[643] So evaṁ samāhite citte parisuddhe pariyodāte
anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte
āsavānaṁ khayañāṇāya cittaṁ abhininnāmeti. So idaṁ dukkhanti
yathābhūtaṁ pajānāti ayaṁ dukkhasamudayoti yathābhūtaṁ pajānāti ayaṁ
dukkhanirodhoti yathābhūtaṁ pajānāti ayaṁ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti
yathābhūtaṁ pajānāti ime āsavāti yabhābhūtaṁ pajānāti ayaṁ
āsavasamudayoti yathābhūtaṁ pajānāti ayaṁ āsavanirodhoti yathābhūtaṁ
pajānāti ayaṁ āsavanirodhagāminī paṭipadāti yathābhūtaṁ pajānāti.
Tassa evaṁ jānato evaṁ passato kāmāsavāpi cittaṁ vimuccati
bhavāsavāpi cittaṁ vimuccati avijjāsavāpi cittaṁ vimuccati vimuttasmiṁ
vimuttamiti ñāṇaṁ hoti khīṇā jāti vusitaṁ brahmacariyaṁ kataṁ
karaṇīyaṁ nāparaṁ itthattāyāti pajānāti ayaṁ vuccati brāhmaṇa
puggalo nevattantapo nāttaparitāpanānuyogamanuyutto na parantapo
Na paraparitāpanānuyogamanuyutto so anattantapo aparantapo
diṭṭheva dhamme nicchāto nibbuto sītibhūto sukhapaṭisaṁvedī brahmabhūtena
attanā viharatīti.

