[503] Seyyathāpi nāma asītikapabbāni vā kālapabbāni vā
evamevassu me aṅgapaccaṅgāni bhavanti tāyevappāhāratāya.
Seyyathāpi nāma oṭṭhapadaṁ evamevassu me ānisadaṁ hoti
tāyevappāhāratāya. Seyyathāpi nāma vaṭṭanāvaḷī evamevassu
me piṭṭhikaṇṭako uṇṇatāvaṇato hoti tāyevappāhāratāya.
Seyyathāpi nāma jajjarasālāya 1 gopāṇasiyo oluggaviluggā bhavanti
evamevassu me phāsuḷiyo oluggaviluggā bhavanti tāyevappāhāratāya.
Seyyathāpi nāma gambhīre udapāne udakatārakā
gambhīragatā okkhāyikā dissanti evamevassu me akkhikūpesu
akkhitārakā gambhīragatā okkhāyikā dissanti tāyevappāhāratāya.
Seyyathāpi nāma tittikālāvu āmakacchinno vātātapena
saṁphusito hoti sammilāto evamevassu me sīsacchavi saṁphusitā
hoti sammilātā tāyevappāhāratāya. So kho ahaṁ rājakumāra
udaracchaviṁ parimasissāmīti piṭṭhikaṇṭakaṁyeva pariggaṇhāmi piṭṭhikaṇṭakaṁ
parimasissāmīti udaracchaviṁyeva pariggaṇhāmi. Yāvassu
me rājakumāra udaracchavi piṭṭhikaṇṭakaṁ allīnā hoti tāyevappāhāratāya.
So kho ahaṁ rājakumāra vaccaṁ vā muttaṁ vā
karissāmīti tattheva avakujjo papatāmi tāyevappāhāratāya. So
1 Yu. jarasālāya.
Kho ahaṁ rājakumāra imameva kāyaṁ assāsento pāṇinā gattāni
anumajjāmi. Tassa mayhaṁ rājakumāra pāṇinā gattāni anumajjato
pūtimūlāni lomāni kāyasmā papatanti tāyevappāhāratāya.
Apissu maṁ rājakumāra manussā disvā evamāhaṁsu kāḷo samaṇo
gotamoti. Ekacce manussā evamāhaṁsu na kāḷo samaṇo
gotamo sāmo samaṇo gotamoti. Ekacce manussā evamāhaṁsu
na kāḷo samaṇo gotamo nāpi sāmo maṅguracchavī samaṇo
gotamoti. Yāvassu me rājakumāra tāya parisuddho chavivaṇṇo
pariyodāto upahato hoti tāyevappāhāratāya.

[504] Tassa mayhaṁ rājakumāra etadahosi ye kho keci
atītamaddhānaṁ samaṇā vā brāhmaṇā vā opakkamikā dukkhā
tippā kaṭukā vedanā vedayiṁsu etāvaparamaṁ nayito bhiyyo.
Yepi hi keci anāgatamaddhānaṁ samaṇā vā brāhmaṇā vā
opakkamikā dukkhā tippā kaṭukā vedanā vedayissanti etāvaparamaṁ
nayito bhiyyo. Yepi hi keci etarahi samaṇā vā
brāhmaṇā vā opakkamikā dukkhā tippā kaṭukā vedanā
vediyanti etāvaparamaṁ nayito bhiyyo. Na kho panāhaṁ imāya
kaṭukāya dukkarakārikāya adhigacchāmi uttariṁ manussadhammā alamariyañāṇadassanavisesaṁ
siyā nu kho añño maggo bodhiyāti.

