[410] Addhā kho te ayaṁ aggivessana āsajja upanīya vācā
bhāsitā apica te ahaṁ byākarissāmi yato kho ahaṁ aggivessana
kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā
anagāriyaṁ pabbajito taṁ vata me uppannā vā sukhā vedanā
cittaṁ pariyādāya ṭhassati uppannā vā dukkhā vedanā cittaṁ
pariyādāya ṭhassatīti netaṁ ṭhānaṁ vijjatīti. Naha nūna bhoto
gotamassa uppajjati tathārūpā sukhā vedanā yathārūpā uppannā
sukhā vedanā cittaṁ pariyādāya tiṭṭheyya naha nūna bhoto gotamassa
1 Ma. ca. 2 Po. Ma. evaṁ ubhatopakkhaṁ.
Uppajjati tathārūpā dukkhā vedanā yathārūpā uppannā dukkhā
vedanā cittaṁ pariyādāya tiṭṭheyyāti.

[411] Kiñhi no siyā aggivessana idha aggivessana
pubbeva sambodhā anabhisambuddhassa bodhisattasseva sato etadahosi
sambādho gharāvāso rajāpatho abbhokāso pabbajjā nayidaṁ sukaraṁ
agāraṁ ajjhāvasatā ekantaparipuṇṇaṁ ekantaparisuddhaṁ saṅkhalikhitaṁ
brahmacariyaṁ carituṁ yannūnāhaṁ kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni
vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajeyyanti. So
kho ahaṁ aggivessana aparena samayena daharova samāno susukāḷakeso
bhadrena yobbanena samannāgato paṭhamena vayasā akāmakānaṁ mātāpitūnaṁ
assumukhānaṁ rodantānaṁ kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni
acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajiṁ. So [1]- pabbajito samāno
kiṁkusalagavesī anuttaraṁ santivarapadaṁ pariyesamāno yena āḷāro kālāmo
tenupasaṅkamiṁ upasaṅkamitvā āḷāraṁ kālāmaṁ etadavocaṁ icchāmahaṁ
āvuso kālāma imasmiṁ dhammavinaye brahmacariyaṁ caritunti. Evaṁ
vutte aggivessana āḷāro kālāmo maṁ etadavoca viharatāyasmā
tādiso ayaṁ dhammo nattha viññū puriso nacirasseva sakaṁ ācariyakaṁ
sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihareyyāti. So kho ahaṁ
aggivessana nacirasseva khippameva taṁ dhammaṁ pariyāpuṇiṁ. So kho
ahaṁ aggivessana tāvatakeneva oṭṭhapahatamattena lapitalāpanamattena
1 Ma. evaṁ.
Ñāṇavādañca vadāmi theravādañca jānāmi passāmīti ca paṭijānāmi
ahañceva aññe ca. Tassa mayhaṁ aggivessana etadahosi na
kho āḷāro kālāmo imaṁ dhammaṁ kevalaṁ saddhāmattakena sayaṁ
abhiññā sacchikatvā upasampajja viharāmīti pavedeti addhā āḷāro
kālāmo imaṁ dhammaṁ jānaṁ passaṁ viharatīti. Atha khvāhaṁ aggivessana
yena āḷāro kālāmo tenupasaṅkamiṁ upasaṅkamitvā āḷāraṁ kālāmaṁ
etadavocaṁ kittāvatā no āvuso kālāma imaṁ dhammaṁ sayaṁ abhiññā
sacchikatvā upasampajja [1]- pavedesīti. Evaṁ vutte aggivessana
āḷāro kālāmo ākiñcaññāyatanaṁ pavedesi. Tassa mayhaṁ
aggivessana etadahosi na kho āḷārasseva kālāmassa atthi
saddhā mayhaṁpatthi saddhā na kho āḷārasseva kālāmassa atthi
viriyaṁ mayhaṁpatthi viriyaṁ na kho āḷārasseva kālāmassa atthi
sati mayahaṁpatthi sati na kho āḷārasseva kālāmassa atthi
samādhi mayhaṁpatthi samādhi na kho āḷārasseva kālāmassa atthi
paññā mayhaṁpatthi paññā yannū nāhaṁ yaṁ dhammaṁ āḷāro kālāmo
sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharāmīti pavedeti tassa
dhammassa sacchikiriyāya padaheyyanti. So kho ahaṁ aggivessana
nacirasseva khippameva taṁ dhammaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja
vihāsiṁ. Atha khvāhaṁ aggivessana yena āḷāro kālāmo tenupasaṅkamiṁ
upasaṅkamitvā āḷāraṁ kālāmaṁ etadavocaṁ ettāvatā no āvuso
1 Ma. viharāmīti. ito paraṁ evaṁ ñātabbaṁ.
Kālāma imaṁ dhammaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja pavedesīti.
Ettāvatā kho ahaṁ āvuso imaṁ dhammaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā
upasampajja pavedemīti. Ahampi kho āvuso ettāvatā imaṁ
dhammaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharāmīti. Lābhā
no āvuso suladdhaṁ no āvuso ye mayaṁ āyasmantaṁ tādisaṁ
sabrahmacāriṁ passāma iti yāhaṁ dhammaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā
upasampajja pavedemi taṁ tvaṁ dhammaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā
upasampajja viharasi yaṁ tvaṁ dhammaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā
upasampajja viharasi tamahaṁ dhammaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja
pavedemi iti yāhaṁ dhammaṁ jānāmi taṁ tvaṁ dhammaṁ jānāsi yaṁ
tvaṁ dhammaṁ jānāsi tamahaṁ dhammaṁ jānāmi iti yādiso ahaṁ
tādiso tuvaṁ yādiso tuvaṁ tādiso ahaṁ ehidāni āvuso
ubho vasantā imaṁ gaṇaṁ pariharāmāti. Iti kho aggivessana
āḷāro kālāmo ācariyo me samāno antevāsiṁ maṁ samānaṁ
attano samasamaṁ ṭhapesi uḷārāya ca maṁ pūjāya pūjesi. Tassa
mayhaṁ aggivessana etadahosi nāyaṁ dhammo nibbidāya na virāgāya
na nirodhāya na upasamāya na abhiññāya na sambodhāya na nibbānāya
saṁvattati yāvadeva ākiñcaññāyatanūpapattiyāti. So kho ahaṁ
aggivessana taṁ dhammaṁ analaṅkaritvā tasmā dhammā nibbijja apakkamiṁ.

