[187] Evamme sutaṁ. Ekaṁ samayaṁ bhagavā nādike 1 viharati
giñjakāvasathe. Tena kho pana samayena bhagavā parito parito
janapadesu paricārake abbhatīte kālakate upapattīsu byākaroti
kāsīkosalesu vajjīmallesu cetivaṁsesu 2 kurupañcālesu macchasurasenesu 3
asu amutra upapanno asu amutra upapanno paropaññāsā
nādikiyā 4 paricārakā abbhatītā kālakatā pañcannaṁ orambhāgiyānaṁ
saññojanānaṁ parikkhayā opapātikā tattha parinibbāyino anāvattidhammā
tasmā lokā sādhikā navuti nādikiyā paricārakā abbhatītā
kālakatā tiṇṇaṁ saññojanānaṁ parikkhayā rāgadosamohānaṁ tanuttā
sakadāgāmino sakideva imaṁ lokaṁ āgantvā dukkhassantaṁ karissanti
sātirekāni pañcasatāni nādikiyā paricārakā abbhatītā kālakatā
tiṇṇaṁ saññojanānaṁ parikkhayā sotāpannā avinipātadhammā niyatā
sambodhiparāyanāti.

[188] Assosuṁ kho nādikiyā paricārakā bhagavā kira parito parito
janapadesu paricārake abbhatīte kālakate upapattīsu byākaroti
kāsīkosalesu vajjīmallesu cetivaṁsesu kurupañcālesu macchasurasenesu asu
amutra upapanno asu amutra upapanno paropaññāsā nādikiyā
paricārakā abbhatītā kālakatā pañcannaṁ orambhāgiyānaṁ saññojanānaṁ
1 Ma. nātike. 2 Ma. cetiyavaṁsesu. ito paraṁ īdisameva. 3 Ma. majjha ....
ito paraṁ īdisameva. 4 Ma. dātikiyā. ito paraṁ īdisameva.
Parikkhayā opapātikā tattha parinibbāyino anāvattidhammā tasmā
lokā sādhikā navuti nādikiyā paricārakā abbhatītā kālakatā
tiṇṇaṁ saññojanānaṁ parikkhayā rāgadosamohānaṁ tanuttā sakadāgāmino
sakideva imaṁ lokaṁ āgantvā dukkhassantaṁ karissanti sātirekāni
pañcasatāni nādikiyā paricārakā abbhatītā kālakatā tiṇṇaṁ
saññojanānaṁ parikkhayā sotāpannā avinipātadhammā niyatā sambodhiparāyanāti.
Tena ca nādikiyā paricārakā attamanā ahesuṁ pamuditā
pītisomanassajātā bhagavato pañhāveyyākaraṇaṁ 1 sutvā.

[189] Assosi kho āyasmā ānando bhagavā kira parito
parito janapadesu paricārake abbhatīte kālakate upapattīsu byākaroti
kāsīkosalesu vajjīmallesu cetivaṁsesu kurupañcālesu macchasurasenesu
asu amutra upapanno asu amutra upapanno paropaññāsā
nādikiyā paricārakā abbhatītā kālakatā pañcannaṁ orambhāgiyānaṁ
saññojanānaṁ parikkhayā opapātikā tattha parinibbāyino anāvattidhammā
tasmā lokā sādhikā navuti nādikiyā paricārakā abbhatītā
kālakatā tiṇṇaṁ saññojanānaṁ parikkhayā rāgadosamohānaṁ tanuttā
sakadāgāmino sakideva imaṁ lokaṁ āgantvā dukkhassantaṁ karissanti
sātirekāni pañcasatāni nādikiyā paricārakā abbhatītā kālakatā
tiṇṇaṁ saññojanānaṁ parikkhayā sotāpannā avinipātadhammā niyatā
sambodhiparāyanāti tena ca nādikiyā paricārakā attamanā ahesuṁ
1 Ma. Yu. pañhaveyyākaraṇaṁ. ito paraṁ īdisameva.
Pamuditā pītisomanassajātā bhagavato pañhāveyyākaraṇaṁ sutvāti.
