[446] Katame aṭṭha dhammā pariññeyyā. Aṭṭha lokadhammā
lābho ca alābho ca yaso ca ayaso ca nindā ca pasaṁsā ca
sukhañca dukkhañca. Ime aṭṭha dhammā pariññeyyā.

[447] Katame aṭṭha dhammā pahātabbā. Aṭṭha micchattā
micchādiṭṭhi micchāsaṅkappo micchāvācā micchākammanto
micchāājīvo micchāvāyāmo micchāsati micchāsamādhi. Ime
aṭṭha dhammā pahātabbā.

[448] Katame aṭṭha dhammā hānabhāgiyā. Aṭṭha kusītavatthūni
idhāvuso bhikkhunā kammaṁ kātabbaṁ hoti tassa evaṁ hoti kammaṁ
kho me kātabbaṁ bhavissati kammaṁ kho pana me karontassa kāyo
kilamissati handāhaṁ nipajjāmīti. So nipajjati na viriyaṁ ārabhati
appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya
idaṁ paṭhamaṁ kusītavatthu. Puna caparaṁ āvuso bhikkhunā kammaṁ kataṁ
Hoti tassa evaṁ hoti ahaṁ kho kammaṁ akāsiṁ kammaṁ kho
pana me karontassa kāyo kilanto handāhaṁ nipajjāmīti.
So nipajjati na viriyaṁ ārabhati .pe. Asacchikatassa sacchikiriyāya
idaṁ dutiyaṁ kusītavatthu. Puna caparaṁ āvuso bhikkhunā maggo gantabbo
hoti tassa evaṁ hoti maggo kho me gantabbo bhavissati
maggaṁ kho pana me gacchantassa kāyo kilamissati handāhaṁ
nipajjāmīti. So nipajjati na viriyaṁ ārabhati .pe. Asacchikatassa
sacchikiriyāya idaṁ tatiyaṁ kusītavatthu. Puna caparaṁ āvuso bhikkhunā
maggo gato hoti tassa evaṁ hoti ahaṁ kho maggaṁ agamāsiṁ
maggaṁ kho pana me gacchantassa kāyo kilanto handāhaṁ
nipajjāmīti. So nipajjati na viriyaṁ ārabhati .pe. Asacchikatassa
sacchikiriyāya idaṁ catutthaṁ kusītavatthu. Puna caparaṁ āvuso bhikkhu
gāmaṁ vā nigamaṁ vā piṇḍāya caranto na labhati lūkhassa vā
paṇītassa vā bhojanassa yāvadatthaṁ pāripūriṁ tassa evaṁ hoti
ahaṁ kho gāmaṁ vā nigamaṁ vā piṇḍāya caranto nālatthaṁ lūkhassa
vā paṇītassa vā bhojanassa yāvadatthaṁ pāripūriṁ tassa me kāyo
kilanto akammañño handāhaṁ nipajjāmīti. So nipajjati na
viriyaṁ ārabhati .pe. Asacchikatassa sacchikiriyāya idaṁ pañcamaṁ
kusītavatthu. Puna caparaṁ āvuso bhikkhu gāmaṁ vā nigamaṁ vā piṇḍāya
caranto labhati lūkhassa vā paṇītassa vā bhojanassa yāvadatthaṁ
Pāripūriṁ tassa evaṁ hoti ahaṁ kho gāmaṁ vā nigamaṁ vā
piṇḍāya caranto alatthaṁ lūkhassa vā paṇītassa vā bhojanassa
yāvadatthaṁ pāripūriṁ tassa me kāyo garuko akammañño māsācitaṁ
maññe handāhaṁ nipajjāmīti. So nipajjati na viriyaṁ ārabhati
.pe. Asacchikatassa sacchikiriyāya idaṁ chaṭṭhaṁ kusītavatthu. Puna
caparaṁ āvuso bhikkhuno uppanno hoti appamattako ābādho
tassa evaṁ hoti uppanno kho pana 1 me ayaṁ 2 appamattako
ābādho atthi kappo nipajjituṁ handāhaṁ nipajjāmīti. So
nipajjati .pe. Asacchikatassa sacchikiriyāya idaṁ sattamaṁ
kusītavatthu. Puna caparaṁ āvuso bhikkhu gilānā vuṭṭhito hoti
aciravuṭṭhito gelaññā tassa evaṁ hoti ahaṁ gilānā vuṭṭhito
aciravuṭṭhito gelaññā tassa me kāyo dubbalo akammañño [3]-
handāhaṁ nipajjāmīti. So nipajjati na viriyaṁ ārabhati appattassa
pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya idaṁ
aṭṭhamaṁ kusītavatthu. Ime aṭṭha dhammā hānabhāgiyā.