[505] Tassa mayhaṁ rājakumāra etadahosi abhijānāmi kho
Panāhaṁ pitu sakkassa kammante sītāyaṁ jambuchāyāyaṁ nisinno
vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṁ savicāraṁ
vivekajaṁ pītisukhaṁ paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja viharitā siyā nu kho
eso maggo bodhiyāti. Tassa mayhaṁ rājakumāra satānusārīviññāṇaṁ
ahosi eseva maggo bodhiyāti. Tassa mayhaṁ
rājakumāra etadahosi kinnu kho ahaṁ tassa sukhassa bhāyāmi
yantaṁ sukhaṁ aññatreva kāmehi aññatra akusalehi dhammehīti.
Tassa mayhaṁ rājakumāra etadahosi na kho ahaṁ tassa sukhassa
bhāyāmi yantaṁ sukhaṁ aññatreva kāmehi aññatra akusalehi
dhammehīti. Tassa mayhaṁ rājakumāraṁ etadahosi na kho taṁ
sukaraṁ sukhaṁ adhigantuṁ evaṁ adhimattakasimānaṁ pattakāyena yannūnāhaṁ
oḷārikaṁ āhāraṁ āhāreyyaṁ odanaṁ kummāsanti. So kho ahaṁ
rājakumāra oḷārikaṁ āhāraṁ āhāresiṁ odanaṁ kummāsaṁ. Tena
kho pana maṁ 1 rājakumāra samayena pañcavaggiyā bhikkhū paccupaṭṭhitā
honti yanno samaṇo gotamo dhammaṁ adhigamissati taṁ no
ārocessatīti. Yato kho ahaṁ rājakumāra oḷārikaṁ āhāraṁ
āhāresiṁ odanaṁ kummāsaṁ atha me te pañcavaggiyā bhikkhū
nibbijja pakkamiṁsu bāhulliko samaṇo gotamo padhānavibbhanto
āvatto bāhullāyāti 2 . So kho ahaṁ rājakumāra oḷārikaṁ āhāraṁ
1 Sī. me. 2 Sī. bāhulyāya.
Āhāretvā balaṁ gāhetvā vivicceva kāmehi .pe. Paṭhamaṁ jhānaṁ
upasampajja vihāsiṁ. Vitakkavicārānaṁ vūpasamā .pe. Dutiyaṁ
jhānaṁ ... Tatiyaṁ jhānaṁ ... Catutthaṁ jhānaṁ upasampajja vihāsiṁ.

[506] So evaṁ samāhite citte parisuddhe pariyodāte
anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte
pubbenivāsānussatiñāṇāya cittaṁ abhininnāmesiṁ. So anekavihitaṁ
pubbenivāsaṁ anussarāmi seyyathīdaṁ ekampi jātiṁ dvepi jātiyo
.pe. Iti sākāraṁ sauddesaṁ anekavihitaṁ pubbenivāsaṁ anussarāmi.
Ayaṁ kho me rājakumāra rattiyā paṭhame yāme paṭhamā vijjā adhigatā
avijjā vihatā vijjā uppannā tamo vihato āloko uppanno
yathātaṁ appamattassa ātāpino pahitattassa viharato.

[507] So evaṁ samāhite citte parisuddhe pariyodāte
anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte
sattānaṁ cutūpapātañāṇāya cittaṁ abhininnāmesiṁ. So dibbena
cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passāmi cavamāne
upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate
.pe. Yathākammūpage satte pajānāmi. Ayaṁ kho me rājakumāra
rattiyā majjhime yāme dutiyā vijjā adhigatā avijjā
vihatā vijjā uppannā tamo vihato āloko uppanno
yathātaṁ appamattassa ātāpino pahitattassa viharato.

[508] So evaṁ samāhite citte parisuddhe pariyodāte
anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte
āsavānaṁ khayañāṇāya cittaṁ abhininnāmesiṁ. So idaṁ dukkhanti
yathābhūtaṁ abbhaññāsiṁ .pe. Ayaṁ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti
yathābhūtaṁ abbhaññāsiṁ ime āsavāti yathābhūtaṁ abbhaññāsiṁ .pe.
Ayaṁ āsavanirodhagāminī paṭipadāti yathābhūtaṁ abbhaññāsiṁ. Tassa
me evaṁ jānato evaṁ passato kāmāsavāpi cittaṁ vimuccittha
bhavāsavāpi cittaṁ vimuccittha avijjāsavāpi cittaṁ vimuccittha vimuttasmiṁ
vimuttamiti ñāṇaṁ ahosi khīṇā jāti vusitaṁ brahmacariyaṁ kataṁ
karaṇīyaṁ nāparaṁ itthattāyāti abbhaññāsiṁ. Ayaṁ kho me rājakumāra
rattiyā pacchime yāme tatiyā vijjā adhigatā avijjā vihatā
vijjā uppannā tamo vihato āloko uppanno yathātaṁ
appamattassa ātāpino pahitattassa viharato.

