[363] Katame ca thapati kusalā sīlā. Kusalaṁ kāyakammaṁ
kusalaṁ vacīkammaṁ ājīvapārisuddhiṁpi kho ahaṁ thapati sīlasmiṁ vadāmi
ime vuccanti thapati kusalā sīlā. Ime ca thapati kusalā sīlā
kiṁsamuṭṭhānā. Samuṭṭhānampi nesaṁ vuttaṁ. Cittasamuṭṭhānātissa
vacanīyaṁ. Katamaṁ cittaṁ. Cittampi hi bahu anekavidhaṁ nānappakārakaṁ
yaṁ cittaṁ vītarāgaṁ vītadosaṁ vītamohaṁ itosamuṭṭhānā kusalā
sīlā. Ime ca thapati kusalā sīlā kuhiṁ aparisesā nirujjhanti.
Nirodhopi nesaṁ vutto. Idha thapati bhikkhu sīlavā hoti no ca
sīlamayo tañca cetovimuttiṁ paññāvimuttiṁ yathābhūtaṁ pajānāti
yatthassa te kusalā sīlā aparisesā nirujjhanti. Kathaṁ paṭipanno
ca thapati kusalānaṁ sīlānaṁ nirodhāya paṭipanno hoti. Idha thapati
bhikkhu anuppannānaṁ pāpakānaṁ akusalānaṁ dhammānaṁ anuppādāya
chandaṁ janeti vāyamati viriyaṁ ārabhati cittaṁ paggaṇhāti padahati
uppannānaṁ pāpakānaṁ akusalānaṁ dhammānaṁ pahānāya .pe. Anuppannānaṁ
kusalānaṁ dhammānaṁ uppādāya .pe. Uppannānaṁ kusalānaṁ
Dhammānaṁ ṭhitiyā asammosāya bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya
pāripūriyā chandaṁ janeti vāyamati viriyaṁ ārabhati cittaṁ paggaṇhāti
padahati. Evaṁ paṭipanno kho thapati kusalānaṁ sīlānaṁ nirodhāya
paṭipanno hoti.

[364] Katame ca thapati akusalā saṅkappā. Kāmasaṅkappo
byāpādasaṅkappo vihiṁsāsaṅkappo ime vuccanti thapati akusalā
saṅkappā. Ime ca thapati akusalā saṅkappā kiṁsamuṭṭhānā.
Samuṭṭhānampi nesaṁ vuttaṁ. Saññāsamuṭṭhānātissa vacanīyaṁ. Katamā
saññā. Saññāpi hi bahu anekavidhā nānappakārakā yā kāmasaññā
byāpādasaññā vihiṁsāsaññā itosamuṭṭhānā akusalā
saṅkappā. Ime ca thapati akusalā saṅkappā kuhiṁ aparisesā
nirujjhanti. Nirodhopi nesaṁ vutto. Idha thapati bhikkhu vivicceva
kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṁ savicāraṁ vivekajaṁ pītisukhaṁ
paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja viharati etthete akusalā saṅkappā
aparisesā nirujjhanti. Kathaṁ paṭipanno ca thapati akusalānaṁ
saṅkappānaṁ nirodhāya paṭipanno hoti. Idha thapati bhikkhu anuppannānaṁ
pāpakānaṁ akusalānaṁ dhammānaṁ anuppādāya chandaṁ janeti
vāyamati viriyaṁ ārabhati cittaṁ paggaṇhāti padahati uppannānaṁ
pāpakānaṁ akusalānaṁ dhammānaṁ pahānāya .pe. Anuppannānaṁ kusalānaṁ
dhammānaṁ uppādāya .pe. Uppannānaṁ kusalānaṁ dhammānaṁ ṭhitiyā
Asammosāya bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā chandaṁ
janeti vāyamati viriyaṁ ārabhati cittaṁ paggaṇhāti padahati. Evaṁ paṭipanno
kho thapati akusalānaṁ saṅkappānaṁ nirodhāya paṭipanno hoti.