[412] So kho ahaṁ aggivessana kiṁkusalagavesī anuttaraṁ
Santivarapadaṁ pariyesamāno yena uddako rāmaputto tenupasaṅkamiṁ
upasaṅkamitvā uddakaṁ rāmaputtaṁ etadavocaṁ icchāmahaṁ āvuso rāma
imasmiṁ dhammavinaye brahmacariyaṁ caritunti. Evaṁ vutte aggivessana
uddako rāmaputto maṁ etadavoca viharatāyasmā tādiso ayaṁ dhammo
yattha viññū puriso nacirasseva sakaṁ ācariyakaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā
upasampajja vihareyyāti. So kho ahaṁ aggivessana nacirasseva
khippameva taṁ dhammaṁ pariyāpuṇiṁ. So kho ahaṁ aggivessana
tāvatakeneva oṭṭhapahatamattena lapitalāpanamattena ñāṇavādañca
vadāmi theravādañca jānāmi passāmīti ca paṭijānāmi ahañceva
aññe ca. Tassa mayhaṁ aggivessana etadahosi na kho rāmo
imaṁ dhammaṁ kevalaṁ saddhāmattakena sayaṁ abhiññā sacchikatvā
upasampajja viharāmīti pavedeti addhā rāmo imaṁ dhammaṁ jānaṁ
passaṁ viharatīti. Atha khvāhaṁ aggivessana yena uddako rāmaputto
tenupasaṅkamiṁ upasaṅkamitvā uddakaṁ rāmaputtaṁ etadavocaṁ
kittāvatā no āvuso rāma imaṁ dhammaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā
upasampajja pavedesīti. Evaṁ vutte aggivessana uddako rāmaputto
nevasaññānāsaññāyatanaṁ pavedesi. Tassa mayhaṁ aggivessana
etadahosi na kho rāmasseva ahosi saddhā mayhaṁpatthi saddhā
na kho rāmasseva ahosi viriyaṁ mayahaṁpatthi viriyaṁ na kho rāmasseva
ahosi sati mayhaṁpatthi sati na kho rāmasseva ahosi samādhi
Mayhaṁpatthi samādhi na kho rāmasseva ahosi paññā mayhaṁpatthi
paññā yannūnāhaṁ yaṁ dhammaṁ rāmo sayaṁ abhiññā sacchikatvā
upasampajja viharāmīti pavedeti tassa dhammassa sacchikiriyāya
padaheyyanti. So kho ahaṁ aggivessana nacirasseva khippameva taṁ
dhammaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsiṁ. Atha khvāhaṁ
aggivessana yena uddako rāmaputto tenupasaṅkamiṁ upasaṅkamitvā
uddakaṁ rāmaputtaṁ etadavocaṁ kittāvatā 1 no āvuso rāma imaṁ
dhammaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja pavedesīti. Ettāvatā
kho ahaṁ āvuso imaṁ dhammaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja
pavedemīti. Ahampi kho āvuso ettāvatā imaṁ dhammaṁ sayaṁ
abhiññā sacchikatvā upasampajja viharāmīti. Lābhā no āvuso
suladdhaṁ no āvuso ye mayaṁ āyasmantaṁ tādisaṁ sabrahmacāriṁ
passāma iti yaṁ dhammaṁ rāmo sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja
pavedesi taṁ tvaṁ dhammaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharasi yaṁ
tvaṁ dhammaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharasi taṁ dhammaṁ
rāmo sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja pavedesi iti yaṁ
dhammaṁ rāmo aññāsi 2 taṁ tvaṁ dhammaṁ pajānāsi yaṁ dhammaṁ jānāsi
taṁ dhammaṁ rāmo aññāsi 3 iti yādiso rāmo ahosi tādiso
tuvaṁ yādiso tuvaṁ tādiso rāmo ahosi ehidāni āvuso
ubho vasantā imaṁ gaṇaṁ pariharāmāti. Iti kho aggivessana
1 Ma. ettāvatā. 2-3 Po. Ma. abhiññāsi.
Uddako rāmaputto sabrahmacārī me samāno ācariyaṭṭhāneva maṁ
ṭhapesi uḷārāya ca maṁ pūjāya pūjesi. Tassa mayhaṁ aggivessana
etadahosi nāyaṁ dhammo nibbidāya na virāgāya na nirodhāya na upasamāya
na abhiññāya na sambodhāya na nibbānāya saṁvattati yāvadeva
nevasaññānāsaññāyatanūpapattiyāti. So kho ahaṁ aggivessana taṁ
dhammaṁ analaṅkaritvā tasmā dhammā nibbijja apakkamiṁ.