[509] Tassa mayhaṁ rājakumāra etadahosi adhigato kho
me ayaṁ dhammo gambhīro duddaso duranubodho santo paṇīto
atakkāvacaro nipuṇo paṇḍitavedanīyo. Ālayarāmā kho panāyaṁ
pajā ālayaratā ālayasammuditā. Ālayarāmāya kho pana pajāya
ālayaratāya ālayasammuditāya duddasaṁ idaṁ ṭhānaṁ yadidaṁ idappaccayatā
paṭiccasamuppādo. Idaṁpi kho ṭhānaṁ duddasaṁ yadidaṁ sabbasaṅkhārasamatho
sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho
Nibbānaṁ. Ahañceva kho pana dhammaṁ deseyyaṁ pare ca me na
ājāneyyuṁ so mamassa kilamatho sā mamassa vihesāti. Apissu
maṁ rājakumāra imā anacchariyā gāthā paṭibhaṁsu pubbe assutapubbā
kicchena me adhigataṁ halandāni pakāsituṁ
rāgadosaparetehi nāyaṁ dhammo susambudho
paṭisotagāmiṁ nipuṇaṁ gambhīraṁ duddasaṁ aṇuṁ
rāgarattā na dakkhanti 1 tamokkhandhena āvutāti.
Itiha me rājakumāra paṭisañcikkhato appossukkatāya cittaṁ namati
no dhammadesanāya.

[510] Atha kho rājakumāra brahmuno sahampatissa mama cetasā
cetoparivitakkamaññāya etadahosi nassati vata bho loko vinassati
vata bho loko yatra hi nāma tathāgatassa arahato sammāsambuddhassa
appossukkatāya cittaṁ namati no dhammadesanāyāti.
Atha kho rājakumāra brahmā sahampati seyyathāpi nāma balavā
puriso sammiñjitaṁ vā bāhaṁ pasāreyya pasāritaṁ vā bāhaṁ sammiñjeyya
evameva brahmaloke antarahito mama purato pāturahosi.
Atha kho rājakumāra brahmā sahampati ekaṁsaṁ uttarāsaṅgaṁ karitvā
yenāhaṁ tenañjaliṁ paṇāmetvā maṁ etadavoca desetu me bhante
bhagavā dhammaṁ desetu sugato dhammaṁ santi sattā apparajakkhajātikā
assavanatā dhammassa parihāyanti bhavissanti dhammassa aññātāroti.
1 Yu. dakkhinti.
Idamavoca rājakumāra brahmā sahampati idaṁ vatvā
athāparaṁ etadavoca
pāturahosi magadhesu pubbe
dhammo asuddho samalehi cintito
apāpuretaṁ amatassa dvāraṁ
suṇantu dhammaṁ vimalenānubuddhaṁ
sele yathā pabbatamuddhaniṭṭhito
yathāpi passe janataṁ samantato
tathūpamaṁ dhammamayaṁ sumedha
pāsādamāruyha samantacakkhu
sokāvakiṇṇaṁ janatamapetasoko
avekkhassu jātijarābhibhūtaṁ
uṭṭhehi vīra vijitasaṅgāma
satthavāha anaṇa vicara loke
desetu 1 bhagavā dhammaṁ aññātāro bhavissantīti.

