[426] Katame cha dhammā hānabhāgiyā. Cha agāravā idhāvuso
bhikkhu satthari agāravo viharati appatisso dhamme agāravo viharati
appatisso saṅghe agāravo viharati appatisso sikkhāya agāravo
viharati appatisso appamāde agāravo viharati appatisso
paṭisanthāre agāravo viharati appatisso. Ime cha dhammā hānabhāgiyā.

[427] Katame cha dhammā visesabhāgiyā. Cha gāravā idhāvuso
bhikkhu satthari sagāravo viharati sappatisso dhamme sagāravo viharati
sappatisso. Saṅghe. Sikkhāya. Appamāde. Paṭisanthāre sagāravo
viharati sappatisso. Ime cha dhammā visesabhāgiyā.

[428] Katame cha dhammā duppaṭivijjhā. Cha nissāraṇīyā dhātuyo
idhāvuso bhikkhu evaṁ vadeyya mettā hi kho me 1 cetovimutti
bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā
atha ca pana me byāpādo cittaṁ pariyādāya tiṭṭhatīti. So mā
hevantissa vacanīyo mā āyasmā evaṁ avaca mā bhagavantaṁ
abbhācikkhi na hi sādhu bhagavato abbhakkhānaṁ na hi bhagavā
evaṁ vadeyya aṭṭhānametaṁ āvuso anavakāso yaṁ mettāya cetovimuttiyā
bhāvitāya bahulīkatāya yānīkatāya vatthukatāya anuṭṭhitāya
paricitāya susamāraddhāya atha ca panassa byāpādo cittaṁ pariyādāya
ṭhassatīti 2 netaṁ ṭhānaṁ vijjati nissaraṇañhetaṁ āvuso byāpādassa
yadidaṁ mettā cetovimutti 3 . Idha panāvuso bhikkhu evaṁ vadeyya
1 Ma. me āvuso. 2 Ma. itisaddo na dissati. evamupari.
3 Ma. cetovimuttīti. evamupari.
Karuṇā hi kho me cetovimutti bhāvitā bahulīkatā yānīkatā
vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā atha ca pana me vihesā
cittaṁ pariyādāya tiṭṭhatīti. So mā hevantissa vacanīyo mā
āyasmā evaṁ avaca mā bhagavantaṁ abbhācikkhi na hi sādhu
bhagavato abbhakkhānaṁ na hi bhagavā evaṁ vadeyya aṭṭhānametaṁ
āvuso anavakāso yaṁ karuṇāya cetovimuttiyā bhāvitāya bahulīkatāya
yānīkatāya vatthukatāya anuṭṭhitāya paricitāya susamāraddhāya atha ca
panassa vihesā cittaṁ pariyādāya ṭhassatīti netaṁ ṭhānaṁ vijjati
nissaraṇañhetaṁ āvuso vihesāya yadidaṁ karuṇā cetovimutti.
Idha panāvuso bhikkhu evaṁ vadeyya muditā hi kho me
cetovimutti bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā
paricitā susamāraddhā atha ca pana me arati cittaṁ pariyādāya
tiṭṭhatīti. So mā hevantissa vacanīyo mā āyasmā
