[653] Kiṁ pana bhāradvāja atthi koci brāhmaṇānaṁ
ekabrāhmaṇopi yo evamāha ahametaṁ jānāmi ahametaṁ passāmi
idameva saccaṁ moghamaññanti. No hidaṁ bho gotama. Kiṁ pana
bhāradvāja atthi koci brāhmaṇānaṁ ekācariyopi ekācariyapācariyopi
yāva sattamā ācariyamahayugā 1 yo evamāha ahametaṁ
jānāmi ahametaṁ passāmi idameva saccaṁ moghamaññanti. No
hidaṁ bho gotama. Kiṁ pana bhāradvāja yepi te brāhmaṇānaṁ
pubbakā isayo mantānaṁ kattāro mantānaṁ pavattāro yesamidaṁ
etarahi brāhmaṇā porāṇaṁ mantapadaṁ gītaṁ pavuttaṁ samihitaṁ tadanugāyanti
tadanubhāsanti bhāsitamanubhāsanti vācitamanuvācenti seyyathīdaṁ
1 Yu. ācariyamahayugāpi.
Aṭṭhako vāmako vāmadevo vessāmitto yamataggi aṅgīraso bhāradvājo
vāseṭṭho kassapo bhagu tepi evamāhaṁsu mayametaṁ
jānāma mayametaṁ passāma idameva saccaṁ moghamaññanti. No hidaṁ
bho gotama.

[654] Iti kira bhāradvāja natthi koci brāhmaṇānaṁ
ekabrāhmaṇopi yo evamāha ahametaṁ jānāmi ahametaṁ passāmi
idameva saccaṁ moghaññanti natthi koci brāhmaṇānaṁ ekācariyopi
ekācariyapācariyopi yāva sattamā ācariyamahayugā yo
evamāha ahametaṁ jānāmi ahametaṁ passāmi idameva saccaṁ
moghamaññanti yepi te brāhmaṇānaṁ pubbakā isayo mantānaṁ
kattāro mantānaṁ pavattāro yesamidaṁ etarahi brāhmaṇā
porāṇaṁ mantapadaṁ gītaṁ pavuttaṁ samihitaṁ tadanugāyanti tadanubhāsanti
bhāsitamanubhāsanti vācitamanuvācenti seyyathīdaṁ aṭṭhako vāmako
vāmadevo vessāmitto yamataggi aṅgīraso bhāradvājo vāseṭṭho
kassapo bhagu tepi na evamāhaṁsu mayametaṁ jānāma mayametaṁ
passāma idameva saccaṁ moghamaññanti. Seyyathāpi bhāradvāja
andhaveṇi paramparāsaṁsattā purimopi na passati majjhimopi na
passati pacchimopi na passati evameva kho bhāradvāja andhaveṇūpamaṁ
maññe brāhmaṇānaṁ bhāsitaṁ sampajjati purimopi na
passati majjhimopi na passati pacchimopi na passati taṁ kiṁ maññasi
Bhāradvāja nanu evaṁ sante brāhmaṇānaṁ amūlikā saddhā
sampajjatīti. Na khvettha bho gotama brāhmaṇā saddhāyayeva
payirupāsanti anussavāpettha brāhmaṇā payirupāsantīti.

[655] Pubbeva kho tvaṁ bhāradvāja saddhaṁ agamāsi anussavaṁ
idāni vadesi pañca kho ime bhāradvāja dhammā diṭṭheva dhamme
dvidhāvipākā katame pañca saddhā ruci anussavo ākāraparivitakko
diṭṭhinijjhānakkhanti ime kho bhāradvāja pañca dhammā
diṭṭheva dhamme dvidhāvipākā apica bhāradvāja susaddahitaṁ 1 yeva
hoti tañca hoti rittaṁ tucchaṁ musā no cepi susaddahitaṁ
hoti tañca hoti bhūtaṁ tacchaṁ anaññathā apica bhāradvāja
surucitaṁyeva hoti .pe. Svānussutaṁyeva hoti .pe. Suparivitakkaṁyeva
hoti .pe. Sunijjhāyitaṁyeva hoti tañca hoti rittaṁ tucchaṁ
musā no cepi sunijjhāyitaṁ hoti tañca hoti bhūtaṁ tacchaṁ
anaññathā saccaṁ anurakkhatā bhāradvāja viññunā purisena nālamettha
ekaṁsena niṭṭhaṁ gantuṁ idameva saccaṁ moghamaññanti.
