[137] Evaṁ vutte āyasmā ānando bhagavantaṁ etadavoca
mā bhante bhagavā imasmiṁ khuddakanagarake 2 ujjaṅgalanagarake sākhānagarake
parinibbāyi 3 santi [4]- bhante aññāni mahānagarāni seyyathīdaṁ
1 Ma. Yu. hoti. 2 Yu. kuḍḍanagarake. ito paraṁ īdisameva. 3 Yu.
parinibbāyatu. 4 Yu. hi.
Campā rājagahaṁ sāvatthī sāketaṁ kosambī bārāṇasī ettha bhagavā
parinibbāyatu ettha bahū khattiyamahāsālā brāhmaṇamahāsālā
gahapatimahāsālā tathāgate abhippasannā te tathāgatassa sarīrapūjaṁ
karissantīti. Mā hevaṁ ānanda avaca mā hevaṁ ānanda avaca
khuddakanagarakaṁ ujjaṅgalanagarakaṁ sākhānagarakanti bhūtapubbaṁ ānanda
rājā mahāsudassano nāma ahosi cakkavatti dhammiko dhammarājā
cāturanto vijitāvī janapadaṭṭhāvariyappatto sattaratanasamannāgato
rañño ānanda mahāsudassanassa ayaṁ kusinārā kusāvatī nāma
rājadhānī ahosi puratthimena ca pacchimena ca dvādasayojanāni
āyāmena uttarena ca dakkhiṇena ca sattayojanāni vitthārena
kusāvatī ānanda rājadhānī iddhā ceva ahosi phītā ca bahujanā
ca ākiṇṇamanussā ca subhikkhā ca seyyathāpi ānanda devānaṁ
ālakamandā nāma rājadhānī iddhā ceva ahosi phītā ca bahujanā
ca ākiṇṇayakkhā ca subhikkhā ca evameva kho ānanda kusāvatī
rājadhānī iddhā ceva ahosi phītā ca bahujanā ca ākiṇṇamanussā
ca subhikkhā ca kusāvatī ānanda rājadhānī dasahi saddehi avivittā
ahosi divā ceva rattiñca seyyathīdaṁ hatthisaddena assasaddena
rathasaddena bherisaddena mudiṅgasaddena 1 vīṇāsaddena gītasaddena
sammasaddena tālasaddena 2 [3]- asatha 4 pivatha khādathāti dasamena
saddena gaccha tvaṁ ānanda kusinārāyaṁ pavisitvā kosinārakānaṁ
1 Yu. mutiṅga .... 2 Ma. pāṇitālasaddena. 3 Po. Ma. saṅkhasaddena.
4 Ma. Yu. asanātha. ime asamapāṭhā aññatthāpi evaṁ ñātabbā.
Mallānaṁ ārocehi ajja kho vāsiṭṭhā 1 rattiyā pacchime yāme
tathāgatassa parinibbānaṁ bhavissati abhikkamatha vāsiṭṭhā abhikkamatha
vāsiṭṭhā mā pacchā vippaṭisārino ahuvattha amhākañca no
gāmakkhette tathāgatassa parinibbānaṁ ahosi na mayaṁ labhimhā
pacchime kāle tathāgataṁ dassanāyāti. Evaṁ bhanteti kho āyasmā
ānando bhagavato paṭissutvā nivāsetvā pattacīvaraṁ ādāya
adutiyo 2 kusinārāyaṁ pāvisi. Tena kho pana samayena kosinārakā
mallā saṇṭhāgāre sannipatitā honti kenacideva karaṇīyena.
