[13] So iminā ca ariyena sīlakkhandhena samannāgato iminā
ca ariyena indriyasaṁvarena samannāgato iminā ca ariyena satisampajaññena
Samannāgato vivittaṁ senāsanaṁ bhajati araññaṁ rukkhamūlaṁ
pabbataṁ kandaraṁ giriguhaṁ susānaṁ vanapatthaṁ abbhokāsaṁ palālapuñjaṁ 1 .
So pacchābhattaṁ piṇḍapātapaṭikkanto nisīdati pallaṅkaṁ ābhujitvā
ujuṁ kāyaṁ paṇidhāya parimukhaṁ satiṁ upaṭṭhapetvā. So abhijjhaṁ
loke pahāya vigatābhijjhena cetasā viharati abhijjhāya cittaṁ
parisodheti byāpādapadosaṁ pahāya abyāpannacitto viharati
sabbapāṇabhūtahitānukampī byāpādapadosā cittaṁ parisodheti thīnamiddhaṁ
pahāya vigatathīnamiddho viharati ālokasaññī sato sampajāno
thīnamiddhā cittaṁ parisodheti uddhaccakukkuccaṁ pahāya anuddhato
viharati ajjhattaṁ vūpasantacitto uddhaccakukkuccā cittaṁ parisodheti
vicikicchaṁ pahāya tiṇṇavicikiccho viharati akathaṁkathī kusalesu dhammesu
vicikicchāya cittaṁ parisodheti.

[14] So ime pañca nīvaraṇe pahāya cetaso upakkilese
paññāya dubbalīkaraṇe vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi
savitakkaṁ savicāraṁ vivekajaṁ pītisukhaṁ paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja viharati
vitakkavicārānaṁ vūpasamā ajjhattaṁ sampasādanaṁ cetaso ekodibhāvaṁ
avitakkaṁ avicāraṁ samādhijaṁ pītisukhaṁ dutiyaṁ jhānaṁ upasampajja viharati
pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati sato ca sampajāno sukhañca
kāyena paṭisaṁvedeti yantaṁ ariyā ācikkhanti upekkhako satimā
sukhavihārīti tatiyaṁ jhānaṁ upasampajja viharati sukhassa ca pahānā
1 Po. palāsapuñjaṁ.
Dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṁ atthaṅgamā
adukkhamasukhaṁ upekkhāsatipārisuddhiṁ catutthaṁ jhānaṁ upasampajja viharati.

[15] So evaṁ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe
vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte 1
pubbenivāsānussatiñāṇāya cittaṁ abhininnāmeti so anekavihitaṁ pubbenivāsaṁ
anussarati seyyathīdaṁ ekampi jātiṁ dvepi jātiyo tissopi
jātiyo catassopi jātiyo pañcapi jātiyo dasapi jātiyo vīsampi
jātiyo tiṁsampi jātiyo cattāḷīsampi jātiyo paññāsampi jātiyo
jātisatampi jātisahassampi jātisatasahassampi anekepi saṁvaṭṭakappe
anekepi vivaṭṭakappe anekepi saṁvaṭṭavivaṭṭakappe amutrāsiṁ evaṁnāmo
evaṁgotto evaṁvaṇṇo evamāhāro evaṁ sukhadukkhapaṭisaṁvedī
evamāyupariyanto so tato cuto amutra udapādiṁ 2 tatrāpāsiṁ
evaṁnāmo evaṁgotto evaṁvaṇṇo evamāhāro evaṁ sukhadukkhapaṭisaṁvedī
evamāyupariyanto so tato cuto idhūpapannoti. Iti
sākāraṁ sauddesaṁ anekavihitaṁ pubbenivāsaṁ anussarati.