Kittāvatā pana bho gotama saccānurakkhaṇā hoti kittāvatā saccamanurakkhati
saccānurakkhaṇaṁ mayaṁ bhavantaṁ gotamaṁ pucchāmāti.

[656] Saddhā cepi bhāradvāja purisassa hoti evaṁ me
saddhāti iti vadaṁ saccamanurakkhati na tveva tāva ekaṁsena niṭṭhaṁ
1 Sī. susaddhitaṁ.
Gacchati idameva saccaṁ moghamaññanti ettāvatā kho bhāradvāja
saccamanurakkhaṇā hoti ettāvatā saccamanurakkhati ettāvatā ca
mayaṁ saccānurakkhaṇaṁ paññāpema na tveva tāva saccānubodho
hoti ruci cepi bhāradvāja purisassa hoti ... Anussavo cepi
bhāradvāja purisassa hoti ... Ākāraparivitakko cepi bhāradvāja
purisassa hoti ... Diṭṭhinijjhānakkhanti cepi bhāradvāja purisassa
hoti evaṁ me diṭṭhinijjhānakkhantīti iti vadaṁ saccamanurakkhati na
tveva tāva ekaṁsena niṭṭhaṁ gacchati idameva saccaṁ moghamaññanti
ettāvatā kho bhāradvāja saccamanurakkhaṇā 1 hoti ettāvatā
saccamanurakkhati ettāvatā ca mayaṁ saccānurakkhaṇaṁ paññāpema na
tveva tāva saccānubodho hotīti. Ettāvatā bho gotama
saccamanurakkhaṇā hoti ettāvatā saccamanurakkhati ettāvatā ca mayaṁ
saccānurakkhaṇaṁ pekkhāma kittāvatā pana bho gotama saccānubodho
hoti kittāvatā saccamanubujjhati saccānubodhaṁ mayaṁ bhavantaṁ gotamaṁ
pucchāmāti.

[657] Idha kira bhāradvāja bhikkhu aññataraṁ gāmaṁ vā nigamaṁ
vā upanissāya viharati. Tameva gahapati vā gahapatiputto vā
upasaṅkamitvā tīsu dhammesu samannesati lobhanīyesu dhammesu dosanīyesu
dhammesu mohanīyesu dhammesu atthi nu kho imassa āyasmato
tathārūpā lobhanīyā dhammā yathārūpehi lobhanīyehi dhammehi pariyādinnacitto
1 Yu. saccānurakkhaṇā.
Dinnacitto ajānaṁ vā vadeyya jānāmīti apassaṁ vā vadeyya
passāmīti paraṁ vā tathattāya samādapeyya yaṁ paresaṁ assa
dīgharattaṁ ahitāya dukkhāyāti. Tamenaṁ samannesamāno evaṁ
jānāti natthi kho imassāyasmato tathārūpā lobhanīyā dhammā
yathārūpehi lobhanīyehi dhammehi pariyādinnacitto ajānaṁ vā vadeyya
jānāmīti apassaṁ vā vadeyya passāmīti paraṁ vā tathattāya
samādapeyya yaṁ paresaṁ assa dīgharattaṁ ahitāya dukkhāyāti. Tathā
kho panimassāyasmato kāyasamācāro tathā vacīsamācāro yathātaṁ
aluddhassa yaṁ kho pana ayamāyasmā dhammaṁ deseti gambhīro
so dhammo duddaso duranubodho santo paṇīto atakkāvacaro
nipuṇo paṇḍitavedanīyo na so dhammo sudesiyo luddhenāti.
