[573] Atha kho rājā pasenadi kosalo pacchābhattaṁ bhuttapātarāso
yena bhagavā tenupasaṅkami upasaṅkamitvā bhagavantaṁ
abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinno kho rājā
pasenadi kosalo bhagavantaṁ etadavoca somā ca bhante bhaginī
sakulā ca bhaginī bhagavato pāde sirasā vandanti appābādhaṁ
appātaṅkaṁ lahuṭṭhānaṁ balaṁ phāsuvihāraṁ pucchantīti. Kiṁ pana mahārāja
somā ca bhaginī sakulā ca bhaginī aññaṁ dūtaṁ nālatthunti.
Assosuṁ kho bhante somā ca bhaginī sakulā ca bhaginī ajja kira
rājā pasenadi kosalo pacchābhattaṁ bhuttapātarāso bhagavantaṁ
dassanāya upasaṅkamissatīti atha kho bhante somā ca bhaginī
sakulā ca bhaginī maṁ bhattābhihāre upasaṅkamitvā etadavocuṁ tenahi
mahārāja amhākaṁpi vacanena bhagavato pāde sirasā vandāhi appābādhaṁ
Appātaṅkaṁ lahuṭṭhānaṁ balaṁ phāsuvihāraṁ puccha somā ca [1]-
bhaginī sakulā ca bhaginī bhagavato pāde sirasā vandanti appābādhaṁ
appātaṅkaṁ lahuṭṭhānaṁ balaṁ phāsuvihāraṁ pucchantīti. Sukhiniyo hontu
mahārāja somā ca bhaginī sakulā ca bhaginīti.

[574] Atha kho rājā pasenadi kosalo bhagavantaṁ etadavoca
sutaṁ metaṁ bhante samaṇo gotamo evamāha natthi so samaṇo
vā brāhmaṇo vā yo sabbaññū sabbadassāvī parisesaṁ 2 ñāṇadassanaṁ
paṭijānissati netaṁ ṭhānaṁ vijjatīti ye te bhante evamāhaṁsu
samaṇo gotamo evamāha natthi so samaṇo vā brāhmaṇo vā
yo sabbaññū sabbadassāvī apparisesaṁ ñāṇadassanaṁ paṭijānissati
netaṁ ṭhānaṁ vijjatīti kacci te bhante bhagavato vuttavādino na ca
bhagavantaṁ abbhūtena abbhācikkhanti dhammassa cānudhammaṁ byākaronti
na ca koci sahadhammiko vādānuvādo gārayhaṁ ṭhānaṁ āgacchatīti.
Ye te mahārāja evamāhaṁsu samaṇo gotamo evamāha natthi
so samaṇo vā brāhmaṇo vā yo sabbaññū sabbadassāvī
apparisesaṁ ñāṇadassanaṁ paṭijānissati netaṁ ṭhānaṁ vijjatīti na me
te vuttavādino abbhācikkhanti ca pana maṁ te asatā abbhūtenāti.

[575] Atha kho rājā pasenadi kosalo viḍūḍabhaṁ senāpatiṁ
āmantesi ko nu kho senāpati imaṁ kathāvatthuṁ rājantepure
abbhudāhāsīti. Sañjayo mahārāja brāhmaṇo ākāsagottoti.
1 Yu. etthantare bhanteti dissati. 2 Yu. aparisesaṁ.
Atha kho rājā pasenadi kosalo aññataraṁ purisaṁ āmantesi ehi
tvaṁ ambho purisa mama vacanena sañjayaṁ brāhmaṇaṁ ākāsagottaṁ
āmantehi rājā taṁ 1 bhante pasenadi kosalo āmantetīti.
Evaṁ devāti kho so puriso rañño pasenadissa kosalassa paṭissutvā
yena sañjayo brāhmaṇo ākāsagotto tenupasaṅkami
upasaṅkamitvā sañjayaṁ brāhmaṇaṁ ākāsagottaṁ etadavoca rājā
taṁ bhante pasenadi kosalo āmantetīti. Atha kho rājā pasenadi
kosalo bhagavantaṁ etadavoca siyā nu kho bhante bhagavatā aññadeva
kiñci sandhāya bhāsitaṁ tañca jano aññathāpi paccāgaccheyya
yathākathaṁ pana bhante bhagavā abhijānāti vācaṁ bhāsitāti.
Evaṁ kho ahaṁ mahārāja abhijānāmi vācaṁ bhāsitā natthi so
samaṇo vā brāhmaṇo vā yo sakideva sabbaṁ ñassati sabbaṁ
dakkhiti netaṁ ṭhānaṁ vijjatīti. Heturūpaṁ bhante bhagavā āha
saheturūpaṁ pana bhante bhagavā āha natthi so samaṇo vā
brāhmaṇo vā yo sakideva sabbaṁ ñassati sabbaṁ dakkhiti netaṁ
ṭhānaṁ vijjatīti cattārome bhante vaṇṇā khattiyā brāhmaṇā
vessā suddā imesaṁ nu kho bhante catunnaṁ vaṇṇānaṁ siyā
viseso siyā nānākaraṇanti.