evaṁ avaca mā bhagavantaṁ abbhācikkhi na hi sādhu bhagavato
abbhakkhānaṁ na hi bhagavā evaṁ vadeyya aṭṭhānametaṁ āvuso
anavakāso yaṁ muditāya cetovimuttiyā bhāvitāya bahulīkatāya
yānīkatāya vatthukatāya anuṭṭhitāya paricitāya susamāraddhāya atha
ca panassa arati cittaṁ pariyādāya ṭhassatīti netaṁ ṭhānaṁ vijjati
nissaraṇañhetaṁ āvuso aratiyā yadidaṁ muditā cetovimutti.
Idha panāvuso bhikkhu evaṁ vadeyya upekkhā hi kho me
Cetovimutti bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā
susamāraddhā atha ca pana me rāgo cittaṁ pariyādāya tiṭṭhatīti.
So mā hevantissa vacanīyo mā āyasmā evaṁ avaca mā
bhagavantaṁ abbhācikkhi na hi sādhu bhagavato abbhakkhānaṁ na
hi bhagavā evaṁ vadeyya aṭṭhānametaṁ āvuso anavakāso yaṁ
upekkhāya cetovimuttiyā bhāvitāya bahulīkatāya yānīkatāya
vatthukatāya anuṭṭhitāya paricitāya susamāraddhāya atha ca panassa rāgo
cittaṁ pariyādāya ṭhassatīti netaṁ ṭhānaṁ vijjati nissaraṇañhetaṁ
āvuso rāgassa yadidaṁ upekkhā cetovimutti. Idha panāvuso
bhikkhu evaṁ vadeyya animittā hi kho me cetovimutti bhāvitā
bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā
atha ca pana me nimittānusāri viññāṇaṁ hotīti. So mā
hevantissa vacanīyo mā āyasmā evaṁ avaca mā bhagavantaṁ
abbhācikkhi na hi sādhu bhagavato abbhakkhānaṁ na hi bhagavā
evaṁ vadeyya aṭṭhānametaṁ āvuso anavakāso yaṁ animittāya
cetovimuttiyā bhāvitāya bahulīkatāya yānīkatāya vatthukatāya
anuṭṭhitāya paricitāya susamāraddhāya atha ca panassa nimittānusāri
viññāṇaṁ bhavissatīti netaṁ ṭhānaṁ vijjati nissaraṇañhetaṁ āvuso
sabbanimittānaṁ yadidaṁ animittā cetovimutti. Idha panāvuso
bhikkhu evaṁ vadeyya asmīti kho me vigate 1 ayamahamasmīti
1 Ma. vigataṁ. Yu. vighātaṁ.
Na samanupassāmi atha ca pana me vicikicchākathaṅkathāsallaṁ cittaṁ
pariyādāya tiṭṭhatīti. So mā hevantissa vacanīyo mā āyasmā
evaṁ avaca mā bhagavantaṁ abbhācikkhi na hi sādhu bhagavato
abbhakkhānaṁ na hi bhagavā evaṁ vadeyya aṭṭhānametaṁ āvuso
anavakāso yaṁ asmīti vigate 1 ayamahamasmīti na samanupassato 2 atha
ca panassa vicikicchākathaṅkathāsallaṁ cittaṁ pariyādāya ṭhassatīti netaṁ
ṭhānaṁ vijjati nissaraṇañhetaṁ āvuso vicikicchākathaṅkathāsallassa
yadidaṁ asmimānasamugghāto 3 . Ime cha dhammā duppaṭivijjhā.