[644] Evaṁ vutte ghoṭamukho brāhmaṇo āyasmantaṁ udenaṁ
etadavoca abhikkantaṁ bho udena abhikkantaṁ bho udena seyyathāpi
bho udena nikkujjitaṁ vā ukkujjeyya paṭicchannaṁ vā vivareyya
mūḷhassa vā maggaṁ ācikkheyya andhakāre vā telapajjotaṁ dhāreyya
cakkhumanto rūpāni dakkhantīti 1 evameva bhotā udenena anekapariyāyena
dhammo pakāsito esāhaṁ bhavantaṁ udenaṁ saraṇaṁ gacchāmi
dhammañca bhikkhusaṅghañca upāsakaṁ maṁ bhavaṁ udeno dhāretu ajjatagge
pāṇupetaṁ saraṇaṅgatanti. Mā kho maṁ tvaṁ brāhmaṇa
saraṇaṁ agamāsi tameva tvaṁ bhagavantaṁ saraṇaṁ gacchāhi 2 yamahaṁ
saraṇaṁ gatoti. Kahaṁ pana bho udena etarahi so bhavaṁ gotamo
viharati arahaṁ sammāsambuddhoti. Parinibbuto kho brāhmaṇa
etarahi so bhagavā arahaṁ sammāsambuddhoti. Sace hi mayaṁ bho
udena suṇeyyāma taṁ bhavantaṁ gotamaṁ dasasu 3 yojanesu dasapi mayaṁ
yojanāni gaccheyyāma taṁ bhavantaṁ gotamaṁ dassanāya arahantaṁ
sammāsambuddhaṁ sace hi 4 mayaṁ bho udena suṇeyyāma taṁ bhavantaṁ
gotamaṁ vīsatiyā yojanesu ... Tiṁsatiyā yojanesu ... Cattāḷīsāya
yojanesu ... Paññāsāya yojanesu paññāsaṁpi mayaṁ yojanāni
1 Yu. dakkhintīti. 2 Yu. gaccha. 3 Yu. dasasupi. 4 Yu. hisaddo natthi.
Gaccheyyāma taṁ bhavantaṁ gotamaṁ dassanāya arahantaṁ sammāsambuddhaṁ
yojanasatepi mayaṁ bho udena suṇeyyāma taṁ bhavantaṁ gotamaṁ yojanasataṁpi
mayaṁ gaccheyyāma taṁ bhavantaṁ gotamaṁ dassanāya arahantaṁ
sammāsambuddhaṁ yato ca kho bho udena parinibbuto so bhavaṁ
gotamo parinibbutaṁpi mayaṁ taṁ bhavantaṁ gotamaṁ saraṇaṁ gacchāma
dhammañca bhikkhusaṅghañca upāsakaṁ maṁ bhavaṁ udeno dhāretu ajjatagge
pāṇupetaṁ saraṇaṅgataṁ atthi ca me bho udena aṅgarājā
devasikaṁ niccabhikkhaṁ dadāti tato ahaṁ bhoto udenassa ekaṁ
niccabhikkhaṁ dadāmīti.

[645] Kiṁ pana te brāhmaṇa aṅgarājā devasikaṁ niccabhikkhaṁ
dadātīti. Pañcapi 1 bho udena kahāpaṇasatānīti. Na kho no
brāhmaṇa kappati jātarūparajataṁ paṭiggahetunti. Sace taṁ bho 2
udena na kappati vihāraṁ bhoto udenassa kārāpessāmīti.
Sace kho me tvaṁ brāhmaṇa vihāraṁ kārāpetukāmo pāṭaliputte
saṅghassa upaṭṭhānasālaṁ kārāpehīti. Imināhaṁ 3 bhoto udenassa
bhiyyoso mattāya attamano abhiraddho yaṁ maṁ bhavaṁ udeno saṅghe
dāne 4 samādapeti esāhaṁ bho udena etissā ca niccabhikkhāya
aparāya ca niccabhikkhāya pāṭaliputte saṅghassa upaṭṭhānasālaṁ
kārāpessāmīti.
1 Yu. pisaddo natthi. 2 Yu. bhoto udenassa na kappati. 3 Yu. imināpahaṁ.
4 Yu. dānaṁ.
Atha kho ghoṭamukho brāhmaṇo etissā ca niccabhikkhāya
aparāya ca niccabhikkhāya pāṭaliputte saṅghassa upaṭṭhānasālaṁ
kārāpesi. Sā etarahi ghoṭamukhīti vuccatīti.
Ghoṭamukhasuttaṁ niṭṭhitaṁ catutthaṁ.
---------
Caṅkīsuttaṁ

[646] Evamme sutaṁ ekaṁ samayaṁ bhagavā kosalesu cārikañcaramāno
mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṁ yena opāsādaṁ 1 nāma
kosalānaṁ brāhmaṇagāmo tadavasari. Tatra sudaṁ bhagavā opāsāde
viharati uttarena opāsādaṁ devavane sālavane. Tena kho pana
samayena caṅkī brāhmaṇo opāsādaṁ ajjhāvasati sattussadaṁ
satiṇakaṭṭhodakaṁ sadhaññaṁ rājabhoggaṁ raññā pasenadinā kosalena
dinnaṁ rājadāyaṁ brahmadeyyaṁ.

[647] Assosuṁ kho opāsādakā 2 brāhmaṇagahapatikā samaṇo
khalu bho gotamo sakyaputto sakyakulā pabbajito kosalesu cārikañcaramāno
mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṁ opāsādaṁ anuppatto
opāsāde viharati uttarena opāsādaṁ devavane sālavane taṁ
kho pana bhavantaṁ gotamaṁ evaṁkalyāṇo kittisaddo abbhuggato
itipi so bhagavā arahaṁ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato
lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṁ buddho
bhagavā so imaṁ lokaṁ sadevakaṁ samārakaṁ sabrahmakaṁ sassamaṇabrāhmaṇiṁ
pajaṁ sadevamanussaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā pavedeti
so dhammaṁ deseti ādikalyāṇaṁ majjhekalyāṇaṁ pariyosānakalyāṇaṁ
1 Yu. opasādanti dissati. 2 Yu. opasādakāti dissati.
Sātthaṁ sabyañjanaṁ kevalaparipuṇṇaṁ parisuddhaṁ brahmacariyaṁ pakāseti
sādhu kho pana tathārūpānaṁ arahataṁ dassanaṁ hotīti. Atha kho
opāsādakā brāhmaṇagahapatikā opāsādā nikkhamitvā saṅghā
saṅghīgaṇībhūtā uttarena mukhā 1 gacchanti yena devavanaṁ sālavanaṁ.