[511] Atha khvāhaṁ rājakumāra brahmuno ca ajjhesanaṁ viditvā
sattesu ca kāruññataṁ paṭicca buddhacakkhunā lokaṁ volokesiṁ.
Addasaṁ kho ahaṁ rājakumāra buddhacakkhunā lokaṁ volokento satte
apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre dvākāre
1 Sī. Yu. desassūti dissati.
Suviññāpaye duviññāpaye appekacce paralokavajjabhayadassāvino
viharante. Seyyathāpi nāma uppaliniyaṁ vā paduminiyaṁ vā puṇḍarīkiniyaṁ
vā appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā
udake jātāni udake saṁbaddhāni 1 udakānuggatāni anto
nimmuggapositāni appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni
vā udake jātāni udake saṁbaddhāni samodakaṇṭhitāni appekaccāni
uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake
saṁbaddhāni udakā accuggamma tiṭṭhanti anupalittāni udakena
evameva kho ahaṁ rājakumāra buddhacakkhunā lokaṁ volokento
addasaṁ satte apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye
svākāre dvākāre suviññāpaye duviññāpaye appekacce
paralokavajjabhayadassāvino viharante. Atha khvāhaṁ rājakumāra
brahmānaṁ sahampatiṁ gāthāya paccabhāsiṁ
apārutā tesaṁ amatassa dvārā
ye sotavanto pamuñcantu saddhaṁ
vihiṁsasaññī paguṇaṁ na bhāsiṁ
dhammaṁ paṇītaṁ manujesu brahmeti.
Atha kho rājakumāra brahmā sahampati katāvakāso khomhi bhagavatā
dhammadesanāyāti maṁ abhivādetvā padakkhiṇaṁ katvā tatthevantaradhāyi.

[512] Tassa mayhaṁ rājakumāra etadahosi kassa nu kho ahaṁ
1 Yu. saṁvaddhāni.
Paṭhamaṁ dhammaṁ deseyyaṁ ko imaṁ dhammaṁ khippameva ājānissatīti.
Tassa mayhaṁ rājakumāra etadahosi ayaṁ kho āḷāro kālāmo
paṇḍito viyatto medhāvī dīgharattaṁ apparajakkhajātiko yannūnāhaṁ
āḷārassa kālāmassa paṭhamaṁ dhammaṁ deseyyaṁ so imaṁ dhammaṁ
khippameva ājānissatīti. Atha kho maṁ rājakumāra devatā
upasaṅkamitvā etadavocuṁ sattāhaṁ kālakato bhante āḷāro
kālāmoti. Ñāṇañca pana me dassanaṁ udapādi sattāhaṁ
kālakato āḷāro kālāmoti. Tassa mayhaṁ rājakumāra etadahosi
mahājāniyo kho āḷāro kālāmo sace hi so imaṁ dhammaṁ
suṇeyya khippameva ājāneyyāti. Tassa mayhaṁ rājakumāra
etadahosi kassa nu kho ahaṁ paṭhamaṁ dhammaṁ deseyyaṁ ko imaṁ
dhammaṁ khippameva ājānissatīti. Tassa mayhaṁ rājakumāra etadahosi
ayaṁ kho uddako rāmaputto paṇḍito viyatto medhāvī dīgharattaṁ
apparajakkhajātiko yannūnāhaṁ uddakassa rāmaputtassa paṭhamaṁ dhammaṁ
deseyyaṁ so imaṁ dhammaṁ khippameva ājānissatīti. Atha kho
maṁ rājakumāra devatā upasaṅkamitvā etadavocuṁ abhidosakālakato
bhante uddako rāmaputtoti. Ñāṇañca pana me dassanaṁ
udapādi abhidosakālakato uddako rāmaputtoti. Tassa mayhaṁ
rājakumāra etadahosi mahājāniyo kho uddako rāmaputto
sace hi so imaṁ dhammaṁ suṇeyya khippameva ājāneyyāti.
Tassa mayhaṁ rājakumāra etadahosi kassa nu kho ahaṁ paṭhamaṁ
dhammaṁ deseyyaṁ ko imaṁ dhammaṁ khippameva ājānissatīti. Tassa
mayhaṁ rājakumāra etadahosi bahukārā kho me pañcavaggiyā
bhikkhū ye maṁ padhānapahitattaṁ upaṭṭhahiṁsu yannūnāhaṁ pañcavaggiyānaṁ
bhikkhūnaṁ paṭhamaṁ dhammaṁ deseyyanti. Tassa mayhaṁ rājakumāra etadahosi
kahaṁ nu kho etarahi pañcavaggiyā bhikkhū viharantīti. Addasaṁ kho
ahaṁ rājakumāra dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena
pañcavaggiye bhikkhū bārāṇasiyaṁ viharante isipatane migadāye.
Atha kho ahaṁ rājakumāra uruvelāyaṁ yathābhirantaṁ viharitvā yena
bārāṇasī tena cārikaṁ apakkamiṁ 1 .