Yato naṁ samannesamāno visuddhaṁ lobhanīyehi dhammehi passati 1
samanupassati tato naṁ uttariṁ samannesati dosanīyesu dhammesu
atthi nu kho imassāyasmato tathārūpā dosanīyā dhammā yathārūpehi
dosanīyehi dhammehi pariyādinnacitto ajānaṁ vā vadeyya jānāmīti
apassaṁ vā vadeyya passāmīti paraṁ vā tathattāya samādapeyya yaṁ
paresaṁ assa dīgharattaṁ ahitāya dukkhāyāti. Tamenaṁ samannesamāno
evaṁ jānāti natthi kho imassāyasmato tathārūpā dosanīyā dhammā
yathārūpehi dosanīyehi dhammehi pariyādinnacitto ajānaṁ vā vadeyya
jānāmīti apassaṁ vā vadeyya passāmīti paraṁ vā tathattāya
1 Yu. passatīti pāṭho natthi.
Samādapeyya yaṁ paresaṁ assa dīgharattaṁ ahitāya dukkhāyāti. Tathā
kho panimassāyasmato kāyasamācāro tathā vacīsamācāro yathātaṁ
aduṭṭhassa yaṁ kho pana ayamāyasmā dhammaṁ deseti gambhīro
so dhammo duddaso duranubodho santo paṇīto atakkāvacaro
nipuṇo paṇḍitavedanīyo na so dhammo sudesiyo duṭṭhenāti.
Yato naṁ samannesamāno visuddhaṁ dosanīyehi dhammehi passati 1
samanupassati tato naṁ uttariṁ samannesati mohanīyesu dhammesu
atthi nu kho imassāyasmato tathārūpā mohanīyā dhammā yathārūpehi
mohanīyehi dhammehi pariyādinnacitto ajānaṁ vā vadeyya jānāmīti
apassaṁ vā vadeyya passāmīti paraṁ vā tathattāya samādapeyya yaṁ
paresaṁ assa dīgharattaṁ ahitāya dukkhāyāti. Tamenaṁ samannesamāno
evaṁ jānāti natthi kho imassāyasmato tathārūpā mohanīyā
dhammā yathārūpehi mohanīyehi dhammehi pariyādinnacitto ajānaṁ
vā vadeyya jānāmīti apassaṁ vā vadeyya passāmīti paraṁ vā
tathattāya samādapeyya yaṁ paresaṁ assa dīgharattaṁ ahitāya dukkhāyāti.
Tathā kho panimassāyasmato kāyasamācāro tathā vacīsamācāro
yathātaṁ amūḷhassa yaṁ kho pana ayamāyasmā dhammaṁ deseti
gambhīro so dhammo duddaso duranubodho santo paṇīto atakkāvacaro
nipuṇo paṇḍitavedanīyo na so dhammo sudesiyo mūḷhenāti.
Yato naṁ samannesamāno visuddhaṁ mohanīyehi dhammehi passati
1 Yu. passatīti pāṭho natthi.
Samanupassati atha tamhi saddhaṁ niveseti saddhājāto upasaṅkamati 1
upasaṅkamanto payirupāsati payirupāsanto sotaṁ odahati ohitasoto
dhammaṁ suṇāti sutvā dhammaṁ dhāreti dhatānaṁ 2 dhammānaṁ atthaṁ
upaparikkhati atthaṁ upaparikkhato dhammā nijjhānaṁ khamanti dhammanijjhānakkhantiyā
sati chando jāyati chandajāto ussahati ussahitvā
tuleti tulayitvā padahati pahitatto samāno kāyena ceva paramatthasaccaṁ 3
sacchikaroti paññāya ca taṁ ativijjha passati. Ettāvatā
kho bhāradvāja saccānubodho hoti ettāvatā saccamanubujjhati
ettāvatā ca mayaṁ saccānubodhaṁ paññāpema na tveva saccānupatti
hotīti. Ettāvatā bho gotama saccānubodho hoti
ettāvatā saccamanubujjhati ettāvatā ca mayaṁ saccānubodhaṁ pekkhāma
kittāvatā pana bho gotama saccānupatti hoti kittāvatā saccamanupāpuṇāti
saccānupattiṁ mayaṁ bhavantaṁ gotamaṁ pucchāmāti.