Tena kho pana samayena caṅkī brāhmaṇo upari pāsāde divā
seyyaṁ upagato hoti.

[648] Addasā kho caṅkī brāhmaṇo opāsādake brāhmaṇagahapatike
opāsādā nikkhamitvā saṅghe saṅghīgaṇībhūte uttarena
mukhe gacchante yena devavanaṁ sālavanaṁ disvāna khattaṁ āmantesi
kinnu kho bho khatte opāsādakā brāhmaṇagahapatikā opāsādā
nikkhamitvā saṅghā saṅghīgaṇībhūtā uttarena mukhā 2 gacchanti yena
devavanaṁ sālavananti. Atthi bho caṅki samaṇo gotamo sakyaputto
sakyakulā pabbajito kosalesu cārikañcaramāno mahatā
bhikkhusaṅghena saddhiṁ opāsādaṁ anuppatto opāsāde viharati
uttarena opāsādaṁ devavane sālavane taṁ kho pana bhavantaṁ
gotamaṁ evaṁkalyāṇo kittisaddo abbhuggato itipi so bhagavā
arahaṁ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro
purisadammasārathi satthā devamanussānaṁ buddho bhagavāti tamete
bhavantaṁ gotamaṁ dassanāya upasaṅkamantīti. Tenahi bho khatte
yena opāsādakā brāhmaṇagahapatikā tenupasaṅkami 3 upasaṅkamitvā
1-2 Yu. mukhe. 3 Yu. tenupasaṅkama.
Opāsāde 1 brāhmaṇagahapatike evaṁ vadehi caṅkī bho brāhmaṇo
evamāha āgamentu kira bhavanto caṅkīpi brāhmaṇo samaṇaṁ
gotamaṁ dassanāya upasaṅkamatīti. Evaṁ bhoti kho so khattā
caṅkissa brāhmaṇassa paṭissutvā yena opāsādakā brāhmaṇagahapatikā
tenupasaṅkami upasaṅkamitvā opāsādake brāhmaṇagahapatike
etadavoca caṅkī bho brāhmaṇo evamāha āgamentu
kira bhavanto caṅkīpi brāhmaṇo samaṇaṁ gotamaṁ dassanāya upasaṅkamissatīti.

[649] Tena kho pana samayena nānāverajjakānaṁ brāhmaṇānaṁ
pañcamattāni brāhmaṇasatāni opāsāde paṭivasanti kenacideva
karaṇīyena. Assosuṁ kho te brāhmaṇā caṅkī kira brāhmaṇo
samaṇaṁ gotamaṁ dassanāya upasaṅkamissatīti. Atha 2 te brāhmaṇā
yena caṅkī brāhmaṇo tenupasaṅkamiṁsu upasaṅkamitvā caṅkiṁ
brāhmaṇaṁ etadavocuṁ saccaṁ kira bhavaṁ caṅkī samaṇaṁ gotamaṁ
dassanāya upasaṅkamissatīti. Evaṁ kho 3 bho hoti ahaṁpi samaṇaṁ
gotamaṁ dassanāya upasaṅkamissāmīti. Mā bhavaṁ caṅkī samaṇaṁ
gotamaṁ dassanāya upasaṅkami na arahati bhavaṁ caṅkī samaṇaṁ gotamaṁ
dassanāya upasaṅkamituṁ samaṇo tveva gotamo arahati bhavantaṁ
caṅkiṁ dassanāya upasaṅkamituṁ bhavañhi caṅkī ubhatosujāto mātito
ca pitito ca saṁsuddhagahaṇiko yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto
