[483] Evaṁ vutte rājā madhuro avantiputto āyasmantaṁ
mahākaccānaṁ etadavoca abhikkantaṁ bho kaccāna abhikkantaṁ bho
kaccāna seyyathāpi [2]- kaccāna nikkujjitaṁ vā ukkujjeyya
paṭicchannaṁ vā vivareyya mūḷhassa vā maggaṁ ācikkheyya andhakāre vā
telapajjotaṁ dhāreyya cakkhumanto rūpāni dakkhantīti evameva bhotā
kaccānena anekapariyāyena dhammo pakāsito esāhaṁ bhavantaṁ
kaccānaṁ saraṇaṁ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca upāsakaṁ maṁ
bhavaṁ kaccāno dhāretu ajjatagge pāṇupetaṁ saraṇaṅgatanti.

[484] Mā kho maṁ tvaṁ mahārāja saraṇaṁ agamāsi tametaṁ
1 Yu. imināpi. 2 Yu. etthantare bhoti dissati.
Tvaṁ bhagavantaṁ saraṇaṁ gaccha yamahaṁ saraṇaṁ gatoti. Kahaṁ pana bho
kaccāna etarahi so bhagavā viharati arahaṁ sammāsambuddhoti.
Parinibbuto kho mahārāja etarahi so bhagavā arahaṁ sammāsambuddhoti.

[485] Sace hi mayaṁ bho kaccāna suṇeyyāma taṁ bhagavantaṁ
dasasu yojanesu dasapi mayaṁ yojanāni gaccheyyāma taṁ bhagavantaṁ
dassanāya arahantaṁ sammāsambuddhaṁ sace hi mayaṁ bho kaccāna
suṇeyyāma taṁ bhagavantaṁ vīsatiyā yojanesu ... Tiṁsāya yojanesu ...
Cattāḷīsāya yojanesu ... Paññāsāya yojanesu paññāsampi mayaṁ
yojanāni gaccheyyāma taṁ bhagavantaṁ dassanāya arahantaṁ sammāsambuddhaṁ
yojanasate cepi mayaṁ bho kaccāna suṇeyyāma taṁ bhagavantaṁ yojanasataṁpi
mayaṁ gaccheyyāma taṁ bhagavantaṁ dassanāya arahantaṁ sammāsambuddhaṁ
yato ca kho bho kaccāna parinibbuto so bhagavā
parinibbutaṁpi mayaṁ [1]- bhagavantaṁ saraṇaṁ gacchāma dhammañca bhikkhusaṅghañca
upāsakaṁ maṁ bhavaṁ kaccāno dhāretu ajjatagge pāṇupetaṁ
saraṇaṅgatanti.
Madhurasuttaṁ niṭṭhitaṁ catutthaṁ.
-----------
1 Yu. etthantare tanti dissati.
Bodhirājakumārasuttaṁ

[486] Evamme sutaṁ ekaṁ samayaṁ bhagavā bhaggesu viharati
suṁsumāragire bhesakaḷāvane migadāye. Tena kho pana samayena
bodhissa rājakumārassa kokanudo 1 nāma pāsādo acirakārito
hoti anajjhāvuṭaṭho samaṇena vā brāhmaṇena vā kenaci vā
manussabhūtena. Atha kho bodhi rājakumāro sañjikāputtaṁ māṇavaṁ
āmantesi ehi tvaṁ samma sañjikāputta yena bhagavā tenupasaṅkama
upasaṅkamitvā mama vacanena bhagavato pāde sirasā vanda appābādhaṁ
appātaṅkaṁ lahuṭṭhānaṁ balaṁ phāsuvihāraṁ puccha bodhi bhante rājakumāro
bhagavato pāde sirasā vandati appābādhaṁ appātaṅkaṁ
lahuṭṭhānaṁ balaṁ phāsuvihāraṁ pucchatīti evañca vadehi adhivāsetu
kira bhante bhagavā bodhissa rājakumārassa svātanāya bhattaṁ saddhiṁ
bhikkhusaṅghenāti. Evaṁ bhoti kho sañjikāputto māṇavo bodhissa
rājakumārassa paṭissutvā yena bhagavā tenupasaṅkami upasaṅkamitvā
bhagavatā saddhiṁ sommodi sammodanīyaṁ kathaṁ sārāṇīyaṁ vītisāretvā
ekamantaṁ nisīdi.