[449] Katame aṭṭha dhammā visesabhāgiyā. Aṭṭha ārabbhavatthūni
idhāvuso bhikkhunā kammaṁ kātabbaṁ hoti tassa evaṁ
hoti kammaṁ kho me kātabbaṁ bhavissati kammaṁ kho pana me
karontassa 4 na sukaraṁ buddhānaṁ sāsanaṁ manasikātuṁ handāhaṁ virayaṁ
ārabhāmi appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa
1 Ma. Yu. panasaddo na dissati. 2 Ma. Yu. ayanti pāṭho na dissati. 3 Ma. atthi
kappo nipajjituṁ. 4 Ma. Yu. karontena.
Sacchikiriyāyāti. So viriyaṁ ārabhati appattassa pattiyā
anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya idaṁ paṭhamaṁ
ārabbhavatthu. Puna caparaṁ āvuso bhikkhunā kammaṁ kataṁ hoti tassa
evaṁ hoti ahaṁ kho kammaṁ akāsiṁ kammaṁ kho panāhaṁ karonto
nāsakkhiṁ buddhānaṁ sāsanaṁ manasikātuṁ handāhaṁ viriyaṁ ārabhāmi
appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa
sacchikiriyāyāti .pe. Idaṁ dutiyaṁ ārabbhavatthu. Puna caparaṁ āvuso
bhikkhuno 1 maggo gantabbo hoti tassa evaṁ hoti maggo
kho me gantabbo bhavissati maggaṁ kho pana me gacchantena
na sukaraṁ buddhānaṁ sāsanaṁ manasikātuṁ handāhaṁ viriyaṁ ārabhāmi
appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa
sacchikiriyāyāti. So viriyaṁ ārabhati appattassa pattiyā anadhigatassa
adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya idaṁ tatiyaṁ ārabbhavatthu.
Puna caparaṁ āvuso bhikkhunā maggo gato hoti tassa evaṁ
hoti ahaṁ kho maggaṁ agamāsiṁ maggaṁ kho panāhaṁ gacchanto
nāsakkhiṁ buddhānaṁ sāsanaṁ manasikātuṁ handāhaṁ viriyaṁ ārabhāmi
appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa
sacchikiriyāyāti. So viriyaṁ ārabhati appattassa pattiyā anadhigatassa
adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya idaṁ catutthaṁ ārabbhavatthu.
Puna caparaṁ āvuso bhikkhu gāmaṁ vā nigamaṁ vā piṇḍāya caranto
1 Ma. Yu. bhikkhunā.
Na labhati lūkhassa vā paṇītassa vā bhojanassa yāvadatthaṁ pāripūriṁ
tassa evaṁ hoti ahaṁ kho pana gāmaṁ vā nigamaṁ vā piṇḍāya
caranto nālatthaṁ lūkhassa vā paṇītassa vā bhojanassa yāvadatthaṁ
pāripūriṁ tassa me kāyo lahuko kammañño handāhaṁ viriyaṁ
ārabhāmi .pe. Asacchikatassa sacchikiriyāyāti. So viriyaṁ ārabhati
appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya
idaṁ pañcamaṁ ārabbhavatthu. Puna caparaṁ āvuso bhikkhu gāmaṁ vā
nigamaṁ vā piṇḍāya caranto labhati lūkhassa vā paṇītassa vā
bhojanassa yāvadatthaṁ pāripūriṁ tassa evaṁ hoti ahaṁ kho gāmaṁ
vā nigamaṁ vā piṇḍāya caranto alatthaṁ lūkhassa vā paṇītassa
vā bhojanassa yāvadatthaṁ pāripūriṁ tassa me kāyo balavā kammañño
handāhaṁ viriyaṁ ārabhāmi appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya
asacchikatassa sacchikiriyāyāti. So viriyaṁ ārabhati appattassa
pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya idaṁ
chaṭṭhaṁ ārabbhavatthu. Puna caparaṁ āvuso bhikkhuno uppanno
hoti appamattako ābādho tassa evaṁ hoti uppanno kho
me [1]- appamattako ābādho ṭhānaṁ kho panetaṁ vijjati yaṁ me
ābādho pavaḍḍheyya handāhaṁ viriyaṁ ārabhāmi appattassa pattiyā
anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāyāti. So viriyaṁ
ārabhati appattassa pattiyā .pe. Asacchikatassa sacchikiriyāya
1 Yu. ayaṁ.
Idaṁ sattamaṁ ārabbhavatthu. Puna caparaṁ āvuso bhikkhu gilānā
vuṭṭhito hoti aciravuṭṭhito gelaññā tassa evaṁ hoti ahaṁ
kho gilānā vuṭṭhito aciravuṭṭhito gelaññā ṭhānaṁ kho panetaṁ
vijjati yaṁ me ābādho paccudāvatteyya handāhaṁ viriyaṁ ārabhāmi
appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāyāti.
So viriyaṁ ārabhati appattassa pattiyā anadhigatassa
adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya idaṁ aṭṭhamaṁ ārabbhavatthu.
Ime aṭṭha dhammā visesabhāgiyā.