1 Yu. opasādake. 2 Yu. atha kho te. 3 Yu. evaṁ kho me.
Anupakkuṭṭho jātivādena yampi bhavaṁ caṅkī ubhatosujāto mātito
ca pitito ca saṁsuddhagahaṇiko yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto
anupakkuṭṭho jātivādena imināpaṅgena na arahati bhavaṁ caṅkī
samaṇaṁ gotamaṁ dassanāya upasaṅkamituṁ samaṇo tveva gotamo
arahati bhavantaṁ caṅkiṁ dassanāya upasaṅkamituṁ bhavañhi caṅkī addho
mahaddhano mahābhogo bhavañhi caṅkī tiṇṇaṁ vedānaṁ pāragū
sanighaṇḍukeṭubhānaṁ sākkharappabhedānaṁ itihāsapañcamānaṁ padako
veyyākaraṇo lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anavayo bhavañhi caṅkī
abhirūpo dassanīyo pāsādiko paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato
brahmavaṇṇī brahmavacchasī akhuddāvakāso dassanāya bhavañhi
caṅkī sīlavā buḍḍhasīlī buḍḍhasīlena 1 samannāgato bhavañhi caṅkī
kalyāṇavāco kalyāṇavākkaraṇo poriyā vācāya samannāgato
visaṭṭhāya anelagaḷāya atthassa viññāpaniyā bhavañhi caṅkī
bahunnaṁ ācariyapācariyo tīṇi māṇavakasatāni mante vāceti
bhavañhi caṅkī rañño pasenadissa kosalassa sakkato garukato
mānito pūjito apacito bhavañhi caṅkī brāhmaṇassa pokkharasātissa
sakkato garukato mānito pūjito apacito bhavañhi
caṅkī opāsādaṁ ajjhāvasati sattussadaṁ satiṇakaṭṭhodakaṁ sadhaññaṁ
rājabhoggaṁ raññā 2 pasenadinā kosalena dinnaṁ rājadāyaṁ brahmadeyyaṁ
yampi bhavaṁ caṅkī opāsādaṁ ajjhāvasati sattussadaṁ satiṇakaṭṭhodakaṁ
1 Yu. buddhasīlī buddhasīlena. 2 Yu. rañaño
Sadhaññaṁ rājabhoggaṁ raññā pasenadinā kosalena dinnaṁ
rājadāyaṁ brahmadeyyaṁ imināpaṅgena na arahati bhavaṁ caṅkī samaṇaṁ
gotamaṁ dassanāya upasaṅkamituṁ samaṇo tveva gotamo arahati
bhavantaṁ caṅkiṁ dassanāya upasaṅkamitunti.