[487] Ekamantaṁ nisinno kho sañjikāputto māṇavo bhagavantaṁ
etadavoca bodhi bho gotama rājakumāro bhoto gotamassa pāde
1 Sī. Yu. kokanado.
Sirasā vandati appābādhaṁ appātaṅkaṁ lahuṭṭhānaṁ balaṁ phāsuvihāraṁ
pucchati evañca pana vadeti adhivāsetu kira bhavaṁ gotamo
bodhissa rājakumārassa svātanāya bhattaṁ saddhiṁ bhikkhusaṅghenāti.
Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena. Atha kho sañjikāputto māṇavo
bhagavato adhivāsanaṁ viditvā uṭṭhāyāsanā yena bodhi rājakumāro
tenupasaṅkami upasaṅkamitvā bodhiṁ rājakumāraṁ etadavoca avocumhā
kho mayaṁ bhoto vacanena taṁ bhavantaṁ gotamaṁ bodhi bho
gotama rājakumāro bhoto gotamassa pāde sirasā vandati
appābādhaṁ appātaṅkaṁ lahuṭṭhānaṁ balaṁ phāsuvihāraṁ pucchati evañca
vadeti adhivāsetu kira bhavaṁ gotamo bodhissa rājakumārassa svātanāya
bhattaṁ saddhiṁ bhikkhusaṅghenāti adhivutthañca pana samaṇena gotamenāti.
Atha kho bodhi rājakumāro tassā rattiyā accayena
[1]- Nivesane paṇītaṁ khādanīyaṁ bhojanīyaṁ paṭiyādāpetvā kokanudañca
pāsādaṁ odātehi dussehi santharāpetvā yāva pacchimasopāṇakaḷevarā
sañjikāputtaṁ māṇavaṁ āmantesi ehi tvaṁ samma
sañjikāputta yena bhagavā tenupasaṅkama upasaṅkamitvā bhagavato
kālaṁ ārocehi kālo bhante niṭṭhitaṁ bhattanti. Evaṁ bhoti
kho sañjikāputto māṇavo bodhissa rājakumārassa paṭissutvā
yena bhagavā tenupasaṅkami upasaṅkamitvā bhagavato kālaṁ ārocesi
kālo bho gotama niṭṭhitaṁ bhattanti.
1 Yu. etthantare saketi dissati.

[488] Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṁ nivāsetvā pattacīvaramādāya
yena bodhissa rājakumārassa nivesanaṁ tenupasaṅkami. Tena
kho pana samayena bodhi rājakumāro bahidvārakoṭṭhake ṭhito hoti
bhagavantaṁ āgamayamāno. Addasā kho bodhi rājakumāro bhagavantaṁ
dūratova āgacchantaṁ disvāna paccuggantvā bhagavantaṁ abhivādetvā
purakkhitvā yena kokanudo pāsādo tenupasaṅkami. Atha kho
bhagavā pacchimaṁ sopāṇakaḷevaraṁ nissāya aṭṭhāsi. Atha kho bodhi
rājakumāro bhagavantaṁ etadavoca abhirūhatu bhante bhagavā dussāni
abhirūhatu sugato dussāni yaṁ mama assa dīgharattaṁ hitāya sukhāyāti.
Evaṁ vutte bhagavā tuṇhī ahosi. Dutiyampi kho bodhi rājakumāro
bhagavantaṁ etadavoca abhirūhatu bhante bhagavā dussāni
abhirūhatu sugato dussāni yaṁ mama assa dīgharattaṁ hitāya sukhāyāti.
Evaṁ vutte 1 bhagavā tuṇhī ahosi. Tatiyampi kho bodhi rājakumāro
bhagavantaṁ etadavoca abhirūhatu bhante bhagavā dussāni
abhirūhatu sugato dussāni yaṁ mama assa dīgharattaṁ hitāya sukhāyāti.
Atha kho bhagavā āyasmantaṁ ānandaṁ apalokesi. Atha kho
āyasmā ānando bodhiṁ rājakumāraṁ etadavoca saṁharatu rājakumāra
dussāni na bhagavā celapaṭikaṁ akkamissati pacchimaṁ janataṁ tathāgato
apaloketīti. Atha kho bodhi rājakumāro dussāni saṁharāpetvā
upari kokanude [2]- āsanāni paññāpesi. Atha kho bhagavā kokanudaṁ
1 Yu. evaṁ vutteti natthi. dutiyampi khoti dissati.
2 Yu. etthantare pāsādeti dissati.
Pāsādaṁ abhirūhitvā paññatte āsane nisīdi saddhiṁ bhikkhusaṅghena.
Atha kho bodhi rājakumāro buddhappamukhaṁ bhikkhusaṅghaṁ paṇītena khādanīyena
bhojanīyena sahatthā santappesi sampavāresi. Atha kho bodhi
rājakumāro bhagavantaṁ bhuttāviṁ onītapattapāṇiṁ aññataraṁ nīcaṁ
āsanaṁ gahetvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinno kho bodhi
rājakumāro bhagavantaṁ etadavoca mayhaṁ kho bhante evaṁ hoti
na kho sukhena sukhaṁ adhigantabbaṁ dukkhena kho sukhaṁ adhigantabbanti.