[365] Katame ca thapati kusalā saṅkappā. Nekkhammasaṅkappo
abyāpādasaṅkappo avihiṁsāsaṅkappo ime vuccanti thapati kusalā
saṅkappā. Ime ca thapati kusalā saṅkappā kiṁsamuṭṭhānā.
Samuṭṭhānampi nesaṁ vuttaṁ. Saññāsamuṭṭhānātissa vacanīyaṁ.
Katamā saññā. Saññāpi hi bahu anekavidhā nānappakārakā 1
yā 2 nekkhammasaññā abyāpādasaññā avihiṁsāsaññā itosamuṭṭhānā
kusalā saṅkappā. Ime ca thapati kusalā saṅkappā
kuhiṁ aparisesā nirujjhanti. Nirodhopi nesaṁ vutto. Idha thapati
bhikkhu vitakkavicārānaṁ vūpasamā .pe. Dutiyaṁ jhānaṁ upasampajja
viharati etthete kusalā saṅkappā aparisesā nirujjhanti. Kathaṁ
paṭipanno ca thapati kusalānaṁ saṅkappānaṁ nirodhāya paṭipanno
hoti. Idha thapati bhikkhu anuppannānaṁ pāpakānaṁ akusalānaṁ
dhammānaṁ anuppādāya chandaṁ janeti vāyamati viriyaṁ ārabhati cittaṁ
paggaṇhāti padahati uppannānaṁ pāpakānaṁ akusalānaṁ dhammānaṁ
pahānāya .pe. Anuppannānaṁ kusalānaṁ dhammānaṁ uppādāya
.pe. Uppannānaṁ kusalānaṁ dhammānaṁ ṭhitiyā asammosāya bhiyyobhāvāya
vepullāya bhāvanāya pāripūriyā chandaṁ janeti vāyamati viriyaṁ
1 Yu. nānappakārikā. 2 Yu. yā iti pāṭho na dissati.
Ārabhati cittaṁ paggaṇhāti padahati. Evaṁ paṭipanno kho thapati
kusalānaṁ saṅkappānaṁ nirodhāya paṭipanno hoti.

[366] Katamehi [1]- thapati dasahi dhammehi samannāgataṁ purisapuggalaṁ
paññāpemi sampannakusalaṁ paramakusalaṁ uttamappattipattaṁ samaṇaṁ
ayojjhaṁ. Idha thapati bhikkhu asekhāya sammādiṭṭhiyā samannāgato
hoti asekhena sammāsaṅkappena samannāgato hoti asekhāya
sammāvācāya samannāgato hoti asekhena sammākammantena
samannāgato hoti asekhena sammāājīvena samannāgato hoti
asekhena sammāvāyāmena samannāgato hoti asekhāya sammāsatiyā
samannāgato hoti asekhena sammāsamādhinā samannāgato
hoti asekhena sammāñāṇena samannāgato hoti asekhāya
sammāvimuttiyā samannāgato hoti. Imehi kho ahaṁ thapati
dasahi dhammehi samannāgataṁ purisapuggalaṁ paññāpemi sampannakusalaṁ
paramakusalaṁ uttamappattipattaṁ samaṇaṁ ayojjhanti.
Idamavoca bhagavā attamano pañcakaṅgo thapati bhagavato
bhāsitaṁ abhinandīti.
Samaṇamuṇḍikasuttaṁ 2 niṭṭhitaṁ aṭṭhamaṁ
------------
1 Yu. etthantare cāhanti dissati. 2 Yu. samaṇamaṇḍikasuttaṁ.
Cūḷasakuludāyisuttaṁ

[367] Evamme sutaṁ ekaṁ samayaṁ bhagavā rājagahe viharati
veḷuvane kalandakanivāpe. Tena kho pana samayena sakuludāyi
paribbājako moranivāpe paribbājakārāme paṭivasati mahatiyā paribbājakaparisāya
saddhiṁ. Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṁ nivāsetvā
pattacīvaramādāya yena rājagahaṁ tena 1 piṇḍāya pāvisi. Atha
kho bhagavato etadahosi atippago kho tāva rājagahe 2 piṇḍāya
carituṁ yannūnāhaṁ yena moranivāpo paribbājakārāmo yena sakuludāyi
paribbājako tenupasaṅkameyyanti. Atha kho bhagavā yena moranivāpo
paribbājakārāmo tenupasaṅkami.

