[117] Athakho bhagavā bhoganagare yathābhirantaṁ viharitvā āyasmantaṁ
ānandaṁ āmantesi āyāmānanda yena pāvā tenupasaṅkamissāmāti.
Evaṁ bhanteti kho āyasmā ānando bhagavato
paccassosi. Athakho bhagavā mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṁ yena
pāvā tadavasari. Tatra sudaṁ bhagavā pāvāyaṁ viharati cundassa
kammāraputtassa ambavane. Assosi kho cundo kammāraputto
bhagavā kira pāvaṁ anuppatto pāvāyaṁ viharati mayhaṁ ambavaneti.
Athakho cundo kammāraputto yena bhagavā tenupasaṅkami upasaṅkamitvā
bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ
nisinnaṁ kho cundaṁ kammāraputtaṁ bhagavā dhammiyā kathāya sandassesi
samādapesi samuttejesi sampahaṁsesi. Athakho cundo kammāraputto
bhagavatā dhammiyā kathāya sandassito samādapito samuttejito
sampahaṁsito bhagavantaṁ etadavoca adhivāsetu me bhante bhagavā
svātanāya bhattaṁ saddhiṁ bhikkhusaṅghenāti. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena.
Athakho cundo kammāraputto bhagavato adhivāsanaṁ viditvā
1 Ma. Yu. viharanto.
Uṭṭhāyāsanā bhagavantaṁ abhivādetvā padakkhiṇaṁ katvā pakkāmi.
Athakho cundo kammāraputto tassā rattiyā accayena sake nivesane
paṇītaṁ khādanīyaṁ bhojanīyaṁ paṭiyādāpetvā pahūtañca sūkaramaddavaṁ
bhagavato kālaṁ ārocāpesi kālo bhante niṭṭhitaṁ bhattanti.
Athakho bhagavā pubbaṇhasamayaṁ nivāsetvā pattacīvaramādāya saddhiṁ
bhikkhusaṅghena yena cundassa kammāraputtassa nivesanaṁ tenupasaṅkami
upasaṅkamitvā paññattāsane nisīdi. Nisajja kho bhagavā cundaṁ
kammāraputtaṁ āmantesi yante cunda sūkaramaddavaṁ paṭiyattaṁ tena
maṁ parivisa yaṁ panaññaṁ khādanīyaṁ bhojanīyaṁ paṭiyattaṁ tena bhikkhusaṅghaṁ
parivisāti. Evaṁ bhanteti kho cundo kammāraputto bhagavato
paṭissutvā yaṁ ahosi sūkaramaddavaṁ paṭiyattaṁ tena bhagavantaṁ
parivisi yaṁ panaññaṁ khādanīyaṁ bhojanīyaṁ paṭiyattaṁ tena bhikkhusaṅghaṁ
parivisi. Athakho bhagavā cundaṁ kammāraputtaṁ āmantesi yante
cunda sūkaramaddavaṁ avasiṭṭhaṁ taṁ sobbhe nikhaṇāhi nāhantaṁ
cunda passāmi sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā
pajāya sadevamanussāya yassa taṁ paribhuttaṁ sammā
pariṇāmaṁ gaccheyya aññatra tathāgatassāti. Evaṁ bhanteti kho
cundo kammāraputto bhagavato paṭissutvā yaṁ ahosi sūkaramaddavaṁ
avasiṭṭhaṁ taṁ sobbhe nikhaṇitvā yena bhagavā tenupasaṅkami
upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ
Nisinnaṁ kho cundaṁ kammāraputtaṁ bhagavā dhammiyā kathāya sandassetvā
samādapetvā samuttejetvā sampahaṁsetvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi.
Athakho bhagavato cundassa kammāraputtassa bhattaṁ bhuttāvissa kharo
ābādho uppajji lohitapakkhandikā sabāḷhā 1 vedanā vattanti
maraṇantikā. Tāpi 2 sudaṁ bhagavā sato sampajāno adhivāsesi
avihaññamāno. Athakho bhagavā āyasmantaṁ ānandaṁ āmantesi
āyāmānanda yena kusinārā tenupasaṅkamissāmāti. Evaṁ
bhanteti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi.

