[500] Pañcimāni āvuso indriyāni nānāvisayāni nānāgocarāni
na aññamaññassa gocaravisayaṁ paccanubhonti seyyathīdaṁ
cakkhundriyaṁ sotindriyaṁ ghānindriyaṁ jivhindriyaṁ kāyindriyaṁ imesaṁ
kho āvuso pañcannaṁ indriyānaṁ nānāvisayānaṁ nānāgocarānaṁ na
aññamaññassa gocaravisayaṁ paccanubhontānaṁ kiṁ paṭisaraṇaṁ ko ca
nesaṁ gocaravisayaṁ paccanubhotīti. Pañcimāni āvuso indriyāni
nānāvisayāni nānāgocarāni na aññamaññassa gocaravisayaṁ paccanubhonti
seyyathīdaṁ cakkhundriyaṁ sotindriyaṁ ghānindriyaṁ jivhindriyaṁ
kāyindriyaṁ imesaṁ kho āvuso pañcannaṁ indriyānaṁ nānāvisayānaṁ
nānāgocarānaṁ na aññamaññassa gocaravisayaṁ paccanubhontānaṁ mano
paṭisaraṇaṁ mano ca nesaṁ gocaravisayaṁ paccanubhotīti.

[501] Pañcimāni āvuso indriyāni seyyathīdaṁ cakkhundriyaṁ
sotindriyaṁ ghānindriyaṁ jivhindriyaṁ kāyindriyaṁ imāni kho āvuso
pañcindriyāni kiṁ paṭicca tiṭṭhantīti. Pañcimāni āvuso indriyāni
seyyathīdaṁ cakkhundriyaṁ sotindriyaṁ ghānindriyaṁ jivhindriyaṁ kāyindriyaṁ
imāni kho āvuso pañcindriyāni āyuṁ paṭicca tiṭṭhantīti. Āyu
panāvuso kiṁ paṭicca tiṭṭhatīti. Āyu usmaṁ paṭicca tiṭṭhatīti.
Usmā panāvuso kiṁ paṭicca tiṭṭhatīti. Usmā āyuṁ paṭicca
tiṭṭhatīti. Idāneva kho mayaṁ āyasmato sārīputtassa bhāsitaṁ
evaṁ ājānāma āyu usmaṁ paṭicca tiṭṭhatīti idāneva kho mayaṁ
Āyasmato sārīputtassa bhāsitaṁ evaṁ ājānāma usmā āyuṁ
paṭicca tiṭṭhatīti. Yathākathaṁ panāvuso imassa bhāsitassa attho
daṭṭhabboti. Tenahāvuso upamante karissāmi upamāyapidhekacce
viññū [1]- bhāsitassa atthaṁ ājānanti seyyathāpi āvuso telappadīpassa
jhāyato acciṁ paṭicca ābhā paññāyati ābhaṁ paṭicca acci
paññāyati evameva kho āyu usmaṁ paṭicca tiṭṭhati usmā āyuṁ
paṭicca tiṭṭhatīti. Teva nu kho āvuso āyusaṅkhārā te vedanīyā
dhammā udāhu aññe āyusaṅkhārā aññe vedanīyā dhammāti. Na
kho āvuso teva āyusaṅkhārā te vedanīyā dhammā te āvuso
āyusaṅkhārā abhavissaṁsu te vedanīyā dhammā nayidaṁ saññāvedayitanirodhaṁ
samāpannassa bhikkhuno vuṭṭhānaṁ paññāyetha yasmā ca kho
aññe āyusaṅkhārā aññe vedanīyā dhammā tasmā saññāvedayitanirodhaṁ
samāpannassa bhikkhuno vuṭṭhānaṁ paññāyatīti.

[502] Yadā nu kho āvuso imaṁ kāyaṁ katī dhammā jahanti
athāyaṁ kāyo ujjhito avakkhitto seti yathā kaṭṭhaṁ acetananti.
Yadā kho āvuso imaṁ kāyaṁ tayo dhammā jahanti āyu usmā ca
viññāṇaṁ athāyaṁ kāyo ujjhito avakkhitto seti yathā kaṭṭhaṁ
acetananti. Yo 2 cāyaṁ āvuso mato kālakato yo cāyaṁ
bhikkhu saññāvedayitanirodhasamāpanno imesaṁ kiṁ nānākaraṇanti.
Yo cāyaṁ āvuso mato kālakato tassa kāyasaṅkhārā niruddhā
1 Ma. purisā. 2 Ma. yvāyaṁ.
Paṭippassaddhā vacīsaṅkhārā niruddhā paṭippassaddhā cittasaṅkhārā
niruddhā paṭippassaddhā āyu parikkhīṇā usmā vūpasantā
indriyāni paribhinnāni yo cāyaṁ bhikkhu saññāvedayitanirodhaṁ
samāpanno tassapi kāyasaṅkhārā niruddhā paṭippassaddhā vacīsaṅkhārā
niruddhā paṭippassaddhā cittasaṅkhārā niruddhā paṭippassaddhā
āyu apparikkhīṇā usmā avūpasantā indriyāni
vippasannāni yo cāyaṁ āvuso mato kālakato yo cāyaṁ bhikkhu
saññāvedayitanirodhaṁ samāpanno idaṁ nesaṁ nānākaraṇanti.