Athakho āyasmā ānando yena kosinārakānaṁ mallānaṁ saṇṭhāgāraṁ
tenupasaṅkami upasaṅkamitvā kosinārakānaṁ mallānaṁ ārocesi ajja
kho vāsiṭṭhā rattiyā pacchime yāme tathāgatassa parinibbānaṁ
bhavissati abhikkamatha vāsiṭṭhā abhikkamatha vāsiṭṭhā mā pacchā
vippaṭisārino ahuvattha amhākañca no gāmakkhette tathāgatassa
parinibbānaṁ ahosi na mayaṁ labhimhā pacchime kāle tathāgatassa 3
dassanāyāti. Idamāyasmato ānandassa sutvā mallā ca
mallaputtā ca mallasuṇisā ca mallapajāpatiyo ca aghāvino dummanā
cetodukkhasamappitā appekacce kese pakiriya kandanti bāhā
paggayha kandanti chinnapādaṁ viya papatanti āvaṭṭanti vivaṭṭanti atikhippaṁ
bhagavā parinibbāyissati atikhippaṁ sugato parinibbāyissati atikhippaṁ
1 Sī. Ma. Yu. vāseṭṭhā. ito paraṁ īdisameva. 2 Sī. Ma. Yu. attadutiyo.
3 Ma. Yu. tathāgataṁ.
Cakkhumā loke antaradhāyissatīti. Athakho mallā ca mallaputtā
ca mallasuṇisā ca mallapajāpatiyo ca aghāvino dummanā cetodukkhasamappitā
yena upavattanaṁ mallānaṁ sālavanaṁ yenāyasmā ānando
tenupasaṅkamiṁsu. Athakho āyasmato ānandassa etadahosi sace
kho ahaṁ kosinārake malle ekamekaṁ bhagavantaṁ vandāpessāmi
avandito ca bhagavā kosinārakehi mallehi bhavissati athāyaṁ ratti
vibhāyissati yannūnāhaṁ kosinārake malle kulaparivattaso kulaparivattaso
ṭhapetvā bhagavantaṁ vandāpeyyaṁ itthannāmo bhante mallo
saputto sabhariyo sapariso sāmacco bhagavato pāde sirasā vandatīti.
Athakho āyasmā ānando kosinārake malle kulaparivattaso
kulaparivattaso ṭhapetvā bhagavantaṁ vandāpesi itthannāmo bhante mallo
saputto sabhariyo sapariso sāmacco bhagavato pāde sirasā vandatīti.
Athakho āyasmā ānando etena upāyena paṭhameneva yāmena
kosinārake malle bhagavantaṁ vandāpesi.

[138] Tena kho pana samayena subhaddo nāma paribbājako
kusinārāyaṁ paṭivasati. Assosi kho subhaddo paribbājako ajjeva
[1]- Rattiyā pacchime yāme samaṇassa gotamassa parinibbānaṁ bhavissatīti.
Athakho subhaddassa paribbājakassa etadahosi sutaṁ kho pana metaṁ
paribbājakānaṁ vuḍḍhānaṁ mahallakānaṁ ācariyapācariyānaṁ bhāsamānānaṁ
kadāci karahaci tathāgatā loke uppajjanti arahanto sammāsambuddhā 2
1 Yu. kira. 2 Ma. Yu. sammāsambuddhāti. ito paraṁ īdisameva.
Ajjeva rattiyā pacchime yāme samaṇassa gotamassa parinibbānaṁ
bhavissati atthi ca me ayaṁ kaṅkhādhammo uppanno evampasanno
ahaṁ samaṇe gotame pahoti me samaṇo gotamo tathā dhammaṁ
desetuṁ yathā ahaṁ imaṁ kaṅkhādhammaṁ pajaheyyanti. Athakho
subhaddo paribbājako yena upavattanaṁ mallānaṁ sālavanaṁ
yenāyasmā ānando tenupasaṅkami upasaṅkamitvā āyasmantaṁ ānandaṁ
etadavoca sutaṁ metaṁ bho ānanda paribbājakānaṁ vuḍḍhānaṁ mahallakānaṁ
ācariyapācariyānaṁ bhāsamānānaṁ kadāci karahaci tathāgatā loke
uppajjanti arahanto sammāsambuddhā ajjeva rattiyā pacchime
yāme samaṇassa gotamassa parinibbānaṁ bhavissati atthi ca me
ayaṁ kaṅkhādhammo uppanno evampasanno ahaṁ samaṇe gotame
pahoti me samaṇo gotamo tathā dhammaṁ desetuṁ yathā ahaṁ
imaṁ kaṅkhādhammaṁ pajaheyyaṁ sādhāhaṁ 1 bho ānanda labheyyaṁ samaṇaṁ
gotamaṁ dassanāyāti. Evaṁ vutte āyasmā ānando subhaddaṁ
paribbājakaṁ etadavoca alaṁ āvuso subhadda mā tathāgataṁ viheṭhesi
kilanto bhagavāti. Dutiyampi kho subhaddo paribbājako .pe.