[658] Tesaṁyeva [3]- bhāradvāja dhammānaṁ āsevanā bhāvanā
bahulīkammaṁ saccānupatti hoti ettāvatā kho bhāradvāja saccānupatti
hoti ettāvatā saccamanupāpuṇāti ettāvatā ca mayaṁ saccānupattiṁ
paññāpemāti. Ettāvatā bho gotama saccānupatti hoti
ettāvatā saccamanupāpuṇāti ettāvatā ca mayaṁ saccānupattiṁ
pekkhāma saccānupattiyā pana bho gotama katamo dhammo bahukāro
saccānupattiyā bahukāraṁ dhammaṁ mayaṁ bhavantaṁ gotamaṁ pucchāmāti.
1 Yu. upasaṅkamatīti pāṭho natthi. 2 Yu. dhāritānaṁ. 3 Yu. paramasaccaṁ.
4 Yu. etthantare khoti dissati.

[659] Saccānupattiyā kho bhāradvāja padhānaṁ bahukāraṁ no
ce taṁ padaheyya na yidaṁ saccamanupāpuṇeyya yasmā ca kho
padahati tasmā saccamanupāpuṇāti tasmā saccānupattiyā padhānaṁ
bahukāranti. Padhānassa pana bho gotama katamo dhammo bahukāro
padhānassa bahukāraṁ dhammaṁ mayaṁ bhavantaṁ gotamaṁ pucchāmāti. Padhānassa
kho bhāradvāja tulanā bahukāro 1 no ce taṁ tuleyya na yidaṁ
padaheyya yasmā ca kho tuleti tasmā padahati tasmā padhānassa
tulanā bahukārāti. Tulanāya pana bho gotama katamo dhammo
bahukāro tulanāya bahukāraṁ dhammaṁ mayaṁ bhavantaṁ gotamaṁ pucchāmāti.