[413] So kho ahaṁ aggivessana kiṁkusalagavesī anuttaraṁ santivarapadaṁ
pariyesamāno magadhesu anupubbena cārikañcaramāno yena uruvelā
senānigamo tadavasariṁ. Tatthaddasaṁ ramaṇīyaṁ bhūmibhāgaṁ pāsādikañca
vanasaṇḍaṁ nadiñca sandantiṁ 1 setakaṁ supatitthaṁ ramaṇīyaṁ samantā [2]-
gocaragāmaṁ. Tassa mayhaṁ aggivessana etadahosi ramaṇīyo vata
bho bhūmibhāgo pāsādiko ca vanasaṇḍo nadī ca sandati setakā
supatitthā ramaṇīyā samantā [3]- gocaragāmo. Alamidaṁ kulaputtassa
padhānikassa padhānāyāti. So kho ahaṁ aggivessana tattheva nisīdiṁ
alamidaṁ padhānāyāti.

[414] Apissu maṁ aggivessana tisso upamā paṭibhaṁsu anacchariyā
pubbe assutapubbā. Seyyathāpi aggivessana allaṁ kaṭṭhaṁ sasnehaṁ
udake nikkhittaṁ. Atha puriso āgaccheyya uttarāraṇiṁ ādāya
aggiṁ abhinibbattessāmi tejo 4 pātukarissāmīti. Taṁ kiṁ maññasi
aggivessana api nu so puriso amuṁ allaṁ kaṭṭhaṁ sasnehaṁ udake
1 Ma. sandatiṁ. 2-3 Po. Ma. ca. 4 Po. tejodhātuṁ karissāmīti.
Nikkhittaṁ uttarāraṇiṁ ādāya abhimatthento aggiṁ abhinibbatteyya
tejo 1 pātukareyyāti. No hidaṁ bho gotama taṁ kissa hetu
aduñhi bho gotama allaṁ kaṭṭhaṁ sasnehaṁ tañca pana udake
nikkhittaṁ yāvadeva ca pana so puriso kilamathassa vighātassa bhāgī
assāti evameva kho aggivessana ye hi keci samaṇā vā
brāhmaṇā vā kāyena ceva [3]- kāmehi avūpakaṭṭhā viharanti yo
ca nesaṁ kāmesu kāmachando kāmasneho kāmamucchā kāmapipāsā
kāmapariḷāho so ca ajjhattaṁ na supahīno hoti na supaṭippassaddho.
Opakkamikā cepi te bhonto samaṇabrāhmaṇā dukkhā tippā kharā
kaṭukā vedanā vediyanti abhabbāva te ñāṇāya dassanāya anuttarāya
sambodhāya. No cepi te bhonto samaṇabrāhmaṇā opakkamikā
dukkhā tippā kharā kaṭukā vedanā vediyanti abhabbāva te ñāṇāya
dassanāya anuttarāya sambodhāya. Ayaṁ kho maṁ aggivessana paṭhamā
upamā paṭibhāsi anacchariyā pubbe assutapubbā.