[16] So evaṁ samāhite citte parisuddhe pariyodāte
anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte
sattānaṁ cutūpapātañāṇāya cittaṁ abhininnāmeti so dibbena
cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne
1 Sī. Yu. ānejjappatte. 2 Sī. Yu. uppādiṁ.
Upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate
yathākammūpage satte pajānāti ime vata bhonto sattā kāyaduccaritena
samannāgatā vacīduccaritena samannāgatā manoduccaritena
samannāgatā ariyānaṁ upavādakā micchādiṭṭhikā micchādiṭṭhikammasamādānā
te kāyassa bhedā parammaraṇā apāyaṁ duggatiṁ vinipātaṁ
nirayaṁ upapannā ime vā pana bhonto sattā kāyasucaritena
samannāgatā vacīsucaritena samannāgatā manosucaritena samannāgatā
ariyānaṁ anupavādakā sammādiṭṭhikā sammādiṭṭhikammasamādānā te
kāyassa bhedā parammaraṇā sugatiṁ saggaṁ lokaṁ upapannāti. Iti
dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati
cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate
duggate yathākammūpage satte pajānāti.

[17] So evaṁ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe
vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte āsavānaṁ
khayañāṇāya cittaṁ abhininnāmeti so idaṁ dukkhanti yathābhūtaṁ
pajānāti ayaṁ dukkhasamudayoti yathābhūtaṁ pajānāti ayaṁ dukkhanirodhoti
yathābhūtaṁ pajānāti ayaṁ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti
yathābhūtaṁ pajānāti ime āsavāti yathābhūtaṁ pajānāti ayaṁ
āsavasamudayoti yathābhūtaṁ pajānāti ayaṁ āsavanirodhoti yathābhūtaṁ
pajānāti ayaṁ āsavanirodhagāminī paṭipadāti yathābhūtaṁ pajānāti.
Tassa evaṁ jānato evaṁ passato kāmāsavāpi cittaṁ vimuccati
bhavāsavāpi cittaṁ vimuccati avijjāsavāpi cittaṁ vimuccati vimuttasmiṁ
vimuttamiti ñāṇaṁ hoti khīṇā jāti vusitaṁ brahmacariyaṁ kataṁ karaṇīyaṁ
nāparaṁ itthattāyāti pajānāti ayaṁ vuccati bhikkhave puggalo
nevattantapo nāttaparitāpanānuyogamanuyutto na parantapo na
paraparitāpanānuyogamanuyutto so anattantapo aparantapo diṭṭheva
dhamme nicchāto nibbuto sītibhūto sukhapaṭisaṁvedī brahmabhūtena
attanā viharatīti.
Idamavoca bhagavā attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṁ
abhinandunti.
Kandarakasuttaṁ 1 niṭṭhitaṁ paṭhamaṁ.
1 Ma. Yu. kandarakasuttantaṁ paṭhamaṁ.
Aṭṭhakanāgarasuttaṁ

[18] Evamme sutaṁ ekaṁ samayaṁ āyasmā ānando vesāliyaṁ
viharati veḷuvagāmake. Tena kho pana samayena dasamo gahapati
aṭṭhakanāgaro pātaliputtaṁ anuppatto hoti kenacideva karaṇīyena.
Atha kho dasamo gahapati aṭṭhakanāgaro yena kukkuṭārāmo yena
aññataro bhikkhu tenupasaṅkami upasaṅkamitvā taṁ bhikkhuṁ abhivādetvā
ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinno kho dasamo gahapati aṭṭhakanāgaro
taṁ bhikkhuṁ etadavoca kahaṁ nu kho bhante āyasmā
ānando etarahi viharati dassanakāmā hi mayaṁ taṁ 1 ānandanti.
Eso gahapati āyasmā ānando vesāliyaṁ viharati veḷuvagāmaketi.
Atha kho dasamo gahapati aṭṭhakanāgaro pātaliputte taṁ karaṇīyaṁ
tīretvā yena vesālī yena 2 veḷuvagāmako yenāyasmā ānando
tenupasaṅkami upasaṅkamitvā āyasmantaṁ ānandaṁ abhivādetvā
ekamantaṁ nisīdi.