Tulanāya kho bhāradvāja ussāho bahukāro no ce taṁ ussaheyya
na yidaṁ tuleyya yasmā ca kho ussahati tasmā tuleti tasmā
tulanāya ussāho bahukāroti. Ussāhassa pana bho gotama
katamo dhammo bahukāro ussāhassa bahukāraṁ dhammaṁ mayaṁ bhavantaṁ
gotamaṁ pucchāmāti. Ussāhassa kho bhāradvāja chando bahukāro
no ce taṁ chando jāyetha na yidaṁ ussaheyya yasmā ca kho
chando jāyati tasmā ussahati tasmā ussāhassa chando
bahukāroti. Chandassa pana bho gotama katamo dhammo bahukāro
chandassa bahukāraṁ dhammaṁ mayaṁ bhavantaṁ gotamaṁ pucchāmāti. Chandassa
kho bhāradvāja dhammanijjhānakkhanti bahukārā no ce taṁ dhammā
nijjhānaṁ 2 khameyyuṁ na yidaṁ chando jāyetha yasmā ca kho
1 Yu. bahukārā. 2 Yu. dhammanijjhānaṁ.
Dhammā nijjhānaṁ khamanti tasmā chando jāyati tasmā chandassa
dhammanijjhānakkhanti bahukārāti. Dhammanijjhānakkhantiyā pana bho
gotama katamo dhammo bahukāro dhammanijjhānakkhantiyā bahukāraṁ
dhammaṁ mayaṁ bhavantaṁ gotamaṁ pucchāmāti. Dhammanijjhānakkhantiyā
kho bhāradvāja atthupaparikkhā bahukārā no ce taṁ atthaṁ
upaparikkheyya na yidaṁ dhammā nijjhānaṁ khameyyuṁ yasmā ca kho
atthaṁ upaparikkhati tasmā dhammā nijjhānaṁ khamanti tasmā dhammanijjhānakkhantiyā
atthupaparikkhā bahukārāti. Atthupaparikkhāya pana
bho gotama katamo dhammo bahukāro atthupaparikkhāya bahukāraṁ
dhammaṁ mayaṁ bhavantaṁ gotamaṁ pucchāmāti. Atthupaparikkhāya kho
bhāradvāja dhammadhāraṇā bahukārā no ce taṁ dhammaṁ dhāreyya
na yidaṁ atthaṁ upaparikkheyya yasmā ca kho dhammaṁ dhāreti tasmā
atthaṁ upaparikkhati tasmā atthupaparikkhāya dhammadhāraṇā bahukārāti.
Dhammadhāraṇāya pana bho gotama katamo dhammo bahukāro
dhammadhāraṇāya bahukāraṁ dhammaṁ mayaṁ bhavantaṁ gotamaṁ pucchāmāti.
Dhammadhāraṇāya kho bhāradvāja dhammassavanaṁ bahukāraṁ no ce taṁ
dhammaṁ suṇeyya na yidaṁ dhammaṁ dhāreyya yasmā ca kho dhammaṁ
suṇāti tasmā dhammaṁ dhāreti tasmā dhammadhāraṇāya dhammassavanaṁ
bahukāranti. Dhammassavanassa pana bho gotama katamo dhammo
bahukāro dhammassavanassa bahukāraṁ dhammaṁ mayaṁ bhavantaṁ gotamaṁ
Pucchāmāti. Dhammassavanassa kho bhāradvāja sotāvadhānaṁ bahukāraṁ
no ce taṁ sotaṁ odaheyya na yidaṁ dhammaṁ suṇeyya yasmā
ca kho sotaṁ odahati tasmā dhammaṁ suṇāti tasmā dhammassavanassa
sotāvadhānaṁ bahukāranti. Sotāvadhānassa pana bho gotama katamo
dhammo bahukāro sotāvadhānassa bahukāraṁ dhammaṁ mayaṁ bhavantaṁ
gotamaṁ pucchāmāti. Sotāvadhānassa kho bhāradvāja payirupāsanā 1
bahukārā no ce taṁ payirupāseyya na yidaṁ sotaṁ odaheyya
yasmā ca kho payirupāsati tasmā sotaṁ odahati tasmā sotāvadhānassa
payirupāsanā bahukārāti. Payirupāsanāya pana bho gotama
katamo dhammo bahukāro payirupāsanāya bahukāraṁ dhammaṁ mayaṁ
bhavantaṁ gotamaṁ pucchāmāti. Payirupāsanāya kho bhāradvāja upasaṅkamanaṁ
bahukāraṁ no ce taṁ upasaṅkameyya na yidaṁ payirupāseyya
yasmā ca kho upasaṅkamati tasmā payirupāsati tasmā
payirupāsanāya upasaṅkamanaṁ bahukāranti. Upasaṅkamanassa pana bho
gotama katamo dhammo bahukāro upasaṅkamanassa bahukāraṁ dhammaṁ
mayaṁ bhavantaṁ gotamaṁ pucchāmāti. Upasaṅkamanassa kho bhāradvāja
saddhā bahukārā no ce taṁ saddhā jāyetha na yidaṁ upasaṅkameyya
yasmā ca kho saddhā jāyati tasmā upasaṅkamati tasmā upasaṅkamanassa
saddhā bahukārāti.