Athakho āyasmato ānandassa etadahosi ime kho panāpi ahesuṁ
māgadhikā 1 paricārakā bahū ceva rattaññū ca abbhatītā kālakatā
suññā maññe aṅgamagadhā māgadhikehi paricārakehi abbhatītehi
kālakatehi tena kho panāpi ahesuṁ buddhe pasannā dhamme
pasannā saṅghe pasannā sīlesu paripūrīkārino 2 te abbhatītā
kālakatā bhagavatā abyākatā tesaṁpissa sādhu veyyākaraṇaṁ
bahujano pasīdeyya tato gaccheyya sugatiṁ ayaṁ kho panāpi
ahosi rājā māgadho seniyo bimbisāro dhammiko dhammarājā
hito brāhmaṇagahapatikānaṁ negamānañceva jānapadānañca apissudaṁ
manussā kittiyamānarūpā viharanti evaṁ so no dhammiko dhammarājā
sukhāpetvā kālakato evaṁ mayaṁ tassa dhammikassa dhammarañño
vijite phāsukaṁ 3 viharimhāti so kho panāpi ahosi buddhe pasanno
dhamme pasanno saṅghe pasanno sīlesu paripūrīkārī apissudaṁ manussā
evamāhaṁsu yāva maraṇakālāpi rājā māgadho seniyo bimbisāro
bhagavantaṁ kittiyamānarūpo kālakatoti so abbhatīto kālakato
bhagavatā abyākato tassapissa sādhu veyyākaraṇaṁ bahujano
pasīdeyya tato gaccheyya sugatiṁ bhagavato kho pana sambodhi
māgadhesu yattha kho pana bhagavato sambodhi māgadhesu kathaṁ tatra
1 māgadhakātipi pāṭho. 2 Ma. Yu. paripūrakārino. ito paraṁ īdisameva.