Tatiyampi kho subhaddo paribbājako āyasmantaṁ ānandaṁ etadavoca
sutaṁ metaṁ bho ānanda paribbājakānaṁ vuḍḍhānaṁ mahallakānaṁ
ācariyapācariyānaṁ bhāsamānānaṁ kadāci karahaci tathāgatā loke uppajjanti
1 Sī. Yu. svāhaṁ. ito paraṁ īdisameva.
Arahanto sammāsambuddhā ajjeva rattiyā pacchime yāme samaṇassa
gotamassa parinibbānaṁ bhavissati atthi ca me ayaṁ kaṅkhādhammo
uppanno evampasanno ahaṁ samaṇe gotame pahoti me
samaṇo gotamo tathā dhammaṁ desetuṁ yathā ahaṁ imaṁ kaṅkhādhammaṁ
pajaheyyaṁ 1 sādhāhaṁ bho ānanda labheyyaṁ samaṇaṁ gotamaṁ dassanāyāti.
Tatiyampi kho āyasmā ānando subhaddaṁ paribbājakaṁ etadavoca
alaṁ āvuso subhadda mā tathāgataṁ viheṭhesi kilanto bhagavāti.
Assosi kho bhagavā āyasmato ānandassa subhaddena paribbājakena
saddhiṁ imaṁ kathāsallāpaṁ. Athakho bhagavā āyasmantaṁ ānandaṁ
āmantesi alaṁ ānanda mā subhaddaṁ vāresi labhatu 2 ānanda
subhaddo tathāgataṁ dassanāya yaṅkiñci maṁ subhaddo pucchissati
sabbantaṁ aññāpekkho va maṁ pucchissati no vihesāpekkho
yañcassāhaṁ puṭṭho byākarissāmi taṁ khippameva ājānissatīti.
Athakho āyasmā ānando subhaddaṁ paribbājakaṁ etadavoca
gacchāvuso subhadda karoti te bhagavā okāsanti. Athakho subhaddo
paribbājako yena bhagavā tenupasaṅkami upasaṅkamitvā bhagavatā
saddhiṁ sammodi sammodanīyaṁ kathaṁ sārāṇīyaṁ vītisāretvā ekamantaṁ
nisīdi. Ekamantaṁ nisinno kho subhaddo paribbājako bhagavantaṁ
etadavoca yeme bho gotama samaṇabrāhmaṇā saṅghino gaṇino
gaṇācariyā ñātā yasassino titthakarā sādhusammatā bahujanassa
1 Po. Ma. pajaheyyanti. 2 Ma. Yu. labhataṁ.
Seyyathīdaṁ pūraṇo kassapo makkhali gosālo ajito kesakambalo 1
pakudho kaccāyano sañjayo velaṭṭhaputto 2 nigaṇṭho nāṭaputto
sabbe te sakāya paṭiññāya abbhaññiṁsu sabbe 3 pana na abbhaññiṁsu
udāhu ekacce na abbhaññiṁsūti. Alaṁ subhadda tiṭṭhatetaṁ
sabbe te sakāya paṭiññāya abbhaññiṁsu sabbe 4 pana na abbhaññiṁsu
udāhu ekacce abbhaññiṁsu ekacce na abbhaññiṁsūti dhammante
subhadda desissāmi taṁ suṇāhi sādhukaṁ manasikarohi bhāsissāmīti.