[415] Aparāpi kho maṁ aggivessana dutiyā upamā paṭibhāsi
anacchariyā pubbe assutapubbā. Seyyathāpi aggivessana allaṁ
kaṭṭhaṁ sasnehaṁ ārakā udakā thale nikkhittaṁ. Atha puriso
āgaccheyya uttarāraṇiṁ ādāya aggiṁ abhinibbattessāmi tejo
pātukarissāmīti. Taṁ kiṁ maññasi aggivessana api nu kho puriso
amuṁ allaṁ kaṭṭhaṁ sasnehaṁ ārakā udakā thale nikkhittaṁ uttarāraṇiṁ
1 Po. tejodhātuṁ kareyyāti. 2 yevāti padena bhavitabbaṁ. 3 Ma. cittena ca.
Ādāya abhimatthento 1 aggiṁ abhinibbatteyya tejo pātukareyyāti.
No hidaṁ bho gotama taṁ kissa hetu aduñhi bho gotama
allaṁ kaṭṭhaṁ sasnehaṁ kiñcāpi ārakā udakā thale nikkhittaṁ
yāvadeva ca pana so puriso kilamathassa vighātassa bhāgī assāti.
Evameva kho aggivessana ye hi keci samaṇā vā brāhmaṇā
vā kāyena ceva 2 [3]- kāmehi vūpakaṭṭhā viharanti yo ca nesaṁ
kāmesu kāmachando kāmasneho kāmamucchā kāmapipāsā kāmapariḷāho
so ca ajjhattaṁ na supahīno hoti na supaṭippassaddho. Opakkamikā
cepi te bhonto samaṇabrāhmaṇā dukkhā tippā kharā kaṭukā
vedanā vediyanti abhabbāva te ñāṇāya dassanāya anuttarāya
sambodhāya. No cepi te bhonto samaṇabrāhmaṇā opakkamikā
dukkhā tippā kharā kaṭukā vedanā vediyanti abhabbāva te ñāṇāya
dassanāya anuttarāya sambodhāya. Ayaṁ kho maṁ aggivessana dutiyā
upamā paṭibhāsi anacchariyā pubbe assutapubbā.

[416] Aparāpi kho maṁ aggivessana tatiyā upamā paṭibhāsi
anacchariyā pubbe assutapubbā. Seyyathāpi aggivessana sukkhaṁ
kaṭṭhaṁ kolāpaṁ udakā thale nikkhittaṁ. Atha puriso āgaccheyya
uttarāraṇiṁ ādāya aggiṁ abhinibbattessāmi tejo pātukarissāmīti.
Taṁ kiṁ maññasi aggivessana api nu kho so puriso amuṁ
sukkhaṁ kaṭṭhaṁ kolāpaṁ ārakā udakā thale nikkhittaṁ uttarāraṇiṁ
1 Ma. abhimanthento. 2 yevātipadena bhavitabbaṁ. 3 Ma. cittena ca.
Ādāya abhimatthento aggiṁ abhinibbatteyya tejo pātukareyyāti.
Evaṁ bho gotama taṁ kissa hetu aduñhi bho gotama sukkhaṁ
kaṭṭhaṁ kolāpaṁ tañca pana ārakā udakā thale nikkhittanti. Evameva
kho aggivessana ye hi keci samaṇā vā brāhmaṇā vā kāyena
ceva 1 [2]- kāmehi vūpakaṭṭhā viharanti yo ca nesaṁ kāmesu kāmachando
kāmasneho kāmamucchā kāmapipāsā kāmapariḷāho so ca ajjhattaṁ
supahīno hoti supaṭippassaddho. Opakkamikā cepi te bhonto
samaṇabrāhmaṇā dukkhā tippā kharā kaṭukā vedanā vediyanti
bhabbāva te ñāṇāya dassanāya anuttarāya sambodhāya. No cepi
te bhonto samaṇabrāhmaṇā opakkamikā dukkhā tippā kharā kaṭukā
vedanā vediyanti bhabbāva te ñāṇāya dassanāya anuttarāya
sambodhāya. Ayaṁ kho maṁ aggivessana tatiyā upamā paṭibhāsi
anacchariyā pubbe assutapubbā. Imā kho maṁ aggivessana
tisso upamāyo paṭibhaṁsu anacchariyā pubbe assutapubbā.