[503] Katī panāvuso paccayā adukkhamasukhāya cetovimuttiyā
samāpattiyāti. Cattāro kho āvuso paccayā adukkhamasukhāya
cetovimuttiyā samāpattiyā idhāvuso bhikkhu sukhassa ca pahānā
dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṁ aṭṭhaṅgamā
adukkhamasukhaṁ upekkhāsatipārisuddhiṁ catutthaṁ jhānaṁ upasampajja viharati
ime kho āvuso cattāro paccayā adukkhamasukhāya cetovimuttiyā
samāpattiyāti. Katī panāvuso paccayā animittāya cetovimuttiyā
samāpattiyāti. Dve kho āvuso paccayā animittāya cetovimuttiyā
samāpattiyā sabbanimittānañca amanasikāro animittāya ca dhātuyā
manasikāro ime kho āvuso dve paccayā animittāya cetovimuttiyā
samāpattiyāti. Katī panāvuso paccayā animittāya
cetovimuttiyā ṭhitiyāti. Tayo kho āvuso paccayā animittāya
Cetovimuttiyā ṭhitiyā sabbanimittānañca amanasikāro animittāya
ca dhātuyā manasikāro pubbe ca abhisaṅkhāro ime kho āvuso
tayo paccayā animittāya cetovimuttiyā ṭhitiyāti. Katī panāvuso
paccayā animittāya cetovimuttiyā vuṭṭhānāyāti. Dve kho
āvuso paccayā animittāya cetovimuttiyā vuṭṭhānāya sabbanimittānañca
manasikāro animittāya ca dhātuyā amanasikāro ime
kho āvuso dve paccayā animittāya cetovimuttiyā vuṭṭhānāyāti.

[504] Yā cāyaṁ āvuso appamāṇā cetovimutti yā ca
ākiñcaññā cetovimutti yā ca suññatā cetovimutti yā ca
animittā cetovimutti ime dhammā nānatthā ceva nānābyañjanā
ca udāhu ekatthā byañjanameva nānanti. Yā cāyaṁ āvuso
appamāṇā cetovimutti yā ca ākiñcaññā cetovimutti yā
ca suññatā cetovimutti yā ca animittā cetovimutti atthi
kho āvuso pariyāyo yaṁ pariyāyaṁ āgamma ime dhammā nānatthā
ceva nānābyañjanā ca atthi ca āvuso pariyāyo yaṁ pariyāyaṁ
āgamma ime dhammā ekatthā byañjanameva nānaṁ. Katamo
cāvuso pariyāyo yaṁ pariyāyaṁ āgamma ime dhammā nānatthā ceva
nānābyañjanā ca idhāvuso bhikkhu mettāsahagatena cetasā ekaṁ
disaṁ pharitvā viharati tathā dutiyaṁ tathā tatiyaṁ tathā catutthaṁ
iti uddhamadho tiriyaṁ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṁ lokaṁ mettāsahagatena
Cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena
abyāpajjhena pharitvā viharati karuṇāsahagatena ... Muditāsahagatena ...
Upekkhāsahagatena cetasā ekaṁ disaṁ pharitvā viharati tathā dutiyaṁ
tathā tatiyaṁ tathā catutthaṁ iti uddhamadho tiriyaṁ sabbadhi sabbattatāya
sabbāvantaṁ lokaṁ upekkhāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena
appamāṇena averena abyāpajjhena pharitvā viharati ayaṁ
vuccatāvuso appamāṇā cetovimutti. Katamā cāvuso ākiñcaññā
cetovimutti idhāvuso bhikkhu sabbaso viññāṇañcāyatanaṁ samatikkamma
natthi kiñcīti ākiñcaññāyatanaṁ upasampajja viharati ayaṁ
vuccatāvuso ākiñcaññā cetovimutti. Katamā cāvuso suññatā
cetovimutti idha āvuso bhikkhu araññagato vā rukkhamūlagato vā
suññāgāragato vā iti paṭisañcikkhati suññamidaṁ attena vā
attaniyena vāti ayaṁ vuccatāvuso suññatā cetovimutti. Katamā
cāvuso animittā cetovimutti idhāvuso bhikkhu sabbanimittānaṁ
amanasikārā animittaṁ cetosamādhiṁ upasampajja viharati ayaṁ
vuccatāvuso animittā cetovimutti. Ayaṁ kho āvuso pariyāyo yaṁ
pariyāyaṁ āgamma ime dhammā nānatthā ceva nānābyañjanā ca.
Katamo cāvuso pariyāyo yaṁ pariyāyaṁ āgamma ime dhammā ekatthā
byañjanameva nānaṁ rāgo kho āvuso pamāṇakaraṇo doso
pamāṇakaraṇo moho pamāṇakaraṇo te khīṇāsavassa bhikkhuno
Pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṅgatā āyatiṁ anuppādadhammā.
Yāvatā kho āvuso appamāṇā cetovimuttiyo akuppā
tāsaṁ cetovimutti aggamakkhāyati sā kho panākuppā cetovimutti
suññā rāgena suññā dosena suññā mohena. Rāgo kho
āvuso kiñcano doso kiñcano moho kiñcano te khīṇāsavassa
bhikkhuno pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṅgatā āyatiṁ
anuppādadhammā. Yāvatā kho āvuso ākiñcaññā cetovimuttiyo
akuppā tāsaṁ cetovimutti aggamakkhāyati sā kho panākuppā
cetovimutti suññā rāgena suññā dosena suññā mohena.
Rāgo kho āvuso nimittakaraṇo doso nimittakaraṇo moho
nimittakaraṇo te khīṇāsavassa bhikkhuno pahīnā ucchinnamūlā
tālāvatthukatā anabhāvaṅgatā āyatiṁ anuppādadhammā. Yāvatā
kho āvuso nimittā cetovimuttiyo akuppā tāsaṁ cetovimutti
aggamakkhāyati sā kho panākuppā cetovimuttati suññā rāgena
suññā dosena suññā mohena. Ayaṁ kho āvuso pariyāyo yaṁ
pariyāyaṁ āgamma ime dhammā ekatthā byañjanameva nānanti.
Idamavocāyasmā sārīputto attamano āyasmā mahākoṭṭhiko
āyasmato sārīputtassa bhāsitaṁ abhinandīti.
Mahāvedallasuttaṁ niṭṭhitaṁ tatiyaṁ.
--------
Cūḷavedallasuttaṁ