Evaṁ bhanteti kho subhaddo paribbājako bhagavato paccassosi.
Bhagavā etadavoca yasmiṁ kho subhadda dhammavinaye ariyo aṭṭhaṅgiko
maggo na upalabbhati samaṇopi tattha na upalabbhati dutiyopi
tattha samaṇo na upalabbhati tatiyopi tattha samaṇopi na upalabbhati
catutthopi tattha samaṇo na upalabbhati yasmiñca kho subhadda
dhammavinaye ariyo aṭṭhaṅgiko maggo upalabbhati samaṇopi tattha
upalabbhati dutiyopi tattha samaṇo upalabbhati tatiyopi tattha
samaṇo upalabbhati catutthopi tattha samaṇo upalabbhati imasmiṁ
kho subhadda dhammavinaye ariyo aṭṭhaṅgiko maggo upalabbhati
idheva subhadda samaṇo idha dutiyo samaṇo idha tatiyo samaṇo
idha catuttho samaṇo suññā parappavādā samaṇebhi aññehi
1 Sī. Yu. kesakambalī. 2 Sī. Yu. velaṭṭhiputto. 3-4 Ma. Yu. sabbeva.
Ime ca subhadda bhikkhū sammā vihareyyuṁ asuñño loko arahantehi
assāti.

[139] Ekūnatiṁsa- 1 vayasā subhadda
yaṁ pabbajiṁ kiṁkusalānuesī
vassāni paññāsasamādhikāni
yato ahaṁ pabbajito subhadda
ñāyassa dhammassa padesavatti
ito bahiddhā samaṇopi natthi.
Dutiyopi samaṇo natthi tatiyopi samaṇo natthi catutthopi samaṇo
natthi suññā parappavādā samaṇebhi aññehi ime ca subhadda
bhikkhū sammā vihareyyuṁ asuñño loko arahantehi assāti.

[140] Evaṁ vutte subhaddo paribbājako bhagavantaṁ etadavoca
abhikkantaṁ bhante abhikkantaṁ bhante seyyathāpi bhante nikkujjitaṁ
vā ukkujjeyya paṭicchannaṁ vā vivareyya mūḷhassa vā maggaṁ
ācikkheyya andhakāre vā telappajjotaṁ dhāreyya cakkhumanto
rūpāni dakkhanti evameva bhagavatā anekapariyāyena dhammo pakāsito
esāhaṁ bhante bhagavantaṁ saraṇaṁ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca
labheyyāmahaṁ 2 bhante bhagavato santike pabbajjaṁ labheyyaṁ upasampadanti.
Yo kho subhadda aññatitthiyapubbo imasmiṁ dhammavinaye
1 Sī. Ma. Yu. ekūnatiṁso. 2 Ma. Yu. labheyyāhaṁ.
Ākaṅkhati pabbajjaṁ ākaṅkhati upasampadaṁ so cattāro
māse parivasati catunnaṁ māsānaṁ accayena āraddhacittā bhikkhū
pabbājenti upasampādenti bhikkhubhāvāya apica mettha puggalavemattatā
viditāti. Sace bhante aññatitthiyapubbā imasmiṁ
dhammavinaye ākaṅkhantā pabbajjaṁ ākaṅkhantā upasampadaṁ cattāro
māse parivasanti catunnaṁ māsānaṁ accayena āraddhacittā bhikkhū
pabbājenti upasampādenti bhikkhubhāvāya ahaṁ cattāri vassāni
parivasissāmi catunnaṁ vassānaṁ accayena āraddhacittā bhikkhū pabbājentu
upasampādentu bhikkhubhāvāyāti. Athakho bhagavā āyasmantaṁ
ānandaṁ āmantesi tenahānanda subhaddaṁ paribbājakaṁ pabbājethāti.