[489] Mayhampi kho rājakumāra pubbeva sambodhā anabhisambuddhassa
bodhisattasseva sato etadahosi na kho sukhena
sukhaṁ adhigantabbaṁ dukkhena kho sukhaṁ adhigantabbanti. So kho ahaṁ
rājakumāra aparena samayena daharova samāno susukāḷakeso bhadrena
yobbanena samannāgato paṭhamena vayasā akāmakānaṁ mātāpitūnaṁ
assumukhānaṁ rodantānaṁ kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni
acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajiṁ. So evaṁ pabbajito
samāno kiṁkusalagavesī anuttaraṁ santivarapadaṁ pariyesamāno yena āḷāro
kālāmo tenupasaṅkamiṁ upasaṅkamitvā āḷāraṁ kālāmaṁ etadavocaṁ
icchāmahaṁ āvuso kālāma imasmiṁ dhammavinaye brahmacariyaṁ caritunti.
Evaṁ vutte rājakumāra āḷāro kālāmo maṁ etadavoca viharatāyasmā
tādiso ayaṁ dhammo yattha viññū puriso nacirasseva sakaṁ
ācariyakaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihareyyāti.
So kho ahaṁ rājakumāra nacirasseva khippameva taṁ dhammaṁ pariyāpuṇiṁ.
So kho ahaṁ rājakumāra tāvattakeneva oṭṭhapahatamattena lapitalāpanamattena
ñāṇavādañca vadāmi theravādañca jānāmi passāmīti
ca paṭijānāmi ahañceva añño ca. Tassa mayhaṁ rājakumāra
etadahosi na kho āḷāro kālāmo imaṁ dhammaṁ kevalaṁ saddhāmattakena
sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharāmīti pavedeti 1
addhā āḷāro kālāmo imaṁ dhammaṁ jānaṁ passaṁ viharatīti.
Atha khvāhaṁ rājakumāra yena āḷāro kālāmo tenupasaṅkamiṁ
upasaṅkamitvā āḷāraṁ kālāmaṁ etadavocaṁ kittāvatā no
āvuso kālāma imaṁ dhammaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja
pavedesīti. Evaṁ vutte rājakumāra āḷāro kālāmo
ākiñcaññāyatanaṁ pavedesi. Tassa mayhaṁ rājakumāra etadahosi
na kho āḷārasseva kālāmassa atthi saddhā mayhaṁpatthi saddhā
na kho āḷārasseva kālāmassa atthi viriyaṁ mayhaṁpatthi viriyaṁ
na kho āḷārasseva kālāmassa atthi sati ... Samādhi ... Paññā
mayhaṁpatthi paññā yannūnāhaṁ yaṁ dhammaṁ āḷāro kālāmo sayaṁ
abhiññā sacchikatvā upasampajja viharāmīti pavedeti tassa dhammassa
sacchikiriyāya padaheyyanti. So kho ahaṁ rājakumāra nacirasseva
khippameva taṁ dhammaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsiṁ.
1 Sī. pavedesi.
Atha khvāhaṁ rājakumāra yena āḷāro kālāmo tenupasaṅkamiṁ upasaṅkamitvā
āḷāraṁ kālāmaṁ etadavocaṁ ettāvatā no āvuso
kālāma imaṁ dhammaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja
pavedesīti. Ettāvatā kho ahaṁ āvuso imaṁ dhammaṁ sayaṁ
abhiññā sacchikatvā upasampajja pavedemīti. Ahaṁpi kho āvuso
ettāvatā imaṁ dhammaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja
viharāmīti. Lābhā no āvuso suladdhaṁ no āvuso ye mayaṁ
āyasmantaṁ tādisaṁ sabrahmacāriṁ passāma iti yāhaṁ dhammaṁ
sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja pavedemi taṁ tvaṁ dhammaṁ
sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsi yaṁ tvaṁ dhammaṁ
sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsi tamahaṁ dhammaṁ sayaṁ
abhiññā sacchikatvā upasampajja pavedemi iti yāhaṁ dhammaṁ
jānāmi taṁ tvaṁ dhammaṁ jānāsi yaṁ tvaṁ dhammaṁ jānāsi tamahaṁ dhammaṁ
jānāmi iti yādiso ahaṁ tādiso tuvaṁ yādiso tuvaṁ tādiso
ahaṁ. Ehidāni āvuso ubho vasantā imaṁ gaṇaṁ pariharāmāti.
Iti kho rājakumāra āḷāro kālāmo ācariyo me samāno
antevāsiṁ maṁ samānaṁ attano samasamaṁ ṭhapesi uḷārāya ca maṁ
pūjāya pūjesi. Tassa mayhaṁ rājakumāra etadahosi nāyaṁ dhammo
nibbidāya na virāgāya na nirodhāya na upasamāya na abhiññāya
na sambodhāya na nibbānāya saṁvattati yāvadeva ākiñcaññāyatanūpapattiyāti.
So kho ahaṁ rājakumāra taṁ dhammaṁ analaṅkaritvā
tasmā dhammā nibbijja apakkamiṁ.