[505] Evamme sutaṁ ekaṁ samayaṁ bhagavā rājagahe viharati
veḷuvane kalandakanivāpe. Atha kho visākho upāsako yena
dhammadinnā bhikkhunī tenupasaṅkami upasaṅkamitvā dhammadinnaṁ bhikkhuniṁ
abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi.

[506] Ekamantaṁ nisinno kho visākho upāsako dhammadinnaṁ
bhikkhuniṁ etadavoca sakkāyo sakkāyoti ayye vuccati katamo
nu kho ayye sakkāyo vutto bhagavatāti. Pañca kho ime
āvuso visākha upādānakkhandhā sakkāyo vutto bhagavatā seyyathīdaṁ
rūpūpādānakkhandho vedanūpādānakkhandho saññūpādānakkhandho
saṅkhārūpādānakkhandho viññāṇūpādānakkhandho ime kho āvuso
visākha pañcupādānakkhandhā sakkāyo vutto bhagavatāti. Sādhayyeti
kho visākho upāsako dhammadinnāya bhikkhuniyā bhāsitaṁ abhinanditvā
anumoditvā dhammadinnaṁ bhikkhuniṁ uttariṁ pañhaṁ apucchi sakkāyasamudayo
sakkāyasamudayoti ayye vuccati katamo nu kho ayye
sakkāyasamudayo vutto bhagavatāti. Yāyaṁ āvuso visākha taṇhā
ponobbhavikā nandirāgasahagatā tatratatrābhinandinī seyyathīdaṁ
kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā ayaṁ kho āvuso visākha
sakkāyasamudayo vutto bhagavatāti. Sakkāyanirodho sakkāyanirodhoti
ayye vuccati katamo nu kho ayye sakkāyanirodho vutto bhagavatāti.
Yo kho āvuso visākha tassāyeva taṇhāya asesavirāganirodho cāgo
paṭinissaggo mutti anālayo ayaṁ kho āvuso visākha
sakkāyanirodho vutto bhagavatāti. Sakkāyanirodhagāminī paṭipadā
sakkāyavirodhagāminī paṭipadāti ayye vuccati katamā nu kho ayye
sakkāyanirodhagāminī paṭipadā vuttā bhagavatāti. Ayameva kho
āvuso visākha ariyo aṭṭhaṅgiko maggo sakkāyanirodhagāminī paṭipadā
vuttā bhagavatā seyyathīdaṁ sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā
sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhīti.
Taññeva nu kho ayye upādānaṁ te pañcupādānakkhandhā
udāhu aññatra pañcahupādānakkhandhehi upādānanti. Na
kho āvuso visākha taññevupādānaṁ te pañcupādānakkhandhā napi 1
aññatra pañcahupādānakkhandhehi upādānaṁ yo kho āvuso visākha
pañcasu upādānakkhandhesu chandarāgo taṁ tattha upādānanti.