Evaṁ bhanteti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi. Athakho
subhaddo paribbājako āyasmantaṁ ānandaṁ etadavoca lābhā
te 1 āvuso ānanda suladdhaṁ te 2 āvuso ānanda ye ettha
satthārā 3 sammukhā antevāsikābhisekena abhisittāti. Alattha kho
subhaddo paribbājako bhagavato santike pabbajjaṁ alattha upasampadaṁ.
Acirūpasampanno kho panāyasmā subhaddo eko vūpakaṭṭho appamatto
ātāpī pahitatto viharanto nacirasseva yassatthāya kulaputtā
sammadeva agārasmā anagāriyaṁ pabbajanti tadanuttaraṁ brahmacariyapariyosānaṁ
diṭṭhe va dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja
vihāsi khīṇā jāti vusitaṁ brahmacariyaṁ kataṁ karaṇīyaṁ nāparaṁ
1-2 Ma. Yu. vo. 3 Ma. satthu.
Itthattāyāti abbhaññāsi. Aññataro kho pana āyasmā subhaddo
arahataṁ ahosi. So bhagavato pacchimo sakkhisāvako ahosīti.
Pañcamabhāṇavāraṁ samattaṁ.

[141] Athakho bhagavā āyasmantaṁ ānandaṁ āmantesi siyā
kho panānanda tumhākaṁ evamassa atītasatthukaṁ pāvacanaṁ natthi
no satthāti na kho panetaṁ ānanda evaṁ daṭṭhabbaṁ yo vo
ānanda mayā dhammo ca vinayo ca desito paññatto so vo
mamaccayena satthā yathā kho panānanda etarahi bhikkhū aññamaññaṁ
āvusovādena samudācaranti na te mamaccayena evaṁ samudācaritabbaṁ
theratarena ānanda bhikkhunā navakataro bhikkhu nāmena vā gottena
vā āvusovādena vā samudācaritabbo navakatarena bhikkhunā therataro
bhikkhu bhanteti vā āyasmāti vā samudācaritabbo ākaṅkhamāno
ānanda saṅgho mamaccayena khuddānukhuddakāni sikkhāpadāni
samūhanatu channassa ānanda bhikkhuno mamaccayena brahmadaṇḍo
dātabboti. Katamo pana bhante brahmadaṇḍoti. Channo
ānanda bhikkhu yaṁ iccheyya taṁ vadeyya so bhikkhūhi neva
vattabbo na ovaditabbo na anusāsitabboti.

[142] Athakho bhagavā bhikkhū āmantesi siyā kho pana bhikkhave
ekabhikkhussapi kaṅkhā vā vimati vā buddhe vā dhamme vā saṅghe
vā magge vā paṭipadāya vā pucchatha bhikkhave mā pacchā
Vippaṭisārino ahuvattha sammukhībhūto no satthā ahosi na mayaṁ
sikkhimhā bhagavantaṁ sammukhā paṭipucchitunti. Evaṁ vutte te bhikkhū
tuṇhī ahesuṁ. Dutiyampi kho bhagavā .pe. Tatiyampi kho bhagavā
bhikkhū āmantesi siyā kho pana bhikkhave ekabhikkhussapi kaṅkhā vā
vimati vā buddhe vā dhamme vā saṅghe vā magge vā paṭipadāya vā
pucchatha bhikkhave mā pacchā vippaṭisārino ahuvattha sammukhībhūto
no satthā ahosi na mayaṁ sikkhimhā bhagavantaṁ sammukhā paṭipucchitunti.
