṭṭhaṁ sasnehaṁ kiñcāpi ārakā udakā thale nikkhittaṁ yāvadeva
ca pana so puriso kilamathassa vighātassa bhāgī assāti. Evameva
kho bhāradvāja ye hi keci samaṇā vā brāhmaṇā vā kāyena
ceva kāmehi vūpakaṭṭhā 1 viharanti. Yo ca nesaṁ kāmesu kāmacchando
kāmasneho kāmamucchā kāmapipāsā kāmapariḷāho so ca
ajjhattaṁ na supahīno hoti na supaṭippassaddho. Opakkamikā cepi
te bhonto samaṇabrāhmaṇā dukkhā tippā kaṭukā vedanā vediyanti
abhabbāva te ñāṇāya dassanāya anuttarāya sambodhāya. No cepi
1 Yu. avūpakaṭṭhā.
Te bhonto samaṇabrāhmaṇā opakkamikā dukkhā tippā kaṭukā
vedanā vediyanti abhabbāva te ñāṇāya dassanāya anuttarāya
sambodhāya. Ayaṁ kho maṁ bhāradvāja dutiyā upamā paṭibhāsi
anacchariyā pubbe assutapubbā.