3 Ma. Yu. phāsu.
Bhagavā māgadhike paricārake abbhatīte kālakate upapattīsu na
byākareyya bhagavā ce kho pana māgadhike paricārake abbhatīte
kālakate upapattīsu na byākareyya ninnamanā 1 tenassu māgadhikā
paricārakā yena kho panassu ninnamanā māgadhikā paricārakā
kathante bhagavā na byākareyyāti. Idamāyasmā ānando
māgadhike paricārake ārabbha eko raho anuvicintetvā rattiyā
paccūsasamayaṁ paccuṭṭhāya yena bhagavā tenupasaṅkami upasaṅkamitvā
bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinno kho
āyasmā ānando bhagavantaṁ etadavoca sutaṁ metaṁ bhante bhagavā
kira parito parito janapadesu paricārake abbhatīte kālakate upapattīsu
byākaroti kāsīkosalesu vajjīmallesu cetivaṁsesu kurupañcālesu
macchasurasenesu asu amutra upapanno asu amutra upapanno
paropaññāsā nādikiyā paricārakā abbhatītā kālakatā pañcannaṁ
orambhāgiyānaṁ saññojanānaṁ parikkhayā opapātikā tattha
parinibbāyino anāvattidhammā tasmā lokā sādhikā navuti nādikiyā
paricārakā abbhatītā kālakatā tiṇṇaṁ saññojanānaṁ parikkhayā
rāgadosamohānaṁ tanuttā sakadāgāmino sakideva imaṁ lokaṁ
āgantvā dukkhassantaṁ karissanti sātirekāni pañcasatāni nādikiyā
paricārakā abbhatītā kālakatā tiṇṇaṁ saññojanānaṁ parikkhayā
1 Sī. Yu. dīnamānā. Ma. dīnamanā. ito paraṁ īdisameva.
Sotāpannā avinipātadhammā niyatā sambodhiparāyanāti tena ca
nādikiyā paricārakā attamanā ahesuṁ pamuditā pītisomanassajātā
bhagavato pañhāveyyākaraṇaṁ sutvā ime kho panāpi bhante
ahesuṁ māgadhikā paricārakā bahū ceva rattaññū ca abbhatītā
kālakatā suññā maññe aṅgamagadhā māgadhikehi paricārakehi
abbhatītehi kālakatehi tena kho panāpi bhante ahesuṁ buddhe
pasannā dhamme pasannā saṅghe pasannā sīlesu paripūrīkārino
te abbhatītā kālakatā bhagavatā abyākatā tesaṁpissa sādhu
veyyākaraṇaṁ bahujano pasīdeyya tato gaccheyya sugatiṁ ayaṁ
kho panāpi bhante ahosi rājā māgadho seniyo bimbisāro
dhammiko dhammarājā hito brāhmaṇagahapatikānaṁ negamānañceva
jānapadānañca apissudaṁ manussā kittiyamānarūpā viharanti evaṁ
no so dhammiko dhammarājā sukhāpetvā kālakato evaṁ mayaṁ
tassa dhammikassa dhammarañño vijite phāsukaṁ viharimhāti so kho
panāpi bhante ahosi buddhe pasanno dhamme pasanno saṅghe
pasanno sīlesu paripūrīkārī apissudaṁ manussā evamāhaṁsu yāva
maraṇakālāpi rājā māgadho seniyo bimbisāro bhagavantaṁ kittiyamānarūpo
kālakatoti so abbhatīto kālakato bhagavatā abyākato
tassapissa sādhu veyyākaraṇaṁ bahujano pasīdeyya tato gaccheyya
sugatiṁ bhagavato kho pana bhante sambodhi māgadhesu yattha kho
Pana bhante bhagavato sambodhi māgadhesu kathaṁ tatra bhagavā māgadhike
paricārake abbhatīte kālakate upapattīsu na byākareyya bhagavā
ce kho pana bhante māgadhike paricārake abbhatīte kālakate
upapattīsu na byākareyya ninnamanā tenassu māgadhikā paricārakā
yena kho panassu ninnamanā māgadhikā paricārakā kathaṁ te bhagavā
na byākareyyāti. Idamāyasmā ānando māgadhike paricārake
ārabbha bhagavato sammukhā parikathaṁ katvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṁ
abhivādetvā padakkhiṇaṁ katvā pakkāmi.

[190] Athakho bhagavā acirapakkante āyasmante ānande
pubbaṇhasamayaṁ nivāsetvā pattacīvaraṁ ādāya nādikaṁ piṇḍāya
pāvisi nādike piṇḍāya caritvā pacchābhattaṁ piṇḍapātapaṭikkanto
pāde pakkhāletvā giñjakāvasathaṁ pavisitvā māgadhike paricārake
ārabbha aṭṭhikatvā 1 manasikatvā sabbaṁ 2 cetaso samannāharitvā
paññatte āsane nisīdi gatiṁ nesaṁ jānissāmi abhisamparāyaṁ
yaṁgatikā te bhavanto yaṁabhisamparāyāti. Addasā kho bhagavā
māgadhike paricārake yaṁgatikā te bhavanto yaṁabhisamparāyā 3 . Athakho
bhagavā sāyaṇhasamayaṁ paṭisallānā vuṭṭhito giñjakāvasathā nikkhamitvā
vihāracchāyāyaṁ paññatte āsane nisīdi.

[191] Athakho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami
upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ
1 aṭṭhiṁkatvā. 2 sabbacetaso. ito paraṁ īdisameva. 3 Ma. yaṁabhisamparāyāti.
Nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṁ etadavoca upasantapatisso 1
bhante bhagavā bhātiriva bhagavato mukhavaṇṇo vippasannattā
indriyānaṁ santena nūnajja bhante bhagavā vihārena vihāsīti. Yadeva
kho me tvaṁ ānanda māgadhike paricārake ārabbha sammukhā parikathaṁ
katvā uṭṭhāyāsanā pakkanto tadevāhaṁ nādike piṇḍāya caritvā
pacchābhattaṁ piṇḍapātapaṭikkanto pāde pakkhāletvā giñjakāvasathaṁ
pavisitvā māgadhike paricārake ārabbha aṭṭhikatvā manasikatvā
sabbaṁ cetaso samannāharitvā paññatte āsane nisīdiṁ gatiṁ
nesaṁ jānissāmi abhisamparāyaṁ yaṁgatikā te bhavanto yaṁabhisamparāyāti
addasaṁ kho ahaṁ ānanda māgadhike paricārake yaṁgatikā te bhavanto
yaṁabhisamparāyā athakho ānanda antarahito yakkho saddamanussāvesi
janavasabho ahaṁ bhagavā janavasabho ahaṁ sugatāti abhijānāsi no
tvaṁ ānanda ito pubbe evarūpaṁ nāmadheyyaṁ sutaṁ 2 yadidaṁ
janavasabhoti. Na kho ahaṁ bhante abhijānāmi ito pubbe
evarūpaṁ nāmadheyyaṁ sutaṁ 3 yadidaṁ janavasabhoti apica me bhante
lomāni haṭṭhāni janavasabhoti nāmadheyyaṁ sutvā tassa mayhaṁ
bhante etadahosi na hi nūna 4 so orako yakkho bhavissati
yadidaṁ 5 evarūpaṁ nāmadheyyaṁ supaññattaṁ 6 yadidaṁ janavasabhoti. Antarā
kho ānanda saddassa pātubhāvo uḷāravaṇṇo me yakkho sammukhe
1 Sī. Yu. upasantappadisso. Ma. upasantapadisso. 2-3 Yu. sutvā.
4 Sī. naha nūna. 5 Yu. yassidaṁ. 6 Yu. ayaṁ pāṭho natthi.
Pāturahosi dutiyampi saddamanussāvesi bimbisāro ahaṁ bhagavā
bimbisāro ahaṁ sugata idaṁ sattamaṁ kho ahaṁ bhante vessavaṇassa
mahārājassa sahabyataṁ upapajjāmi so ito cuto manussesu
rājā bhavituṁ pahomi 1

[192] Ito satta tato satta saṁsarāmi 2 catuddasa
nivāsamabhijānāmi yattha me vusitaṁ pure.
Dīgharattaṁ kho ahaṁ bhante avinipāto avinipātaṁ sañjānāmi āsā
ca pana me santiṭṭhati sakadāgāmitāyāti. Acchariyamidaṁ āyasmato
janavasabhassa yakkhassa abbhūtamidaṁ āyasmato janavasabhassa yakkhassa
dīgharattaṁ kho ahaṁ bhante avinipāto avinipātaṁ sañjānāmīti
pavedesi 3 āsā ca pana me santiṭṭhati sakadāgāmitāyāti pavedesi
kutonidānaṁ panāyasmā janavasabho yakkho evarūpaṁ uḷāravisesādhigamaṁ
sañjānātīti. Na aññatra bhagavā tava sāsanā na aññatra
sugata tava sāsanā yadagge ahaṁ bhante bhagavati ekantato 4
abhippasanno tadagge ahaṁ bhante dīgharattaṁ avinipāto avinipātaṁ
sañjānāmi āsā ca pana me santiṭṭhati sakadāgāmitāya idhāhaṁ
bhante vessavaṇena mahārājena pesito virūḷhakassa mahārājassa
santike kenacideva karaṇīyena addasaṁ bhagavantaṁ antarāmagge
1 Sī. tato cuto manussā rājā amanussā rājā divi homi. Ma. Yu. so tato
cuto manussarājā bhavituṁ pahomi. 2 Ma. Yu. saṁsārāni. 3 Ma. Yu. ca vadesi.
ito paraṁ īdisameva. 4 Sī. Yu. ekantagato. Ma. ekantigato.