Tatiyampi kho te bhikkhū tuṇhī ahesuṁ. Athakho
bhagavā bhikkhū āmantesi siyā kho pana bhikkhave satthu gāravenapi na
puccheyyātha sahāyakopi bhikkhave sahāyakassa ārocetūti. Evaṁ
vutte te bhikkhū tuṇhī ahesuṁ. Athakho āyasmā ānando
bhagavantaṁ etadavoca acchariyaṁ bhante abbhutaṁ bhante evaṁ pasanno
ahaṁ bhante imasmiṁ bhikkhusaṅghe natthi imasmiṁ bhikkhusaṅghe ekabhikkhussāpi
kaṅkhā vā vimati vā buddhe vā dhamme vā saṅghe vā
magge vā paṭipadāya vāti. Pasādā kho tvaṁ ānanda vadesi
ñāṇameva hettha ānanda tathāgatassa natthi imasmiṁ bhikkhusaṅghe
ekabhikkhussāpi kaṅkhā vā vimati vā buddhe vā dhamme vā saṅghe
vā magge vā paṭipadāya vā imesaṁ hi ānanda pañcannaṁ
bhikkhusatānaṁ yo pacchimako bhikkhu so sotāpanno avinipātadhammo
niyato sambodhiparāyanoti.

[143] Athakho bhagavā bhikkhū āmantesi handadāni bhikkhave
āmantayāmi vo vayadhammā saṅkhārā appamādena sampādethāti.
Ayaṁ tathāgatassa pacchimā vācā.

[144] Athakho bhagavā paṭhamajjhānaṁ samāpajji paṭhamajjhānā
vuṭṭhahitvā dutiyajjhānaṁ samāpajji dutiyajjhānā vuṭṭhahitvā tatiyajjhānaṁ
samāpajji tatiyajjhānā vuṭṭhahitvā catutthajjhānaṁ samāpajji
catutthajjhānā vuṭṭhahitvā ākāsānañcāyatanaṁ samāpajji
ākāsānañcāyatanasamāpattiyā vuṭṭhahitvā viññāṇañcāyatanaṁ samāpajji
viññāṇañcāyatanasamāpattiyā vuṭṭhahitvā ākiñcaññāyatanaṁ samāpajji
ākiñcaññāyatanasamāpattiyā vuṭṭhahitvā nevasaññānāsaññātayanaṁ
samāpajji nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā vuṭṭhahitvā
saññāvedayitanirodhaṁ samāpajji. Athakho āyasmā ānando
āyasmantaṁ anuruddhaṁ etadavoca parinibbuto bhante anuruddha
bhagavāti. Nāvuso ānanda bhagavā parinibbuto saññāvedayitanirodhaṁ
samāpannoti. Athakho bhagavā saññāvedayitanirodhasamāpattiyā
vuṭṭhahitvā nevasaññānāsaññāyatanaṁ samāpajji nevasaññānāsaññāyatana-
samāpattiyā vuṭṭhahitvā ākiñcaññāyatanaṁ samāpajji
ākiñcaññāyatanasamāpattiyā vuṭṭhahitvā viññāṇañcāyatanaṁ samāpajji
viññāṇañcāyatanasamāpattiyā vuṭṭhahitvā ākāsānañcāyatanaṁ
samāpajji ākāsānañcāyatanasamāpattiyā vuṭṭhahitvā catutthaṁ jhānaṁ
Samāpajji catutthā jhānā vuṭṭhahitvā tatiyaṁ jhānaṁ samāpajji
tatiyā jhānā vuṭṭhahitvā dutiyaṁ jhānaṁ samāpajji dutiyā jhānā
vuṭṭhahitvā paṭhamaṁ jhānaṁ samāpajji paṭhamā jhānā vuṭṭhahitvā
dutiyaṁ jhānaṁ samāpajji dutiyā jhānā vuṭṭhahitvā tatiyaṁ jhānaṁ
samāpajji tatiyā jhānā vuṭṭhahitvā catutthaṁ jhānaṁ samāpajji.
Catutthā jhānā vuṭṭhahitvā samanantarā bhagavā parinibbāyi.

[145] Parinibbute bhagavati saha parinibbānā mahābhūmicālo
ahosi bhiṁsanako lomahaṁso devadundabhiyo ca phaliṁsu.

[146] Parinibbute bhagavati saha parinibbānā brahmā sahampati
imaṁ gāthaṁ abhāsi
sabbe va nikkhipissanti bhūtā loke samussayaṁ
yattha etādiso satthā loke appaṭipuggalo
tathāgato balappatto sambuddho parinibbutoti.