[450] Katame aṭṭha dhammā duppaṭivijjhā. Aṭṭha akkhaṇā
asamayā brahmacariyavāsāya idhāvuso tathāgato ca loke uppanno
hoti arahaṁ sammāsambuddho dhammo ca desiyati upasamiko
parinibbāniko sambodhagāmī sugatappavedito ayañca puggalo nirayaṁ
upapanno hoti ayaṁ paṭhamo akkhaṇo asamayo brahmacariyavāsāya.
Puna caparaṁ āvuso tathāgato ca loke uppanno
hoti arahaṁ sammāsambuddho dhammo ca desiyati upasamiko
parinibbāniko sambodhagāmī sugatappavedito ayañca puggalo
tiracchānayoniṁ upapanno hoti ayaṁ dutiyo akkhaṇo asamayo
brahmacariyavāsāya. Puna caparaṁ āvuso tathāgato ca loke uppanno
hoti arahaṁ sammāsambuddho dhammo ca desiyati upasamiko
parinibbāniko sambodhagāmī sugatappavedito ayañca puggalo
Pittivisayaṁ upapanno hoti ayaṁ tatiyo akkhaṇo asamayo
brahmacariyavāsāya. Puna caparaṁ āvuso tathāgato ca loke uppanno
hoti arahaṁ sammāsambuddho dhammo ca desiyati upasamiko .pe.
Ayañca puggalo aññataraṁ dīghāyukaṁ devanikāyaṁ upapanno hoti
ayaṁ catuttho akkhaṇo asamayo brahmacariyavāsāya. Puna caparaṁ
āvuso tathāgato ca loke uppanno hoti arahaṁ sammāsambuddho
dhammo ca desiyati .pe. Ayañca puggalo paccantimesu janapadesu
paccājāto hoti milakkhakesu 1 aviññātāresu yattha natthi gati
bhikkhūnaṁ bhikkhunīnaṁ upāsakānaṁ upāsikānaṁ ayaṁ pañcamo akkhaṇo
asamayo brahmacariyavāsāya. Puna caparaṁ āvuso tathāgato ca
loke uppanno hoti arahaṁ sammāsambuddho .pe. Ayañca
puggalo majjhimesu janapadesu paccājāto hoti so ca hoti
micchādiṭṭhi 2 viparītadassano natthi dinnaṁ natthi yiṭṭhaṁ natthi
hutaṁ natthi sukatadukkaṭānaṁ kammānaṁ phalavipāko natthi ayaṁ loko
natthi paro loko natthi mātā natthi pitā natthi sattā
opapātikā natthi loke samaṇabrāhmaṇā sammaggatā sammāpaṭipannā
ye imañca lokaṁ parañca lokaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā
pavedenti ayaṁ chaṭṭho akkhaṇo asamayo brahmacariyavāsāya. Puna
caparaṁ āvuso tathāgato ca loke uppanno hoti arahaṁ sammāsambuddho
.pe. Ayañca puggalo majjhimesu janapadesu paccājāto
1 Ma. milakkhesu. 2 Ma. micchādiṭṭhiko.
Hoti so ca hoti duppañño jaḷo elamūgo nappaṭibalo
subhāsitadubbhāsitānaṁ atthamaññātuṁ ayaṁ sattamo akkhaṇo asamayo
brahmacariyavāsāya. Puna caparaṁ āvuso tathāgato ca loke na
uppanno hoti arahaṁ sammāsambuddho dhammo ca na desiyati
upasamiko parinibbāniko sambodhagāmī sugatappavedito ayañca
puggalo majjhimesu janapadesu paccājāto hoti so ca paññavā
ajaḷo anelamūgo paṭibalo subhāsitadubbhāsitānaṁ atthamaññātuṁ ayaṁ
aṭṭhamo akkhaṇo asamayo brahmacariyavāsāya. Ime aṭṭha dhammā
duppaṭivijjhā.