Giñjakāvasathaṁ pavisitvā māgadhike paricārake ārabbha aṭṭhikatvā
manasikatvā sabbaṁ cetaso samannāharitvā nisinnaṁ gatiṁ nesaṁ
jānissāmi abhisamparāyaṁ yaṁgatikā te bhavanto yaṁabhisamparāyāti
anacchariyaṁ kho panetaṁ bhante yaṁ vessavaṇassa mahārājassa tassaṁ
parisāyaṁ bhāsato sammukhā paṭiggahitaṁ yaṁgatikā te bhavanto
yaṁabhisamparāyāti tassa mayhaṁ bhante etadahosi bhagavantañca
dakkhāmi idañca bhagavato ārocessāmīti ime kho me bhante dve
paccayā bhagavantaṁ dassanāya upasaṅkamituṁ purimāni bhante divasāni
purimatarāni tadahuposathe paṇṇarase vassūpanāyikāya puṇṇamāya
rattiyā kevalakappā ca devā tāvatiṁsā sudhammāyaṁ sabhāyaṁ sannisinnā
honti sannipatitā mahatī ca dibbaparisā samantato nisinnā
honti cattāro ca mahārājāno catuddisā nisinnā honti
puratthimāya disāya dhataraṭṭho mahārājā pacchimābhimukho nisinno
hoti devehi 1 purakkhatvā dakkhiṇāya disāya virūḷhako mahārājā
uttarābhimukho nisinno hoti devehi purakkhatvā pacchimāya disāya
virūpakkho mahārājā puratthimābhimukho nisinno hoti devehi purakkhatvā
uttarāya disāya vessavaṇo mahārājā dakkhiṇābhimukho nisinno hoti
devehi purakkhatvā yadā bhante kevalakappā ca devā tāvatiṁsā
sudhammāyaṁ sabhāyaṁ nisinnā honti sannipatitā mahatī ca dibbaparisā
samantato nisinnā honti cattāro ca mahārājāno catuddisā
1 Ma. Yu. deve purakkhatvā. ito paraṁ īdisameva.
Nisinnā honti idaṁ nesaṁ hoti āsanasmiṁ atha pacchā amhākaṁ
āsanaṁ hoti ye te bhante devā bhagavati brahmacariyaṁ caritvā
adhunūpapannā tāvatiṁsakāyaṁ te aññe deve ativirocenti vaṇṇena
ceva yasasā ca tena sudaṁ bhante devā tāvatiṁsā attamanā honti
pamuditā pītisomanassajātā dibbā vata bho kāyā paripūrenti
hāyanti asurakāyāti athakho bhante sakko devānamindo devānaṁ
tāvatiṁsānaṁ sampasādaṁ viditvā imāhi gāthāhi anumodi

[193] Modanti vata bho devā tāvatiṁsā sahindakā
tathāgataṁ namassantā dhammassa ca sudhammataṁ.
Nave 2 va deve passantā vaṇṇavante yasassino 3
sugatasmiṁ brahmacariyaṁ caritvāna idhāgate.
Te aññe atirocanti vaṇṇena yasasāyunā
sāvakā bhūripaññassa visesupagatā idha.
Idaṁ disvāna nandanti tāvatiṁsā sahindakā
tathāgataṁ namassantā dhammassa ca sudhammatanti.

[194] Tena sudaṁ bhante devā tāvatiṁsā bhiyyoso mattāya
attamanā honti pamuditā pītisomanassajātā dibbā vata bho
kāyā paripūrenti hāyanti asurakāyāti athakho bhante yenatthena
devā tāvatiṁsā sudhammāyaṁ sabhāyaṁ sannisinnā honti sannipatitā
taṁ atthaṁ cintayitvā taṁ atthaṁ mantayitvā vuttavacanāpi taṁ 4 cattāro
1 Ma. Yu. atirocanti. 2 Ma. nave deve ca passantā. 3 Ma. yasassine.
ito paraṁ īdisameva. 4 Ma. vuttavacanāpitaṁ.
Mahārājāno tasmiṁ atthe honti paccanusiṭṭhavacanāpi 1 taṁ cattāro
mahārājāno tasmiṁ atthe honti sakesu sakesu āsanesu ṭhitā
avipakkantā.
Te vuttavākyā rājāno paṭiggayhānusāsaniṁ
vippasannamanā santā aṭṭhaṁsu samhi āsaneti.

[195] Athakho bhante uttarāya disāya uḷāro āloko
sañjāyi obhāso pāturahosi atikkammeva devānaṁ devānubhāvaṁ
atha 2 bhante sakko devānamindo deve tāvatiṁse āmantesi yathā
kho mārisā nimittā dissanti āloko sañjāyati obhāso
pātubhavati brahmā pātubhavissati brahmuno hetaṁ pubbanimittaṁ
pātubhāvāya yadidaṁ āloko sañjāyati obhāso pātubhavatīti.