[118] Cundassa bhattaṁ bhuñjitvā kammārassāti me sutaṁ
ābādhaṁ samphusi dhīro sabāḷhaṁ 3 maraṇantikaṁ.
Bhuttassa ve 4 sūkaramaddavena
byādhī sabāḷhā 5 udapādi satthu 6
virecamāno 7 bhagavā avoca
gacchāmahaṁ kusinaraṁ nagaranti.
(imā gāthāyo saṅgītikāle saṅgītikārakehi vuttā 8 )

[119] Athakho bhagavā maggā okkamma yena aññataraṁ rukkhamūlaṁ
tenupasaṅkami upasaṅkamitvā āyasmantaṁ ānandaṁ āmantesi
iṅgha me tvaṁ ānanda catugguṇaṁ saṅghāṭiṁ paññapehi 9 kilantosmi
ānanda nisīdissāmīti. Evaṁ bhanteti kho āyasmā ānando
1-5 Ma. Yu. pabāḷhā. 2 Ma. Yu. tā. 3 Ma. Yu. pabāḷhaṁ. 4 Ma. Yu. ca.
6 Po. Ma. Yu. satthuno. 7 Yu. viriccamāno. 8 Sī. Ma. Yu. ime pāṭhā natthi.
9 Po. Yu. paññāpesi. ito paraṁ īdisameva.
Bhagavato paṭissutvā catugguṇaṁ saṅghāṭiṁ paññapesi. Nisīdi bhagavā
paññatte āsane. Nisajja kho bhagavā āyasmantaṁ ānandaṁ
āmantesi iṅgha me tvaṁ ānanda pānīyaṁ āhara pipāsitosmi
ānanda pivissāmīti. Evaṁ vutte āyasmā ānando bhagavantaṁ
etadavoca idāni bhante pañcamattāni sakaṭasatāni abhikkantāni
taṁ cakkacchinnaṁ udakaṁ parittaṁ luḷitaṁ āvilaṁ sandati ayaṁ bhante
kakudhanadī 1 avidūre acchodakā sātodakā sītodakā setodakā 2
supatitthā ramaṇīyā ettha bhagavā pānīyañca pivissati gattāni
ca sītīkarissatīti 3 . Dutiyampi kho bhagavā āyasmantaṁ ānandaṁ
āmantesi iṅgha me tvaṁ ānanda pānīyaṁ āhara pipāsitosmi
ānanda pivissāmīti. Dutiyampi kho āyasmā ānando bhagavantaṁ
etadavoca idāni bhante pañcamattāni sakaṭasatāni abhikkantāni
taṁ cakkacchinnaṁ udakaṁ parittaṁ luḷitaṁ āvilaṁ sandati ayaṁ bhante
kakudhanadī avidūre acchodakā sātodakā sītodakā setodakā
supatitthā ramaṇīyā ettha bhagavā pānīyañca pivissati gattānipi 4
sītīkarissatīti. Tatiyampi kho bhagavā āyasmantaṁ ānandaṁ āmantesi
iṅgha me tvaṁ ānanda pānīyaṁ āhara pipāsitosmi ānanda
pivissāmīti. Evaṁ bhanteti kho āyasmā ānando bhagavato
1 Sī. Yu. kakutthā nadītipi kakudhā nadītipi pāṭho. Ma. kakudhānadī. 2 Sī. Yu.
acchodikā sātodikā sītodikā setakā. 3 Po. Yu. sītaṁ karissatīti. ito paraṁ
īdisameva. 4 Ma. Yu. gattāni ca.
Paṭissutvā pattaṁ gahetvā yena sā nadikā tenupasaṅkami.
Athakho sā nadikā cakkacchinnā parittā luḷitā āvilā sandamānā
āyasmante ānande upasaṅkamante acchā vippasannā anāvilā
sandati 1 . Athakho āyasmato ānandassa etadahosi acchariyaṁ
vata bho abbhutaṁ vata bho tathāgatassa mahiddhikatā mahānubhāvatā 2
ayaṁ hi sā nadikā cakkacchinnā parittā luḷitā āvilā sandamānā
mayi upasaṅkamante acchā vippasannā anāvilā sandatīti. Pattena
pānīyaṁ ādāya yena bhagavā tenupasaṅkami upasaṅkamitvā bhagavantaṁ
etadavoca acchariyaṁ bhante abbhutaṁ bhante tathāgatassa mahiddhikatā
mahānubhāvatā 3 idāni sā bhante nadikā cakkacchinnā parittā
luḷitā āvilā sandamānā mayi upasaṅkamante acchā vippasannā
anāvilā sandittha pivatu bhagavā pānīyaṁ pivatu sugato pānīyanti.