[507] Kathaṁ panayye sakkāyadiṭṭhi hotīti. Idhāvuso visākha
assutavā puthujjano ariyānaṁ adassāvī ariyadhammassa akovido
ariyadhamme avinīto sappurisānaṁ adassāvī sappurisadhammassa akovido
sappurisadhamme avinīto rūpaṁ attato samanupassati rūpavantaṁ vā
attānaṁ attani vā rūpaṁ rūpasmiṁ vā attānaṁ vedanaṁ ... Saññaṁ ...
Saṅkhāre ... Viññāṇaṁ attato samanupassati viññāṇavantaṁ vā
attānaṁ attani vā viññāṇaṁ viññāṇasmiṁ vā attānaṁ evaṁ
1 Ma. nāpi.
Kho āvuso visākha sakkāyadiṭṭhi hotīti. Kathaṁ panayye sakkāyadiṭṭhi
na hotīti. Idhāvuso visākha sutavā ariyasāvako ariyānaṁ dassāvī
ariyadhammassa kovido ariyadhamme suvinīto sappurisānaṁ dassāvī
sappurisadhammassa kovido sappurisadhamme suvinīto na rūpaṁ attato
samanupassati na rūpavantaṁ vā attānaṁ na attani vā rūpaṁ na rūpasmiṁ
vā attānaṁ na vedanaṁ ... Na saññaṁ ... Na saṅkhāre ... Na
viññāṇaṁ attato samanupassati na viññāṇavantaṁ vā attānaṁ na
attani vā viññāṇaṁ na viññāṇasmiṁ vā attānaṁ evaṁ kho
āvuso visākha sakkāyadiṭṭhi na hotīti.

[508] Katamo panayye ariyo aṭṭhaṅgiko maggoti. Ayameva
kho āvuso visākha ariyo aṭṭhaṅgiko maggo seyyathīdaṁ sammādiṭṭhi
sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo
sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhīti. Ariyo panayye aṭṭhaṅgiko
maggo saṅkhato udāhu asaṅkhatoti. Ariyo kho āvuso visākha
aṭṭhaṅgiko maggo saṅkhatoti. Ariyena nu kho ayye aṭṭhaṅgikena
maggena tayo khandhā saṅgahitā udāhu tīhi khandhehi ariyo aṭṭhaṅgiko
maggo saṅgahitoti. Na kho āvuso visākha ariyena aṭṭhaṅgikena
maggena tayo khandhā saṅgahitā tīhi ca kho āvuso visākha
khandhehi ariyo aṭṭhaṅgiko maggo saṅgahito yā cāvuso visākha
sammāvācā yo ca sammākammanto yo ca sammāājīvo ime
Dhammā sīlakkhandhena saṅgahitā yo ca sammāvāyāmo yā ca
sammāsati yo ca sammāsamādhi ime dhammā samādhikkhandhena
saṅgahitā yā ca sammādiṭṭhi yo ca sammāsaṅkappo ime dhammā
paññākkhandhena saṅgahitāti. Katamo panayye samādhi katame
dhammā samādhinimittā katame dhammā samādhiparikkhārā katamā
samādhibhāvanāti. Yā kho āvuso visākha cittassekaggatā ayaṁ samādhi
cattāro satipaṭṭhānā samādhinimittā cattāro sammappadhānā
samādhiparikkhārā yā tesaññeva dhammānaṁ āsevanā bhāvanā
bahulīkammaṁ ayaṁ tattha samādhibhāvanāti.

[509] Katī panayye saṅkhārāti. Tayome āvuso visākha
saṅkhārā kāyasaṅkhāro vacīsaṅkhāro cittasaṅkhāroti. Katamo
panayye kāyasaṅkhāro katamo vacīsaṅkhāro katamo cittasaṅkhāroti.
Assāsapassāsā kho āvuso visākha kāyasaṅkhāro vitakkavicārā
vacīsaṅkhāro saññā ca vedanā ca cittasaṅkhāroti. Kasmā
panayye assāsapassāsā kāyasaṅkhāro kasmā vitakkavicārā
vacīsaṅkhāro kasmā saññā ca vedanā ca cittasaṅkhāroti.
Assāsapassāsā kho āvuso visākha kāyikā ete dhammā
kāyapaṭibaddhā tasmā assāsapassāsā kāyasaṅkhāro pubbe kho
āvuso visākha vitakketvā vicāretvā vācaṁ bhindati tasmā
vitakkavicārā vacīsaṅkhāro saññā ca vedanā ca cetasikā ete
Dhammā cittapaṭibaddhā tasmā saññā ca vedanā ca cittasaṅkhāroti.