[490] So kho ahaṁ rājakumāra kiṁkusalagavesī anuttaraṁ santivarapadaṁ
pariyesamāno yena uddako rāmaputto tenupasaṅkamiṁ upasaṅkamitvā
uddakaṁ rāmaputtaṁ etadavocaṁ icchāmahaṁ āvuso
rāma imasmiṁ dhammavinaye brahmacariyaṁ caritunti. Evaṁ vutte
rājakumāra uddako rāmaputto maṁ etadavoca viharatāyasmā
tādiso ayaṁ dhammo yattha viññū puriso nacirasseva sakaṁ ācariyakaṁ
sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihareyyāti. So kho
ahaṁ rājakumāra nacirasseva khippameva taṁ dhammaṁ pariyāpuṇiṁ. So
kho ahaṁ rājakumāra tāvattakeneva oṭṭhapahatamattena lapitalāpanamattena
ñāṇavādañca vadāmi theravādañca jānāmi passāmīti
ca paṭijānāmi ahañceva añño ca. Tassa mayhaṁ rājakumāra
etadahosi na kho rāmo imaṁ dhammaṁ kevalaṁ saddhāmattakena sayaṁ
abhiññā sacchikatvā upasampajja viharāmīti pavedeti addhā
rāmo imaṁ dhammaṁ jānaṁ passaṁ viharatīti. Atha khvāhaṁ rājakumāra
yena uddako rāmaputto tenupasaṅkamiṁ upasaṅkamitvā uddakaṁ
rāmaputtaṁ etadavocaṁ kittāvatā no āvuso rāma imaṁ dhammaṁ
sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja pavedesīti. Evaṁ vutte
rājakumāra uddako rāmaputto nevasaññānāsaññāyatanaṁ pavedesi.
Tassa mayhaṁ rājakumāra etadahosi na kho rāmasseva ahosi
saddhā mayhaṁpatthi saddhā na kho rāmasseva ahosi viriyaṁ .pe.
Sati ... Samādhi ... Paññā mayhaṁpatthi paññā yannūnāhaṁ yaṁ
dhammaṁ rāmo sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharāmīti
pavedesi tassa dhammassa sacchikiriyāya padaheyyanti. So kho
ahaṁ rājakumāra nacirasseva khippameva taṁ dhammaṁ sayaṁ abhiññā
sacchikatvā upasampajja vihāsiṁ. Atha khvāhaṁ rājakumāra yena
uddako rāmaputto tenupasaṅkamiṁ upasaṅkamitvā uddakaṁ rāmaputtaṁ
etadavocaṁ ettāvatā no āvuso rāma imaṁ dhammaṁ sayaṁ
abhiññā sacchikatvā upasampajja pavedesīti. Ettāvatā kho
ahaṁ āvuso imaṁ dhammaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja
pavedemīti. Ahaṁpi kho āvuso ettāvatā imaṁ dhammaṁ sayaṁ
abhiññā sacchikatvā upasampajja viharāmīti. Lābhā no āvuso
suladdhaṁ no āvuso ye mayaṁ āyasmantaṁ tādisaṁ sabrahmacāriṁ
passāma iti yaṁ dhammaṁ rāmo sayaṁ abhiññā sacchikatvā
upasampajja pavedesi taṁ tvaṁ dhammaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā
upasampajja vihāsi yaṁ tvaṁ dhammaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā
upasampajja vihāsi taṁ dhammaṁ rāmo sayaṁ abhiññā sacchikatvā
upasampajja pavedesi iti yaṁ dhammaṁ rāmo abhiññāsi taṁ tvaṁ
dhammaṁ jānāsi yaṁ tvaṁ dhammaṁ jānāsi taṁ dhammaṁ rāmo abhiññāsi
Iti yādiso rāmo ahosi tādiso tuvaṁ yādiso tuvaṁ tādiso
rāmo ahosi ehidāni āvuso tuvaṁ imaṁ gaṇaṁ pariharāti.
Iti kho rājakumāra uddako rāmaputto sabrahmacārī me samāno
ācariyaṭṭhāneva 1 maṁ ṭhapesi uḷārāya ca maṁ pūjāya pūjesi. Tassa
mayhaṁ rājakumāra etadahosi nāyaṁ dhammo nibbidāya na virāgāya
na nirodhāya na upasamāya na abhiññāya na sambodhāya na nibbānāya
saṁvattati yāvadeva nevasaññānāsaññāyatanūpapattiyāti. So kho
ahaṁ rājakumāra taṁ dhammaṁ analaṅkaritvā tasmā dhammā nibbijja
apakkamiṁ.