[417] Tassa mayhaṁ aggivessana etadahosi yannūnāhaṁ dantebhi
dantamādhāya jivhāya tāluṁ āhacca cetasā cittaṁ abhiniggaṇheyyaṁ
abhinippīḷeyyaṁ abhisantāpeyyanti. So kho ahaṁ aggivessana dantebhi
dantamādhāya jivhāya tāluṁ āhacca cetasā cittaṁ abhiniggaṇhāmi
abhinippīḷemi abhisantāpemi tassa mayhaṁ aggivessana dantebhi
dantamādhāya jivhāya tāluṁ āhacca cetasā cittaṁ abhiniggaṇhato
1 yevātipadena bhavitabbaṁ. 2 Ma. cittena ca.
Abhinippīḷayato abhisantāpayato kacchehi sedā muccanti. Seyyathāpi
aggivessana balavā puriso dubbalataraṁ purisaṁ sīse vā gahetvā
khandhe vā gahetvā abhiniggaṇheyya abhinippīḷeyya abhisantāpeyya
evameva kho me aggivessana dantebhi dantamādhāya jivhāya tāluṁ
āhacca cetasā cittaṁ abhiniggaṇhato abhinippīḷayato abhisantāpayato
kacchehi sedā muccanti. Āraddhaṁ kho pana me aggivessana viriyaṁ
hoti asallīnaṁ upaṭṭhitā sati appammuṭṭhā sāraddho ca pana
me kāyo hoti appaṭippassaddho teneva dukkhappadhānena
padhānābhitunnassa sato. Evarūpāpi kho me aggivessana uppannā
dukkhā vedanā cittaṁ na pariyādāya tiṭṭhati.

[418] Tassa mayhaṁ aggivessana etadahosi yannūnāhaṁ
appāṇakaṁyeva jhānaṁ jhāyeyyanti. So kho ahaṁ aggivessana
mukhato ca nāsato ca assāsapassāse uparundhiṁ. Tassa mayhaṁ
aggivessana mukhato ca nāsato ca assāsapassāsesu uparuddhesu
kaṇṇasotehi vātānaṁ nikkhantānaṁ adhimatto saddo hoti.
Seyyathāpi nāma kammāragaggariyā dhamamānāya adhimatto saddo
hoti evameva kho me aggivessana mukhato ca nāsato ca
assāsapassāsesu uparuddhesu kaṇṇasotehi vātānaṁ nikkhantānaṁ
adhimatto saddo hoti. Āraddhaṁ kho pana me aggivessana
viriyaṁ hoti asallīnaṁ upaṭṭhitā sati appammuṭṭhā sāraddho ca
Pana me kāyo hoti appaṭippassaddho teneva dukkhappadhānena
padhānābhitunnassa sato. Evarūpāpi kho aggivessana uppannā
dukkhā vedanā cittaṁ na pariyādāya tiṭṭhati.

[419] Tassa mayhaṁ aggivessana etadahosi yannūnāhaṁ
appāṇakaṁyeva jhānaṁ jhāyeyyanti. So kho ahaṁ aggivessana
mukhato ca nāsato ca kaṇṇato ca assāsapassāse uparundhiṁ.
Tassa mayhaṁ aggivessana mukhato ca nāsato ca kaṇṇato ca
assāsapassāsesu uparuddhesu adhimattā vātā muddhānaṁ ohananti.
Seyyathāpi aggivessana balavā puriso tiṇhena sikharena muddhānaṁ 1
abhimattheyya evameva kho me aggivessana mukhato ca nāsato ca
kaṇṇato ca assāsapassāsesu uparuddhesu adhimattā vātā muddhānaṁ 1
ohananti. Āraddhaṁ kho pana me aggivessana viriyaṁ hoti asallīnaṁ
upaṭṭhitā sati appammuṭṭhā sāraddho ca pana me kāyo hoti
appaṭippassaddho teneva dukkhappadhānena padhānābhitunnassa sato.
Evarūpāpi kho me aggivessana uppannā dukkhā vedanā cittaṁ na
pariyādāya tiṭṭhati.