[429] Katame cha dhammā uppādetabbā. Cha satatavihārā
idhāvuso bhikkhu cakkhunā rūpaṁ disvā neva sumano hoti na dummano
upekkhako ca 4 viharati sato sampajāno. Sotena saddaṁ sutvā .pe.
Ghānena gandhaṁ ghāyitvā .pe. Jivhāya rasaṁ sāyitvā .pe.
Kāyena phoṭṭhabbaṁ phusitvā .pe. Manasā dhammaṁ viññāya neva
sumano hoti na dummano upekkhako ca 4 viharati sato sampajāno.
Ime cha dhammā uppādetabbā.

[430] Katame cha dhammā abhiññeyyā. Cha anuttariyāni
dassanānuttariyaṁ savanānuttariyaṁ lābhānuttariyaṁ sikkhānuttariyaṁ
pāricariyānuttariyaṁ anussatānuttariyaṁ. Ime cha dhammā abhiññeyyā.

[431] Katame cha dhammā sacchikātabbā. Cha abhiññā idhāvuso
bhikkhu anekavihitaṁ iddhividhaṁ paccanubhoti ekopi hutvā bahudhā
1 Yu. vighāte. 2 Ma. Yu. asamanupassato. 3 Yu. yadidamasmīti mānasamugghāto.
4 Ma. Yu. casaddo na dissati.
Hoti bahudhāpi hutvā eko hoti āvibhāvaṁ tirobhāvaṁ
tirokuḍḍaṁ tiropākāraṁ tiropabbataṁ asajjamāno gacchati seyyathāpi
ākāse paṭhaviyāpi ummujjanimmujjaṁ karoti seyyathāpi udake
udakepi abhijjamāne gacchati seyyathāpi paṭhaviyā ākāsepi
pallaṅkena caṅkamati seyyathāpi pakkhī sakuṇo imepi candimasuriye
evaṁmahiddhike evaṁmahānubhāve pāṇinā parāmasati parimajjati yāva
brahmalokāpi kāyena vasaṁ vatteti. Dibbāya sotadhātuyā visuddhāya
atikkantamānusikāya ubho sadde suṇāti dibbe ca mānuse ca
ye dūre santike ca. Parasattānaṁ parapuggalānaṁ cetasā ceto
paricca jānāti 1 sarāgaṁ vā cittaṁ sarāgaṁ cittanti pajānāti
vītarāgaṁ vā cittaṁ vītarāgaṁ cittanti pajānāti sadosaṁ vā
cittaṁ sadosaṁ cittanti pajānāti vītadosaṁ vā cittaṁ vītadosaṁ
cittanti pajānāti samohaṁ vā cittaṁ samohaṁ cittanti pajānāti
vītamohaṁ vā cittaṁ vītamohaṁ cittanti pajānāti saṅkhittaṁ vā
cittaṁ saṅkhittaṁ cittanti pajānāti vikkhittaṁ vā cittaṁ vikkhittaṁ
cittanti pajānāti mahaggataṁ vā cittaṁ mahaggataṁ cittanti
pajānāti amahaggataṁ vā cittaṁ amahaggataṁ cittanti pajānāti
sauttaraṁ vā cittaṁ sauttaraṁ cittanti pajānāti anuttaraṁ vā
cittaṁ anuttaraṁ cittanti pajānāti samāhitaṁ vā cittaṁ samāhitaṁ
cittanti pajānāti asamāhitaṁ vā cittaṁ asamāhitaṁ cittanti
1 Ma. Yu. pajānāti.
Pajānāti vimuttaṁ vā cittaṁ vimuttaṁ cittanti pajānāti avimuttaṁ
vā cittaṁ avimuttaṁ cittanti pajānāti. [1]- Anekavihitaṁ pubbenivāsaṁ
anussarati seyyathīdaṁ ekaṁpi jātiṁ dvepi jātiyo tissopi
jātiyo catassopi jātiyo pañcapi jātiyo dasapi jātiyo vīsaṁpi
jātiyo tiṁsaṁpi jātiyo cattāḷīsaṁpi jātiyo paññāsaṁpi jātiyo
sataṁpi jātiyo sahassaṁpi jātiyo satasahassaṁpi jātiyo anekepi
saṁvaṭṭakappe anekepi vivaṭṭakappe anekepi saṁvaṭṭavivaṭṭakappe
amutrāsiṁ evaṁnāmo evaṁgotto evaṁvaṇṇo evamāhāro
evaṁsukhadukkhapaṭisaṁvedī evamāyupariyanto so tato cuto amutra
udapādiṁ tatrāpāsiṁ evaṁnāmo evaṁgotto evaṁvaṇṇo evamāhāro
evaṁsukhadukkhapaṭisaṁvedī evamāyupariyanto so tato cuto idhūpapannoti
iti sākāraṁ sauddesaṁ anekavihitaṁ pubbenivāsaṁ anussarati. Dibbena
cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne
upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate
yathākammūpage satte pajānāti ime vata bhonto sattā
kāyaduccaritena samannāgatā vacīduccaritena samannāgatā manoduccaritena
samannāgatā ariyānaṁ upavādakā micchādiṭṭhikā micchādiṭṭhikammasamādānā
te kāyassa bhedā paraṁ maraṇā apāyaṁ duggatiṁ vinipātaṁ
nirayaṁ upapannā ime vā pana bhonto sattā kāyasucaritena
samannāgatā vacīsucaritena samannāgatā manosucaritena samannāgatā
1 Ma. so.
Ariyānaṁ anupavādakā sammādiṭṭhikā sammādiṭṭhikammasamādānā te
kāyassa bhedā paraṁ maraṇā sugatiṁ saggaṁ lokaṁ upapannāti. Iti dibbena
cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne
upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate
yathākammūpage satte pajānāti. Āsavānaṁ khayā anāsavañcetovimuttiṁ
paññāvimuttiṁ diṭṭhe va dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā
upasampajja viharati. Ime cha dhammā sacchikātabbā. Iti
ime saṭṭhi dhammā bhūtā tacchā tathā avitathā anaññathā sammā
tathāgatena abhisambuddhā.