[576] Cattārome mahārāja vaṇṇā khattiyā brāhmaṇā
vessā suddā imesaṁ kho mahārāja catunnaṁ vaṇṇānaṁ dve
1 Yu. te.
Vaṇṇā aggamakkhāyanti khattiyā ca brāhmaṇā ca yadidaṁ abhivādanaṁ
paccuṭṭhānaṁ añjalikammaṁ sāmīcikammanti. Nāhaṁ bhante
bhagavantaṁ diṭṭhadhammikaṁ pucchāmi samparāyikāhaṁ bhante bhagavantaṁ
pucchāmi cattārome bhante vaṇṇā khattiyā brāhmaṇā vessā
suddā imesaṁ nu kho bhante catunnaṁ vaṇṇānaṁ siyā viseso
siyā nānākaraṇanti.

[577] Pañcimāni mahārāja padhāniyaṅgāni. Katamāni pañca.
Idha mahārāja bhikkhu saddho hoti saddahati tathāgatassa bodhiṁ
itipi so bhagavā arahaṁ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato
lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṁ buddho
bhagavāti. Appābādho hoti appātaṅko samavepākiniyā gahaṇiyā
samannāgato nātisītāya nāccuṇhāya majjhimāya padhānakkhamāya.
Asaṭho hoti amāyāvī yathābhūtaṁ attānaṁ āvikattā satthari vā
viññūsu vā sabrahmacārīsu 1 . Āraddhaviriyo viharati akusalānaṁ
dhammānaṁ pahānāya kusalānaṁ dhammānaṁ upasampadāya thāmavā daḷhaparakkamo
anikkhittadhuro kusalesu dhammesu. Paññavā hoti
udayatthagāminiyā paññāya samannāgato ariyāya nibbedhikāya sammā
dukkhakkhayagāminiyā. Imāni kho mahārāja pañca padhāniyaṅgāni.
Cattārome mahārāja vaṇṇā khattiyā brāhmaṇā vessā suddā
te cassu imehi pañcahi padhāniyaṅgehi samannāgatā taṁ nesaṁ
1 Yu. brahmacārīsu.
Assa dīgharattaṁ hitāya sukhāyāti.

[578] Cattārome bhante vaṇṇā khattiyā brāhmaṇā vessā
suddā te cassu imehi pañcahi padhāniyaṅgehi samannāgatā ettha
pana nesaṁ bhante siyā viseso siyā nānākaraṇanti. Ettha kho
nesāhaṁ mahārāja padhānavemattataṁ 1 vadāmi. Seyyathāpissu mahārāja
dve hatthidammā vā assadammā vā godammā vā sudantā suvinītā
dve hatthidammā vā assadammā vā godammā vā adantā
avinītā taṁ kiṁ maññasi mahārāja ye dve 2 te hatthidammā
vā assadammā vā godammā vā sudantā suvinītā api nu te
dantāva dantakāraṇaṁ gaccheyyuṁ dantāva dantabhūmiṁ sampāpuṇeyyunti.
Evametaṁ 3 bhante. Ye pana te dve hatthidammā vā assadammā
vā godammā vā adantā avinītā api nu te adantāva dantakāraṇaṁ
gaccheyyuṁ adantāva dantabhūmiṁ sampāpuṇeyyuṁ seyyathāpi
te dve hatthidammā vā assadammā vā godammā vā sudantā
suvinītāti. No hetaṁ 4 bhante. Evameva kho mahārāja yantaṁ
saddhena pattabbaṁ appābādhena asaṭhena amāyāvinā āraddhaviriyena
paññavatā taṁ vata asaddho bahvābādho saṭho māyāvī kusīto
duppañño pāpuṇissatīti netaṁ ṭhānaṁ vijjatīti.