Athakho bhagavā pānīyaṁ apāyi.

[120] Tena kho pana samayena pukkuso mallaputto āḷārassa
kālāmassa sāvako kusinārāya pāvaṁ addhānamaggapaṭipanno hoti.
Addasā kho pukkuso mallaputto bhagavantaṁ aññatarasmiṁ rukkhamūle
nisinnaṁ disvāna yena bhagavā tenupasaṅkami upasaṅkamitvā
bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinno kho
pukkuso mallaputto bhagavantaṁ etadavoca acchariyaṁ bhante abbhutaṁ
bhante santena vata bhante pabbajitā vihārena viharanti bhūtapubbaṁ
1 Ma. Yu. sandittha. 2-3 Po. mahānubhāvakatā.
Bhante āḷāro kālāmo addhānamaggapaṭipanno maggā okkamma
avidūre aññatarasmiṁ rukkhamūle divāvihāraṁ 1 nisīdi athakho bhante
pañcamattāni sakaṭasatāni āḷāraṁ kālāmaṁ nissāya nissāya atikkamiṁsu
athakho bhante aññataro puriso tassa sakaṭasatthassa piṭṭhito
piṭṭhito āgacchanto yena āḷāro kālāmo tenupasaṅkami
upasaṅkamitvā āḷāraṁ kālāmaṁ etadavoca api bhante pañcamattāni
sakaṭasatāni atikkantāni addasāti na kho ahaṁ āvuso
addasanti kiṁ pana bhante saddaṁ assosīti na kho ahaṁ āvuso
saddaṁ assosinti kiṁ pana bhante sutto ahosīti na kho
ahaṁ āvuso sutto ahosinti kiṁ pana bhante saññī ahosīti
evamāvusoti so tvaṁ bhante saññī samāno jāgaro pañcamattāni
sakaṭasatāni nissāya nissāya atikkantāni neva addasa na
pana saddaṁ assosi api hi 2 te bhante saṅghāṭi rajena okiṇṇāti
evamāvusoti athakho bhante tassa purisassa etadahosi acchariyaṁ
vata bho abbhutaṁ vata bho santena vata bho pabbajitā vihārena
viharanti yatra hi nāma saññī samāno jāgaro pañcamattāni
sakaṭasatāni nissāya nissāya atikkantāni neva dakkhati na pana
saddaṁ sossatīti āḷāre kālāme uḷāraṁ pasādaṁ pavedetvā
pakkāmīti. Taṁ kiṁ maññasi pukkusa katamaṁ nu kho dukkarataraṁ
vā durabhisambhavataraṁ vā yo vā saññī samāno jāgaro pañcamattāni
1 Yu. divāvihāre. 2 Ma. su..
Sakaṭasatāni nissāya nissāya atikkantāni neva passeyya
na pana saddaṁ suṇeyya yo vā saññī samāno jāgaro deve
vassante deve gaḷagaḷāyante vijjutāsu 1 niccharantīsu asaniyā phalantiyā
neva passeyya na pana saddaṁ suṇeyyāti. Kiṁ hi bhante [2]-
karissanti pañca vā sakaṭasatāni cha vā sakaṭasatāni satta vā
sakaṭasatāni aṭṭha vā sakaṭasatāni nava vā sakaṭasatāni dasa vā
sakaṭasatāni .pe. Sahassaṁ vā sakaṭasatāni 3 athakho etadeva
dukkaratarañceva durabhisambhavatarañca yo saññī samāno jāgaro
deve vassante deve gaḷagaḷāyante vijjutāsu niccharantīsu asaniyā
phalantiyā neva passeyya na pana saddaṁ suṇeyyāti.

[121] Ekamidāhaṁ pukkusa samayaṁ ātumāyaṁ viharāmi bhūsāgāre.