Yathā nimittā dissanti brahmā pātubhavissati
brahmuno hetaṁ pubbanimittaṁ 3 obhāso vipulo mahāti.

[196] Atha bhante devā tāvatiṁsā yathāsakesu āsanesu nisīdiṁsu
obhāsametaṁ ñassāma yaṁ vipāko bhavissati sacchikatvā va naṁ
gamissāmāti. Cattāropi mahārājāno yathāsakesu āsanesu
nisīdiṁsu obhāsametaṁ ñassāma yaṁ vipāko bhavissati sacchikatvā
va naṁ gamissāmāti. Idaṁ sutvā devā 4 tāvatiṁsā ekaggā
samāpajjiṁsu obhāsametaṁ ñassāma yaṁ vipāko bhavissati
sacchikatvā va naṁ gamissāmāti yadā bhante brahmā sanaṅkumāro
1 Ma. paccanusiṭṭhavacanāpitaṁ. 2 Ma. athakho. 3 Ma. Yu. nimittaṁ. 4 Ma. ayaṁ
pāṭho natthi.
Devānaṁ tāvatiṁsānaṁ pātubhavati oḷārikaṁ attabhāvaṁ abhinimminitvā
pātubhavati yo kho pana bhante brahmuno pakativaṇṇo
anabhisambhavanīyo so devānaṁ tāvatiṁsānaṁ cakkhupathasmiṁ yadā
bhante brahmā sanaṅkumāro devānaṁ tāvatiṁsānaṁ pātubhavati so
aññe deve atirocati vaṇṇena ceva yasasā ca seyyathāpi
bhante sovaṇṇaviggaho mānusaṁ viggahaṁ atirocati evameva kho
bhante yadā brahmā sanaṅkumāro devānaṁ tāvatiṁsānaṁ pātubhavati
so aññe deve atirocati vaṇṇena ceva yasasā ca yadā
bhante brahmā sanaṅkumāro devānaṁ tāvatiṁsānaṁ pātubhavati na
tassaṁ parisāyaṁ koci devo abhivādeti vā paccuṭṭheti vā āsanena
vā nimanteti sabbe va tuṇhībhūtā pañjalikā pallaṅke nisīdanti
yassadāni devassa icchissati brahmā sanaṅkumāro tassa devassa
pallaṅke nisīdissati 1 yassa kho pana bhante devassa brahmā
sanaṅkumāro pallaṅke nisīdati uḷāraṁ so labhati devo vedapaṭilābhaṁ
uḷāraṁ so labhati devo somanassapaṭilābhaṁ seyyathāpi bhante rājā
khattiyo muddhāvasitto adhunāvasitto 2 rajjena uḷāraṁ so labhati
vedapaṭilābhaṁ uḷāraṁ so labhati somanassapaṭilābhaṁ evameva kho bhante
yassa devassa brahmā sanaṅkumāro pallaṅke nisīdati uḷāraṁ so
labhati devo vedapaṭilābhaṁ uḷāraṁ so labhati devo somanassapaṭilābhaṁ
1 Ma. Yu. nisīdissatīti. 2 adhunābhisittotipi pāṭho.
Atha bhante brahmā sanaṅkumāro oḷārikaṁ attabhāvaṁ abhinimminitvā
kumāravaṇṇo 1 hutvā pañcasikho devānaṁ tāvatiṁsānaṁ pāturahosi so
vehāsaṁ abbhuggantvā ākāse antalikkhe pallaṅkena nisīdi.
Seyyathāpi bhante balavā puriso supaccatthate vā pallaṅke same
vā bhūmibhāge pallaṅkena nisīdeyya evameva kho bhante brahmā
sanaṅkumāro vehāsaṁ abbhuggantvā ākāse antalikkhe pallaṅke 2
nisīditvā devānaṁ tāvatiṁsānaṁ sampasādaṁ viditvā imāhi gāthāhi anumodi