[19] Ekamantaṁ nisinno kho dasamo gahapati aṭṭhakanāgaro
āyasmantaṁ ānandaṁ etadavoca atthi nu kho bhante ānanda
tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena ekadhammo
akkhāto yattha bhikkhuno appamattassa ātāpino pahitattassa
viharato avimuttañceva cittaṁ vimuccati apparikkhīṇā ca 3 āsavā parikkhayaṁ
1 Ma. Yu. āyasmantaṁ. 2 Yu. ayaṁ pāṭho natthi 3 Yu. vā.
Gacchanti ananuppattañca 1 anuttaraṁ yogakkhemaṁ anupāpuṇātīti. Atthi
kho gahapati tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena
ekadhammo akkhāto yattha bhikkhuno appamattassa
ātāpino pahitattassa viharato avimuttañceva cittaṁ vimuccati
apparikkhīṇā ca āsavā parikkhayaṁ gacchanti ananuppattañca 2 anuttaraṁ
yogakkhemaṁ anupāpuṇātīti. Katamo pana bhante ānanda tena bhagavatā
jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena ekadhammo akkhāto
yattha bhikkhuno appamattassa ātāpino pahitattassa viharato
avimuttañceva cittaṁ vimuccati apparikkhīṇā ca āsavā parikkhayaṁ
gacchanti ananuppattañca 3 anuttaraṁ yogakkhemaṁ anupāpuṇātīti.

[20] Idha gahapati bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi
dhammehi savitakkaṁ savicāraṁ vivekajaṁ pītisukhaṁ paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja
viharati so iti paṭisañcikkhati idampi kho paṭhamaṁ jhānaṁ abhisaṅkhataṁ
abhisañcetayitaṁ yaṁ kho pana kiñci abhisaṅkhataṁ abhisañcetayitaṁ tadaniccaṁ
nirodhadhammanti pajānāti so tattha ṭhito āsavānaṁ khayaṁ pāpuṇāti
no ce āsavānaṁ khayaṁ pāpuṇāti teneva dhammarāgena tāya dhammanandiyā
pañcannaṁ orambhāgiyānaṁ saññojanānaṁ 4 parikkhayā opapātiko
hoti tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā ayampi kho
gahapati tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena
ekadhammo akkhāto yattha bhikkhuno appamattassa ātāpino
1 Yu. vā. 2-3 appattañcātipi dissati. 4 Ma. sabbattha saṁyojanānanti dissati.
Pahitattassa viharato avimuttañceva cittaṁ vimuccati apparikkhīṇā ca
āsavā parikkhayaṁ gacchanti ananuppattañca 1 anuttaraṁ yogakkhemaṁ
anupāpuṇāti. Puna caparaṁ gahapati bhikkhu vitakkavicārānaṁ vūpasamā
.pe. Dutiyaṁ jhānaṁ upasampajja viharati so iti paṭisañcikkhati
idampi kho dutiyaṁ jhānaṁ abhisaṅkhataṁ abhisañcetayitaṁ .pe. Anuttaraṁ
yogakkhemaṁ anupāpuṇāti. Puna caparaṁ gahapati bhikkhu pītiyā ca
virāgā .pe. Tatiyaṁ jhānaṁ upasampajja viharati so iti
paṭisañcikkhati idampi kho tatiyaṁ jhānaṁ abhisaṅkhataṁ abhisañcetayitaṁ
.pe. Anuttaraṁ yogakkhemaṁ anupāpuṇāti. Puna caparaṁ gahapati
bhikkhu sukhassa ca pahānā .pe. Catutthaṁ jhānaṁ upasampajja viharati
so iti paṭisañcikkhati idampi kho catutthaṁ jhānaṁ abhisaṅkhataṁ
abhisañcetayitaṁ .pe. Anuttaraṁ yogakkhemaṁ anupāpuṇāti.