[451] Katame aṭṭha dhammā uppādetabbā. Aṭṭha
mahāpurisavitakkā appicchassāyaṁ dhammo nāyaṁ dhammo mahicchassa
santuṭṭhassāyaṁ dhammo nāyaṁ dhammo asantuṭṭhassa pavivittassāyaṁ
dhammo nāyaṁ dhammo saṅgaṇikārāmassa āraddhaviriyassāyaṁ dhammo
nāyaṁ dhammo kusītassa upaṭṭhitassatissāyaṁ dhammo nāyaṁ dhammo
muṭṭhassatissa samāhitassāyaṁ dhammo nāyaṁ dhammo asamāhitassa
paññavato ayaṁ dhammo nāyaṁ dhammo duppaññassa nippapañcārāmassāyaṁ
dhammo nippapañcaratino nāyaṁ dhammo papañcārāmassa
papañcaratinoti. Ime aṭṭha dhammā uppādetabbā.

[452] Katame aṭṭha dhammā abhiññeyyā. Aṭṭha abhibhāyatanāni
ajjhattaṁrūpasaññī eko bahiddhārūpāni passati parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni
Tāni abhibhuyya jānāmi passāmīti evaṁsaññī
hoti idaṁ paṭhamaṁ abhibhāyatanaṁ. Ajjhattaṁrūpasaññī eko bahiddhārūpāni
passati appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇāni tāni abhibhuyya
jānāmi passāmīti evaṁsaññī hoti idaṁ dutiyaṁ abhibhāyatanaṁ.
Ajjhattaṁarūpasaññī eko bahiddhārūpāni passati parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni
tāni abhibhuyya jānāmi passāmīti evaṁsaññī hoti
idaṁ tatiyaṁ abhibhāyatanaṁ. Ajjhattaṁarūpasaññī eko bahiddhārūpāni
passati appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇāni tāni abhibhuyya jānāmi
passāmīti evaṁsaññī hoti idaṁ catutthaṁ abhibhāyatanaṁ. Ajjhattaṁarūpasaññī
eko bahiddhārūpāni passati nīlāni nīlavaṇṇāni
nīlanidassanāni nīlanibhāsāni seyyathāpi nāma ummārapupphaṁ nīlaṁ
nīlavaṇṇaṁ nīlanidassanaṁ nīlanibhāsaṁ seyyathāpi vā pana taṁ vatthaṁ
bārāṇaseyyakaṁ ubhatobhāgavimaṭṭhaṁ nīlaṁ nīlavaṇṇaṁ nīlanidassanaṁ nīlanibhāsaṁ
evameva ajjhattaṁarūpasaññī eko bahiddhārūpāni passati nīlāni
nīlavaṇṇāni nīlanidassanāni nīlanibhāsāni tāni abhibhuyya jānāmi
passāmīti evaṁsaññī hoti idaṁ pañcamaṁ abhibhāyatanaṁ. Ajjhattaṁarūpasaññī
eko bahiddhārūpāni passati pītāni pītavaṇṇāni
pītanidassanāni pītanibhāsāni seyyathāpi nāma kaṇṇikārapupphaṁ
pītaṁ pītavaṇṇaṁ pītanidassanaṁ pītanibhāsaṁ seyyathāpi vā pana taṁ
vatthaṁ bārāṇaseyyakaṁ ubhatobhāgavimaṭṭhaṁ pītaṁ pītavaṇṇaṁ pītanidassanaṁ
Pītanibhāsaṁ evameva ajjhattaṁarūpasaññī eko bahiddhārūpāni passati
pītāni pītavaṇṇāni pītanidassanāni pītanibhāsāni tāni abhibhuyya
jānāmi passāmīti evaṁsaññī hoti idaṁ chaṭṭhaṁ abhibhāyatanaṁ.
Ajjhattaṁarūpasaññī eko bahiddhārūpāni passati lohitakāni lohitakavaṇṇāni
lohitakanidassanāni lohitakanibhāsāni seyyathāpi nāma
bandhujīvakapupphaṁ lohitakaṁ lohitakavaṇṇaṁ lohitakanidassanaṁ lohitakanibhāsaṁ
seyyathāpi vā pana taṁ vatthaṁ bārāṇaseyyakaṁ ubhatobhāgavimaṭṭhaṁ lohitakaṁ
lohitakavaṇṇaṁ lohitakanidassanaṁ lohitakanibhāsaṁ evameva ajjhattaṁarūpasaññī
eko bahiddhārūpāni passati lohitakāni lohitakavaṇṇāni
lohitakanidassanāni lohitakanibhāsāni tāni abhibhuyya jānāmi
passāmīti evaṁsaññī hoti idaṁ sattamaṁ abhibhāyatanaṁ. Ajjhattaṁarūpasaññī
eko bahiddhārūpāni passati odātāni odātavaṇṇāni
odātanidassanāni odātanibhāsāni seyyathāpi nāma osadhitārakā
odātā odātavaṇṇā odātanidassanā odātanibhāsā seyyathāpi
vā pana taṁ vatthaṁ bārāṇaseyyakaṁ ubhatobhāgavimaṭṭhaṁ odātaṁ odātavaṇṇaṁ
odātanidassanaṁ odātanibhāsaṁ evameva ajjhattaṁarūpasaññī
eko bahiddhārūpāni passati odātāni odātavaṇṇāni odātanidassanāni
odātanibhāsāni tāni abhibhuyya jānāmi passāmīti
evaṁsaññī hoti idaṁ aṭṭhamaṁ abhibhāyatanaṁ. Ime aṭṭha dhammā
abhiññeyyā.