[491] So kho ahaṁ rājakumāra kiṁkusalagavesī anuttaraṁ santivarapadaṁ
pariyesamāno magadhesu anupubbena cārikaṁ caramāno yena
uruveḷā senānigamo tadavasariṁ. Tatthaddasaṁ ramaṇīyaṁ bhūmibhāgaṁ
pāsādikañca vanasaṇḍaṁ nadiñca sandantiṁ sītodakaṁ 2 supatitthaṁ ramaṇīyaṁ
samantā ca gocaragāmaṁ. Tassa mayhaṁ rājakumāra etadahosi
ramaṇīyo vata bhūmibhāgo pāsādiko ca vanasaṇḍo nadī ca sandati
sītodakā supatitthā ramaṇīyā samantā ca gocaragāmo alaṁ
vatidaṁ kulaputtassa padhānatthikassa padhānāyāti. So kho ahaṁ
rājakumāra tattheva nisīdiṁ alamidaṁ padhānāyāti.

[492] Apissu maṁ rājakumāra tisso upamā paṭibhaṁsu anacchariyā
1 Sī. ca. 2 Sī. Yu. setakaṁ.
Pubbe assutapubbā. Seyyathāpi rājakumāra allaṁ kaṭṭhaṁ sasnehaṁ 1
udake nikkhittaṁ. Atha puriso āgaccheyya uttarāraṇiṁ ādāya
aggiṁ abhinibbattessāmi tejo pātukarissāmīti. Taṁ kiṁ maññasi
rājakumāra api nu so puriso amuṁ allaṁ kaṭṭhaṁ sasnehaṁ udake
nikkhittaṁ uttarāraṇiṁ ādāya abhimatthanto aggiṁ abhinibbatteyya
tejo pātukareyyāti. No hetaṁ bhante taṁ kissa hetu
aduñhi bhante allaṁ kaṭṭhaṁ sasnehaṁ tañca pana udake nikkhittaṁ
yāvadeva ca pana so puriso kilamathassa vighātassa bhāgī assāti.
Evameva kho rājakumāra ye hi keci samaṇā vā brāhmaṇā
vā kāyena ceva kāmehi avūpakaṭṭhā viharanti yo ca nesaṁ
kāmesu kāmacchando kāmasneho kāmamucchā kāmapipāsā kāmapariḷāho
so ca ajjhattaṁ na supahīno hoti na supaṭippassaddho.
Opakkamikā cepi te bhonto samaṇabrāhmaṇā dukkhā tippā
kaṭukā vedanā vediyanti abhabbāva te ñāṇāya dassanāya
anuttarāya sambodhāya. No cepi te bhonto samaṇabrāhmaṇā
opakkamikā dukkhā tippā kaṭukā vedanā vediyanti abhabbāva
te ñāṇāya dassanāya anuttarāya sambodhāya. Ayaṁ kho maṁ
rājakumāra paṭhamā upamā paṭibhāsi anacchariyā pubbe assutapubbā.