[660] Saccānurakkhaṇaṁ mayaṁ bhavantaṁ gotamaṁ apucchimhā 2 saccānurakkhaṇaṁ
1 Yu. payirūpāsanā. 2 Yu. apucchimha.
Bhavaṁ gotamo byākāsi tañca panamhākaṁ ruccati ceva
khamati ca tena camhā attamanā saccamanubodhaṁ mayaṁ bhavantaṁ gotamaṁ
apucchimhā saccamanubodhaṁ bhavaṁ gotamo byākāsi tañca panamhākaṁ
ruccati ceva khamati ca tena camhā attamanā saccānupattiṁ mayaṁ
bhavantaṁ gotamaṁ apucchimhā saccānupattiṁ bhavaṁ gotamo byākāsi
tañca panamhākaṁ ruccati ceva khamati ca tena camhā attamanā
saccānupattiyā bahukāraṁ dhammaṁ mayaṁ bhavantaṁ gotamaṁ apucchimhā
saccānupattiyā bahukāraṁ dhammaṁ bhavaṁ gotamo byākāsi tañca
panamhākaṁ ruccati ceva khamati ca tena camhā attamanā yaṁ yadeva
ca mayaṁ bhavantaṁ gotamaṁ apucchimhā taṁ tadeva bhavaṁ gotamo
byākāsi tañca panamhākaṁ ruccati ceva khamati ca tena camhā
attamanā mayaṁ hi bho gotama pubbe evaṁ jānāma ke ca
muṇḍakā samaṇakā ibbhā kaṇhā bandhupādapaccā 1 ke ca dhammassa
aññātāroti ajanesi vata me bhavaṁ gotamo samaṇesu samaṇapemaṁ
samaṇesu samaṇapasādaṁ samaṇesu samaṇagāravaṁ abhikkantaṁ bho gotama
abhikkantaṁ bho gotama .pe. Upāsakaṁ maṁ bhavaṁ gotamo dhāretu
ajjatagge pāṇupetaṁ saraṇaṅgatanti.
Caṅkīsuttaṁ niṭṭhitaṁ pañcamaṁ.
---------
1 Yu. bandhupādāpaccā.
Esukārīsuttaṁ

[661] Evamme sutaṁ ekaṁ samayaṁ bhagavā sāvatthiyaṁ viharati
jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Atha kho esukārī brāhmaṇo
yena bhagavā tenupasaṅkami upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṁ sammodi
sammodanīyaṁ kathaṁ sārāṇīyaṁ vītisāretvā ekamantaṁ nisīdi.

[662] Ekamantaṁ nisinno kho esukārī brāhmaṇo bhagavantaṁ
etadavoca brāhmaṇā bho gotama catasso pāricariyā paññapenti 1
brāhmaṇassa pāricariyaṁ paññapenti khattiyassa pāricariyaṁ
paññapenti vessassa pāricariyaṁ paññapenti suddassa pāricariyaṁ
paññapenti tatridaṁ bho gotama brāhmaṇā brāhmaṇassa
pāricariyaṁ paññapenti brāhmaṇo vā brāhmaṇaṁ paricareyya
khattiyo vā brāhmaṇaṁ paricareyya vesso vā brāhmaṇaṁ paricareyya
suddo vā brāhmaṇaṁ paricareyyāti idaṁ kho bho gotama
brāhmaṇā brāhmaṇassa pāricariyaṁ paññapenti tatridaṁ bho
gotama brāhmaṇā khattiyassa pāricariyaṁ paññapenti khattiyo
vā khattiyaṁ paricareyya vesso vā khattiyaṁ paricareyya suddo vā
khattiyaṁ paricareyyāti idaṁ kho bho gotama brāhmaṇā khattiyassa
pāricariyaṁ paññapenti tatridaṁ bho gotama brāhmaṇā vessassa
pāricariyaṁ paññapenti vesso vā vessaṁ paricareyya suddo vā
1 Yu. sabbattha paññāpentīti dissati.
Vessaṁ paricareyyāti idaṁ kho bho gotama brāhmaṇā vessassa
pāricariyaṁ paññapenti tatridaṁ bho gotama brāhmaṇā suddassa
pāricariyaṁ paññapenti suddova suddaṁ paricareyya ko panañño
suddaṁ paricarissatīti idaṁ kho bho gotama brāhmaṇā suddassa
pāricariyaṁ paññapenti brāhmaṇā bho gotama imā catasso
pāricariyā paññapenti idaṁ 1 bhavaṁ gotamo kimāhāti.