[579] Heturūpaṁ bhante bhagavā āha saheturūpaṁ pana bhante
bhagavā āha cattārome bhante vaṇṇā khattiyā brāhmaṇā
1 Yu. ...vemattaṁ. 2 Yu. ye te dve. 3 Yu. evaṁ bhante. 4 Yu. hevaṁ.
Vessā suddā te cassu imehi pañcahi padhāniyaṅgehi samannāgatā
te cassu sammappadhānā ettha pana tesaṁ bhante siyā viseso
siyā nānākaraṇanti. Ettha kho nesāhaṁ mahārāja na kiñci
nānākaraṇaṁ vadāmi yadidaṁ vimuttiyā vimuttiṁ. Seyyathāpi mahārāja
puriso [1]- sukkhaṁ sālakaṭṭhaṁ ādāya aggiṁ abhinibbatteyya tejo
pātukareyya. Atha aparo puriso sukkhaṁ ambakaṭṭhaṁ ādāya aggiṁ
abhinibbatteyya tejo pātukareyya. Atha ca 2 aparo puriso sukkhaṁ
udumbarakaṭṭhaṁ ādāya aggiṁ abhinibbatteyya tejo pātukareyya.
Taṁ kiṁ maññasi mahārāja siyā nu kho tesaṁ aggīnaṁ nānādāruto
abhinibbattānaṁ kiñci nānākaraṇaṁ acciyā vā acciṁ vaṇṇena vā
vaṇṇaṁ ābhāya vā ābhanti. No hetaṁ bhante. Evameva kho
mahārāja yaṁ taṁ tejaṁ viriyānimmathitaṁ padhānābhinibbattaṁ nāhaṁ tattha
kiñci nānākaraṇaṁ vadāmi yadidaṁ vimuttiyā vimuttinti.

[580] Heturūpaṁ bhante bhagavā āha saheturūpaṁ pana bhante
bhagavā āha kiṁ pana bhante atthi devāti. Kiṁ pana tvaṁ
mahārāja evaṁ vadesi kiṁ pana bhante atthi devāti. Yadi vā
te bhante devā āgantāro itthattaṁ yadi vā anāgantāro
itthattanti. Ye te mahārāja devā sabyāpajjhā te devā
āgantāro itthattaṁ ye te devā abyāpajjhā te devā
anāgantāro itthattanti.
1 Yu. etthantare sukkhaṁ sākakaṭṭhaṁ ... aparo purisoti dissati.
2 Yu. casaddo natthi.