[650] Evaṁ vutte caṅkī brāhmaṇo te brāhmaṇe etadavoca
tenahi bho mamāpi suṇātha yathā yathā mayameva arahāma taṁ
samaṇaṁ 1 gotamaṁ dassanāya upasaṅkamituṁ na tveva arahati so bhavaṁ
gotamo amhākaṁ dassanāya upasaṅkamituṁ samaṇo khalu bho gotamo
ubhatosujāto mātito ca pitito ca saṁsuddhagahaṇiko yāva sattamā
pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena yampi 2 samaṇo
gotamo ubhatosujāto .pe. Jātivādena imināpaṅgena na arahati
so bhavaṁ gotamo amhākaṁ dassanāya upasaṅkamituṁ atha kho
mayameva arahāma taṁ bhavantaṁ gotamaṁ dassanāya upasaṅkamituṁ samaṇo
khalu bho gotamo pahūtaṁ hiraññasuvaṇṇaṁ ohāya pabbajito
bhūmigataṁ ca vehāsaṭṭhañca samaṇo khalu bho gotamo daharova
samāno susukāḷakeso bhadrena yobbanena samannāgato paṭhamena
vayasā agārasmā anagāriyaṁ pabbajito samaṇo khalu bho gotamo
akāmakānaṁ mātāpitūnaṁ assumukhānaṁ rudantānaṁ kesamassuṁ ohāretvā
kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajito
samaṇo khalu bho gotamo abhirūpo dassanīyo pāsādiko paramāya
1 Yu. bhavantaṁ. 2 Yu. yampi bho.
Vaṇṇapokkharatāya samannāgato brahmavaṇṇī brahmavacchasī akhuddāvakāso
dassanāya samaṇo khalu bho gotamo sīlavā ariyasīlī
kusalasīlī kusalena sīlena samannāgato samaṇo khalu bho gotamo
kalyāṇavāco kalyāṇavākkaraṇo poriyā vācāya samannāgato
visaṭṭhāya anelagaḷāya atthassa viññāpaniyā samaṇo khalu bho
gotamo bahunnaṁ ācariyapācariyo samaṇo khalu bho gotamo
khīṇakāmarāgo vigatacāpallo samaṇo khalu bho gotamo kammavādī
kiriyavādī apāpapurekkhāro brahmaññāya pajāya samaṇo
khalu bho gotamo uccākulā pabbajito asaṁbhinnā 1 khattiyakulā
samaṇo khalu bho gotamo addhakulā pabbajito mahaddhanā mahābhogā
samaṇaṁ khalu bho gotamaṁ tiroraṭṭhā tirojanapadā saṁpucchituṁ
āgacchanti samaṇaṁ khalu bho gotamaṁ anekāni devatāsahassāni
pāṇena 2 saraṇaṁ gatāni samaṇaṁ khalu bho gotamaṁ evaṁkalyāṇo
kittisaddo abbhuggato itipi so bhagavā arahaṁ sammāsambuddho
vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi
satthā devamanussānaṁ buddho bhagavāti samaṇo khalu bho gotamo
dvattiṁsamahāpurisalakkhaṇehi samannāgato samaṇaṁ khalu bho gotamaṁ
rājā māgadho seniyo bimbisāro saputtadāro pāṇehi saraṇaṁ
gato samaṇaṁ khalu bho gotamaṁ rājā pasenadi kosalo [3]- pāṇehi
saraṇaṁ gato samaṇaṁ khalu bho gotamaṁ brāhmaṇo pokkharasāti
1 Yu. ādīnakhattiyakulā. 2 Yu. pāṇehi. 3 Yu. etthantare saputtadāroti
dissati.
Saputtadāro pāṇehi saraṇaṁ gato samaṇo khalu bho gotamo
opāsādaṁ anuppatto opāsāde viharati uttarena opāsādaṁ
devavane sālavane ye pana kho keci samaṇā vā brāhmaṇā
vā amhākaṁ gāmakkhettaṁ āgacchanti atithino 1 te honti atithī
kho panamhehi sakkātabbā garukātabbā mānetabbā pūjetabbā
yampi bho samaṇo gotamo opāsādaṁ anuppatto opāsāde
viharati uttarena opāsādaṁ devavane sālavane atithimhākaṁ samaṇo
gotamo atithi kho panamhehi sakkātabbo garukātabbo mānetabbo
pūjetabbo imināpaṅgena na arahati so bhavaṁ gotamo
amhākaṁ dassanāya upasaṅkamituṁ atha kho mayameva arahāma taṁ
bhavantaṁ gotamaṁ dassanāya upasaṅkamituṁ ettakaṁ kho ahaṁ bho
tassa bhoto gotamassa vaṇṇaṁ pariyāpuṇāmi na ca so bhavaṁ
gotamo ettakavaṇṇo apparimāṇavaṇṇo hi so bhavaṁ gotamo
ekamekenapi bho aṅgena samannāgato na arahati so bhavaṁ gotamo
amhākaṁ dassanāya upasaṅkamituṁ atha kho mayameva arahāma taṁ
bhavantaṁ gotamaṁ dassanāya upasaṅkamitunti 2 . Tenahi bho sabbeva
mayaṁ samaṇaṁ gotamaṁ dassanāya upasaṅkamissāmāti. Atha kho
caṅkī brāhmaṇo mahatā brāhmaṇagaṇena saddhiṁ yena bhagavā
tenupasaṅkami upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṁ sammodi sammodanīyaṁ