[368] Tena kho pana samayena sakuludāyi paribbājako mahatiyā
paribbājakaparisāya saddhiṁ nisinno hoti unnādiniyā uccāsaddamahāsaddāya
anekavihitaṁ tiracchānakathaṁ kathentiyā seyyathīdaṁ rājakathaṁ
.pe. Itibhavābhavakathaṁ iti vā. Addasā kho sakuludāyi paribbājako
bhagavantaṁ dūratova āgacchantaṁ disvāna sakaṁ parisaṁ saṇṭhapesi
appasaddā bhonto hontu mā bhonto saddamakattha ayaṁ
samaṇo gotamo āgacchati appasaddakāmo kho pana so āyasmā
appasaddassa vaṇṇavādī appevanāma appasaddaṁ parisaṁ viditvā
upasaṅkamitabbaṁ maññeyyāti. Atha kho te paribbājakā tuṇhī
1 Yu. yena tenāti pāṭhā natthi. 2 Yu. rājagahaṁ.
Ahesuṁ. Atha kho bhagavā yena sakuludāyi paribbājako tenupasaṅkami.
Atha kho sakuludāyi paribbājako bhagavantaṁ etadavoca
etu kho bhante bhagavā svāgataṁ 1 bhante bhagavato cirassaṁ kho
bhante bhagavā imaṁ pariyāyamakāsi yadidaṁ idhāgamanāya nisīdatu bhante
bhagavā idamāsanaṁ paññattanti. Nisīdi bhagavā paññatte āsane.
Sakuludāyipi kho paribbājako aññataraṁ nīcaṁ āsanaṁ gahetvā
ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinnaṁ kho sakuludāyiṁ paribbājakaṁ
bhagavā etadavoca kāya nuttha udāyi etarahi kathāya sannisinnā
kā ca pana vo antarākathā vippakatāti.

[369] Tiṭṭhatesā bhante kathā yāya mayaṁ etarahi kathāya
sannisinnā nesā bhante kathā bhagavato dullabhā bhavissati
pacchāpi savanāya yadāhaṁ bhante imaṁ parisaṁ anupasaṅkanto
homi athāyaṁ parisā anekavihitaṁ tiracchānakathaṁ kathentī nisinnā
hoti yadā ca kho ahaṁ bhante imaṁ parisaṁ upasaṅkanto homi
athāyaṁ parisā mamaṁyeva mukhaṁ olokentī 2 nisinnā hoti yanno
samaṇo gotamo udāyi dhammaṁ bhāsissati tanno sossāmāti.
Yadā pana bhante bhagavā imaṁ parisaṁ upasaṅkanto hoti atha ca 3
ahañceva ayañca parisā bhagavato 4 mukhaṁ olokentī 5 nisinnā hoti 6
yanno bhagavā dhammaṁ bhāsissati tanno sossāmāti. Tenahi
udāyi taññevettha paṭibhātu yathā maṁ paṭibhāseyyāti.
1 Yu. sāgataṁ. 2 Yu. ullokentī. 3 Yu. casaddo natthi. 4 Yu. bhagavatova.
5 Yu. ullokentā 6 Yu. homa.

[370] Purimāni bhante divasāni purimatarāni sabbaññū sabbadassāvī
aparisesaṁ ñāṇadassanaṁ paṭijānamāno carato ca me
tiṭṭhato ca suttassa ca jāgarassa ca satataṁ samitaṁ ñāṇadassanaṁ
paccupaṭṭhitanti so mayā pubbantaṁ ārabbha pañhaṁ puṭṭho
samāno aññenaññaṁ paṭicari bahiddhākathaṁ apanāmesi kopañca
dosañca appaccayañca pātvākāsi tassa mayhaṁ bhante bhagavantaṁyeva
ārabbha sati 1 udapādi aho nūna bhagavā aho nūna sugato
yo imesaṁ dhammānaṁ kusaloti. Ko paneso udāyi sabbaññū
sabbadassāvī aparisesaṁ ñāṇadassanaṁ paṭijānamāno carato ca
me tiṭṭhato ca suttassa ca jāgarassa ca satataṁ samitaṁ ñāṇadassanaṁ
paccupaṭṭhitanti so tayā pubbantaṁ ārabbha pañhaṁ puṭṭho
samāno aññenaññaṁ paṭicari bahiddhākathaṁ apanāmesi kopañca
dosañca appaccayañca pātvākāsīti. Nigantho bhante nāṭaputtoti.