[432] Satta dhammā bahukārā satta dhammā bhāvetabbā
satta dhammā pariññeyyā satta dhammā pahātabbā satta
dhammā hānabhāgiyā satta dhammā visesabhāgiyā satta dhammā
duppaṭivijjhā satta dhammā uppādetabbā satta dhammā
abhiññeyyā satta dhammā sacchikātabbā.

[433] Katame satta dhammā bahukārā. Satta ariyadhanāni 1
saddhādhanaṁ sīladhanaṁ hiridhanaṁ ottappadhanaṁ sutadhanaṁ cāgadhanaṁ paññādhanaṁ.
Ime satta dhammā bahukārā.

[434] Katame satta dhammā bhāvetabbā. Satta sambojjhaṅgā 2
satisambojjhaṅgo dhammavicayasambojjhaṅgo viriyasambojjhaṅgo
pītisambojjhaṅgo passaddhisambojjhaṅgo samādhisambojjhaṅgo
1 Yu. dhanāni. 2 Yu. bojjhaṅgā.
Upekkhāsambojjhaṅgo. Ime satta dhammā bhāvetabbā.

[435] Katame satta dhammā pariññeyyā. Satta
viññāṇaṭṭhitiyo santāvuso sattā nānattakāyā nānattasaññino
seyyathāpi manussā ekacce ca devā ekacce ca vinipātikā ayaṁ
paṭhamā viññāṇaṭṭhiti. Santāvuso sattā nānattakāyā
ekattasaññino seyyathāpi devā brahmakāyikā paṭhamābhinibbattā
ayaṁ dutiyā viññāṇaṭṭhiti. Santāvuso sattā ekattakāyā
nānattasaññino seyyathāpi devā ābhassarā ayaṁ tatiyā
viññāṇaṭṭhiti. Santāvuso sattā ekattakāyā ekattasaññino
seyyathāpi devā subhakiṇhā ayaṁ catutthā 1 viññāṇaṭṭhiti.
Santāvuso sattā sabbaso rūpasaññānaṁ samatikkamā paṭighasaññānaṁ
atthaṅgamā nānattasaññānaṁ amanasikārā ananto ākāsoti
ākāsānañcāyatanūpagā ayaṁ pañcamī viññāṇaṭṭhiti. Santāvuso
sattā sabbaso ākāsānañcāyatanaṁ samatikkamma anantaṁ viññāṇanti
viññāṇañcāyatanūpagā ayaṁ chaṭṭhī viññāṇaṭṭhiti. Santāvuso
sattā sabbaso viññāṇañcāyatanaṁ samatikkamma natthi kiñcīti
ākiñcaññāyatanūpagā ayaṁ sattamī viññāṇaṭṭhiti. Ime
satta dhammā pariññeyyā.