[453] Katame aṭṭha dhammā sacchikātabbā. Aṭṭha vimokkhā
rūpī rūpāni passati ayaṁ paṭhamo vimokkho. Ajjhattaṁarūpasaññī
eko bahiddhārūpāni passati ayaṁ dutiyo vimokkho. Subhanteva
adhimutto hoti ayaṁ tatiyo vimokkho. Sabbaso rūpasaññānaṁ
samatikkamā paṭighasaññānaṁ atthaṅgamā nānattasaññānaṁ amanasikārā
ananto ākāsoti ākāsānañcāyatanaṁ upasampajja viharati ayaṁ
catuttho vimokkho. Sabbaso ākāsānañcāyatanaṁ samatikkamma
anantaṁ viññāṇanti viññāṇañcāyatanaṁ upasampajja viharati ayaṁ
pañcamo vimokkho. Sabbaso viññāṇañcāyatanaṁ samatikkamma
natthi kiñcīti ākiñcaññāyatanaṁ upasampajja viharati ayaṁ chaṭṭho
vimokkho. Sabbaso ākiñcaññāyatanaṁ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanaṁ
upasampajja viharati ayaṁ sattamo vimokkho.
Sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṁ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṁ
upasampajja viharati ayaṁ aṭṭhamo vimokkho. Ime aṭṭha dhammā
sacchikātabbā. Iti ime asīti dhammā bhūtā gacchā tathā
avitathā anaññathā sammā tathāgatena abhisambuddhā.

[454] Nava dhammā bahukārā nava dhammā bhāvetabbā nava dhammā
pariññeyyā nava dhammā pahātabbā nava dhammā hānabhāgiyā nava
dhammā visesabhāgiyā nava dhammā duppaṭivijjhā nava dhammā uppādetabbā
nava dhammā abhiññeyyā nava dhammā sacchikātabbā.

[455] Katame nava dhammā bahukārā. Nava yonisomanasikāramūlikā 1
dhammā yoniso manasikaroto pāmojjaṁ jāyati pamuditassa pīti
jāyati pītimanassa kāyo passambhati passaddhakāyo sukhaṁ vedeti
sukhino cittaṁ samādhiyati samāhitacitto 2 yathābhūtaṁ jānāti 3 passati
yathābhūtaṁ jānaṁ passaṁ sayaṁ 4 nibbindati nibbindaṁ virajjati virāgā
vimuccati. Ime nava dhammā bahukārā.