[21] Puna caparaṁ gahapati bhikkhu mettāsahagatena cetasā ekaṁ
disaṁ pharitvā viharati tathā dutiyaṁ tathā tatiyaṁ tathā catutthaṁ
iti uddhamadho tiriyaṁ sabbadhi sabbatthatāya 2 sabbāvantaṁ lokaṁ
mettāsahagatena cetasā vipulena mahagagtena appamāṇena averena
abyāpajjhena pharitvā viharati so iti paṭisañcikkhati ayampi
kho mettā cetovimutti abhisaṅkhatā abhisañcetayitā yaṁ kho pana
kiñci abhisaṅkhataṁ abhisañcetayitaṁ tadaniccaṁ nirodhadhammanti pajānāti
so tattha ṭhito .pe. Anuttaraṁ yogakkhemaṁ anupāpuṇāti.
1 katuthaci appattañcātipi dissati. 2 Yu. sabbattatāya. punapi pāṭhe īdisameva.
Puna caparaṁ gahapati bhikkhu karuṇāsahagatena cetasā .pe. Muditāsahagatena
cetasā ... Upekkhāsahagatena cetasā ekaṁ disaṁ pharitvā
viharati tathā dutiyaṁ tathā tatiyaṁ tathā catutthaṁ iti uddhamadho
tiriyaṁ sabbadhi sabbatthatāya sabbāvantaṁ lokaṁ upekkhāsahagatena
cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjhena
pharitvā viharati so iti paṭisañcikkhati ayampi kho upekkhā
cetovimutti abhisaṅkhatā abhisañcetayitā yaṁ kho pana kiñci
abhisaṅkhataṁ abhisañcetayitaṁ tadaniccaṁ nirodhadhammanti pajānāti so
tattha ṭhito .pe. Anuttaraṁ yogakkhemaṁ anupāpuṇāti.

[22] Puna caparaṁ gahapati bhikkhu sabbaso rūpasaññānaṁ samatikkamā
paṭighasaññānaṁ atthaṅgamā nānattasaññānaṁ amanasikārā ananto
ākāsoti ākāsānañcāyatanaṁ upasampajja viharati so iti
paṭisañcikkhati ayampi kho ākāsānañcāyatanasamāpatti abhisaṅkhatā
abhisañcetayitā yaṁ kho pana kiñci abhisaṅkhataṁ abhisañcetayitaṁ
tadaniccaṁ nirodhadhammanti pajānāti so tattha ṭhito .pe.
Anuttaraṁ yogakkhemaṁ anupāpuṇāti. Puna caparaṁ gahapati bhikkhu
sabbaso ākāsānañcāyatanaṁ samatikkamma anantaṁ viññāṇanti
viññāṇañcāyatanaṁ upasampajja viharati so iti paṭisañcikkhati
ayampi kho viññāṇañcāyatanasamāpatti abhisaṅkhatā abhisañcetayitā
yaṁ kho pana kiñci abhisaṅkhataṁ abhisañcetayitaṁ tadaniccaṁ nirodhadhammanti
Pajānāti so tattha ṭhito .pe. Anuttaraṁ yogakkhemaṁ
anupāpuṇāti. Puna caparaṁ gahapati bhikkhu sabbaso viññāṇañcāyatanaṁ
samatikkamma natthi kiñcīti ākiñcaññāyatanaṁ upasampajja
viharati so iti paṭisañcikkhati ayampi kho ākiñcaññāyatanasamāpatti
abhisaṅkhatā abhisañcetayitā yaṁ kho pana kiñci abhisaṅkhataṁ
abhisañcetayitaṁ tadaniccaṁ nirodhadhammanti pajānāti so tattha ṭhito
āsavānaṁ khayaṁ pāpuṇāti no ce āsavānaṁ khayaṁ pāpuṇāti
teneva dhammarāgena tāya dhammanandiyā pañcannaṁ orambhāgiyānaṁ
saññojanānaṁ parikkhayā opapātiko hoti tattha parinibbāyī
anāvattidhammo tasmā lokā ayaṁ 1 kho gahapati tena bhagavatā
jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena ekadhammo akkhāto
yattha bhikkhuno appamattassa ātāpino pahitattassa viharato
avimuttañceva cittaṁ vimuccati apparikkhīṇā ca āsavā parikkhayaṁ
gacchanti ananuppattañca anuttaraṁ yogakkhemaṁ anupāpuṇātīti.