[371] Yo kho udāyi anekavihitaṁ pubbenivāsaṁ anussareyya
seyyathīdaṁ ekampi jātiṁ dvepi jātiyo .pe. Iti sākāraṁ
sauddesaṁ anekavihitaṁ pubbenivāsaṁ anussareyya so vā maṁ pubbantaṁ
ārabbha pañhaṁ puccheyya taṁ vāhaṁ pubbantaṁ ārabbha pañhaṁ puccheyyaṁ
so vā me pubbantaṁ ārabbha pañhassa veyyākaraṇena cittaṁ
ārādheyya tassa vāhaṁ pubbantaṁ ārabbha pañhassa veyyākaraṇena
1 Yu. pīti.
Cittaṁ ārādheyyaṁ yo 1 kho udāyi dibbena cakkhunā visuddhena
atikkantamānusakena satte passeyya cavamāne upapajjamāne hīne
paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate .pe. Yathākammūpage
satte pajāneyya so vā maṁ aparantaṁ ārabbha pañhaṁ puccheyya
taṁ vāhaṁ aparantaṁ ārabbha pañhaṁ puccheyyaṁ so vā me aparantaṁ
ārabbha pañhassa veyyākaraṇena cittaṁ ārādheyya tassa vāhaṁ
aparantaṁ ārabbha pañhassa veyyākaraṇena cittaṁ ārādheyyaṁ
apicudāyi tiṭṭhatu pubbanto tiṭṭhatu aparanto dhammante
desessāmi imasmiṁ sati idaṁ hoti imassuppādā idaṁ uppajjati
imasmiṁ asati idaṁ na hoti imassa nirodhā idaṁ nirujjhatīti.
Ahañhi bhante yāvatakampi me iminā attabhāvena paccanubhūtaṁ
tampi nappahomi iti sākāraṁ sauddesaṁ anussarituṁ kuto panāhaṁ
anekavihitaṁ pubbenivāsaṁ anussarissāmi seyyathīdaṁ ekampi jātiṁ
dvepi jātiyo tissopi jātiyo .pe. Iti sākāraṁ sauddesaṁ
anekavihitaṁ pubbenivāsaṁ anussarissāmi seyyathāpi bhagavā ahañhi
bhante etarahi paṁsupisācakampi na passāmi kuto panāhaṁ dibbena
cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passissāmi cavamāne
upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate
.pe. Yathākammūpage satte pajānissāmi seyyathāpi bhagavā
yampana maṁ bhante bhagavā evamāha apicudāyi tiṭṭhatu pubbanto
1 Yu. so.
Tiṭṭhatu aparanto dhammante 1 desessāmi imasmiṁ sati idaṁ hoti
imassuppādā idaṁ uppajjati imasmiṁ asati idaṁ na hoti imassa
nirodhā idaṁ nirujjhatīti tañca pana me bhiyyoso mattāya na
pakkhāyati appevanāma bhante sake ācariyake bhagavato cittaṁ
ārādheyyaṁ pañhassa veyyakaraṇenāti.

[372] Kinti pana te udāyi sake ācariyake hotīti.
Amhākaṁ bhante sake ācariyake evaṁ hoti ayaṁ paramo vaṇṇo
ayaṁ paramo vaṇṇoti. Yampana te taṁ 2 udāyi sake ācariyake
evaṁ hoti ayaṁ paramo vaṇṇo ayaṁ paramo vaṇṇoti katamo
pana so paramo vaṇṇoti. Yasmā bhante vaṇṇā añño
vaṇṇo uttaritaro vā paṇītataro vā natthi so paramo
vaṇṇoti. Katamo pana so udāyi vaṇṇo yasmā vaṇṇā
añño vaṇṇo uttaritaro vā paṇītataro vā natthīti. Yasmā
bhante vaṇṇā añño vaṇṇo uttaritaro vā paṇītataro vā
natthi so paramo vaṇṇoti.