[581] Evaṁ vutte viḍūḍabho senāpati bhagavantaṁ etadavoca
ye te bhante devā sabyāpajjhā āgantāro itthattaṁ te
devā ye te devā abyāpajjhā anāgantāro itthattaṁ te
deve tamhā ṭhānā cāvessanti vā pabbājessanti vāti.
Atha kho āyasmato ānandassa etadahosi ayaṁ kho viḍūḍabho
senāpati rañño pasenadissa kosalassa putto ahaṁ bhagavato
putto ayaṁ kho kālo yaṁ putto puttena manteyyāti. Atha kho
āyasmā ānando viḍūḍabhaṁ senāpatiṁ āmantesi tenahi senāpati
taññevettha paṭipucchissāmi yathā te khameyya tathā naṁ byākareyyāsi
taṁ kiṁ maññasi senāpati yāvatā rañño pasenadissa
kosalassa vijitaṁ yattha ca rājā pasenadi kosalo issariyādhipaccaṁ
rajjaṁ kāreti pahoti tattha rājā pasenadi kosalo samaṇaṁ vā
brāhmaṇaṁ vā puññavantaṁ vā apuññavantaṁ vā brahmacariyavantaṁ vā
abrahmacariyavantaṁ vā tamhā ṭhānā cāvetuṁ vā pabbājetuṁ vāti.
Yāvatā bho rañño pasenadissa kosalassa vijitaṁ yattha ca rājā
pasenadi kosalo issariyādhipaccaṁ rajjaṁ kāreti pahoti tattha
rājā pasenadi kosalo samaṇaṁ vā brāhmaṇaṁ vā puññavantaṁ vā
apuññavantaṁ vā brahmacariyavantaṁ vā abrahmacariyavantaṁ vā tamhā
ṭhānā cāvetuṁ vā pabbājetuṁ vāti. Taṁ kiṁ maññasi senāpati
yāvatā rañño pasenadissa kosalassa avijitaṁ yattha ca rājā
Pasenadi kosalo na issariyādhipaccaṁ rajjaṁ kāreti tattha 1 pahoti
rājā pasenadi kosalo samaṇaṁ vā brāhmaṇaṁ vā puññavantaṁ vā
apuññavantaṁ vā brahmacariyavantaṁ vā abrahmacariyavantaṁ vā tamhā
ṭhānā cāvetuṁ vā pabbājetuṁ vāti. Yāvatā bho rañño
pasenadissa kosalassa avijitaṁ yattha ca rājā pasenadi kosalo
na issariyādhipaccaṁ rajjaṁ kāreti na 2 tattha pahoti rājā pasenadi
kosalo samaṇaṁ vā brāhmaṇaṁ vā puññavantaṁ vā apuññavantaṁ
vā brahmacariyavantaṁ vā abrahmacariyavantaṁ vā tamhā ṭhānā
cāvetuṁ vā pabbājetuṁ vāti. Taṁ kiṁ maññasi senāpati sutā
te devā tāvatiṁsāti. Evaṁ bho sutā me devā tāvatiṁsā
idānipi bhotā raññā pasenadinā kosalena sutā devā tāvatiṁsāti.
Taṁ kiṁ maññasi senāpati pahoti rājā pasenadi kosalo deve
tāvatiṁse tamhā ṭhānā cāvetuṁ vā pabbājetuṁ vāti. Dassanāyapi
bho rājā pasenadi kosalo deve tāvatiṁse nappahoti kuto
pana tamhā ṭhānā cāvessati vā pabbājessati vāti. Evameva
kho senāpati ye te devā sabyāpajjhā āgantāro itthattaṁ
te devā ye te devā abyāpajjhā anāgantāro itthattaṁ
te deve dassanāyapi nappahonti kuto pana tamhā ṭhānā
cāvessanti vā pabbājessanti vāti. Atha kho rājā pasenadi
kosalo bhagavantaṁ etadavoca ko nāmāyaṁ bhante bhikkhūti.
1 Yu. pahoti tattha. 2 Yu. na pahoti tattha.
Ānando nāma mahārājāti.

[582] Ānando vata bho ānandarūpo vata bho heturūpaṁ
bhante āyasmā ānando āha saheturūpaṁ pana bhante āyasmā
ānando āha kiṁ pana bhante atthi brahmāti. Kiṁ pana tvaṁ
mahārāja evaṁ vadesi kiṁ pana bhante atthi brahmāti. Yadi
vā so bhante brahmā āgantā itthattaṁ yadi vā anāgantā
itthattanti. Yo so mahārāja brahmā sabyāpajjho so
brahmā āgantā itthattaṁ yo so brahmā abyāpajjho so
brahmā anāgantā itthattanti. Atha kho aññataro puriso
rājānaṁ pasenadiṁ kosalaṁ etadavoca sañjayo mahārāja brāhmaṇo
ākāsagotto āgatoti. Atha kho rājā pasenadi kosalo
sañjayaṁ brāhmaṇaṁ ākāsagottaṁ etadavoca ko nu kho brāhmaṇa
imaṁ kathāvatthuṁ rājantepure abbhudāhāsīti. Viḍūḍabho mahārāja
senāpatīti. Viḍūḍabho senāpati evamāha sañjayo mahārāja
brāhmaṇo ākāsagottoti. Atha kho aññataro puriso rājānaṁ
pasenadiṁ kosalaṁ etadavoca yānakālo mahārājāti.