kathaṁ sārāṇīyaṁ vītisāretvā ekamantaṁ nisīdi. Tena kho pana
1 Yu. atithī no te honti. 2 Yu. itisaddo natthi.
Samayena bhagavā vuḍḍhehi vuḍḍhehi brāhmaṇehi saddhiṁ kiñci
kiñci kathaṁ sārāṇīyaṁ vītisāretvā nisinno hoti.

[651] Tena kho pana samayena kāpadiko 1 nāma māṇavo
daharo vuttasiro soḷasavassuddesiko jātiyā tiṇṇaṁ vedānaṁ pāragū
sanighaṇḍu keṭubhānaṁ sākkharappabhedānaṁ itihāsapañcamānaṁ padako veyyākaraṇo
lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anavayo tassaṁ parisāyaṁ nisinno
hoti. So vuḍḍhānaṁ vuḍḍhānaṁ brāhmaṇānaṁ bhagavatā saddhiṁ mantayamānānaṁ
antarantarā kathaṁ opāteti. Atha kho bhagavā kāpadikaṁ
māṇavaṁ apasādesi mā āyasmā bhāradvājo vuḍḍhānaṁ vuḍḍhānaṁ
brāhmaṇānaṁ mantayamānānaṁ antarantarā kathaṁ opātesi 2 kathāpariyosānaṁ
āyasmā bhāradvājo āgametūti.

[652] Evaṁ vutte caṅkī brāhmaṇo bhagavantaṁ etadavoca
mā bhavaṁ gotamo kāpadikaṁ māṇavaṁ apasādesi kulaputto ca
kāpadiko māṇavo bahussuto ca kāpadiko māṇavo paṇḍito 3
ca kāpadiko māṇavo kalyāṇavākkaraṇo 4 ca kāpadiko māṇavo
pahoti ca kāpadiko māṇavo bhotā gotamena saddhiṁ asmiṁ vacane
patimantetunti. Atha kho bhagavato etadahosi addhā kho
kāpadikassa māṇavassa tevijjake pāvacane kataṁ bhavissati tathā
hi naṁ brāhmaṇā saṁpurekkharontīti. Atha kho kāpadikassa māṇavassa
1 Sī. kāpaṭhako. Yu. kāpaṭhiko. 2 Yu. opātetu. 3 Yu. kalyāṇavākkaraṇo.
4 Yu. paṇḍito.
Etadahosi yadā me samaṇo gotamo cakkhunā cakkhuṁ upasaṁharissati
athāhaṁ samaṇaṁ gotamaṁ pañhaṁ pucchissāmīti. Atha kho
bhagavā kāpadikassa māṇavassa cetasā ceto parivitakkamaññāya
yena kāpadiko māṇavo tena cakkhūni upasaṁhāsi. Atha kho
kāpadikassa māṇavassa etadahosi samannāharati kho maṁ samaṇo
gotamo yannūnāhaṁ samaṇaṁ gotamaṁ pañhaṁ puccheyyanti. Atha
kho kāpadiko māṇavo bhagavantaṁ etadavoca yadidaṁ bho gotama
brāhmaṇānaṁ porāṇaṁ mantapadaṁ itihītihaparaṁparāya piṭakasampadāya
tattha ca brāhmaṇā ekaṁsena niṭṭhaṁ gacchanti idameva saccaṁ
moghamaññanti idha bhavaṁ gotamo kimāhāti.