Tena kho pana samayena deve vassante deve gaḷagaḷāyante vijjutāsu
niccharantīsu asaniyā phalantiyā avidūre bhūsāgārassa dve kassakā
bhātaro hatā cattāro ca balibaddā. Athakho pukkusa ātumāyaṁ
mahājanakāyo nikkhamitvā yena te dve kassakā bhātaro hatā
cattāro ca balibaddā tenupasaṅkami. Tena kho panāhaṁ pukkusa
samayena bhūsāgārā nikkhamitvā bhūsāgāradvāre abbhokāse caṅkamāmi.
Athakho pukkusa aññataro puriso tamhā mahājanakāyā yenāhaṁ
tenupasaṅkami upasaṅkamitvā maṁ abhivādetvā ekamantaṁ aṭṭhāsi.
1 Ma. vijjullatāsu. ito paraṁ īdisameva. 2 Yu. tāni. 3 Ma. sakaṭasatasahassaṁ
vā.
Ekamantaṁ ṭhitaṁ kho ahaṁ pukkusa taṁ purisaṁ etadavocaṁ kinnu kho
so āvuso mahājanakāyo sannipatitoti. Idāni bhante deve
vassante deve gaḷagaḷāyante vijjutāsu niccharantīsu asaniyā phalantiyā
dve kassakā bhātaro hatā cattāro ca balibaddā ettha 1 so
mahājanakāyo sannipatito tvaṁ pana bhante kva ahosīti.
Idheva kho ahaṁ āvuso ahosinti. Kiṁ pana bhante addasāti.
Na kho ahaṁ āvuso addasanti. Kiṁ pana bhante saddaṁ assosīti.
Na kho ahaṁ āvuso saddaṁ assosinti. Kiṁ pana bhante sutto
ahosīti. Na kho ahaṁ āvuso sutto ahosinti. Kiṁ pana
bhante saññī ahosīti. Evamāvusoti. So tvaṁ bhante saññī
samāno jāgaro deve vassante deve gaḷagaḷāyante vijjutāsu
niccharantīsu asaniyā phalantiyā neva addasa na pana saddaṁ
assosīti. Evamāvusoti. Athakho pukkusa tassa purisassa
etadahosi acchariyaṁ vata bho abbhutaṁ vata bho santena vata
bho pabbajitā vihārena viharanti yatra hi nāma saññī samāno
jāgaro deve vassante deve gaḷagaḷāyante vijjutāsu niccharantīsu
asaniyā phalantiyā neva dakkhissati 2 na pana saddaṁ suṇissatīti.
Mayi uḷāraṁ pasādaṁ pavedetvā padakkhiṇaṁ katvā pakkāmīti.
Evaṁ vutte pukkuso mallaputto bhagavantaṁ etadavoca esāhaṁ
bhante yo [3]- āḷāre kālāme pasādo taṁ mahāvāte vā ophunāmi
1 Ma. Yu. etthe. 2 Ma. dakkhati. Yu. dakkhiti. 3 Ma. Yu. me..
Sīghasotāya vā nadiyā pavāhemi abhikkantaṁ bhante abhikkantaṁ
bhante seyyathāpi bhante nikkujjitaṁ vā ukkujjeyya paṭicchannaṁ
vā vivareyya mūḷhassa vā maggaṁ ācikkheyya andhakāre vā
telappajjotaṁ dhāreyya cakkhumanto rūpāni dakkhanti 1 evameva
bhagavatā anekapariyāyena dhammo pakāsito esāhaṁ bhante bhagavantaṁ
saraṇaṁ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca upāsakaṁ maṁ bhagavā dhāretu
ajjatagge pāṇupetaṁ saraṇaṅgatanti. Athakho pukkuso mallaputto
aññataraṁ purisaṁ āmantesi iṅgha me tvaṁ bhaṇe siṅgivaṇṇaṁ
yugamaṭṭhaṁ dhāraṇīyaṁ āharāti. Evaṁ bhanteti kho so puriso
pukkusassa mallaputtassa paṭissutvā taṁ siṅgivaṇṇaṁ yugamaṭṭhaṁ dhāraṇīyaṁ
āhari. Athakho pukkuso mallaputto taṁ siṅgivaṇṇaṁ yugamaṭṭhaṁ
dhāraṇīyaṁ bhagavato upanāmesi idaṁ bhante siṅgivaṇṇaṁ yugamaṭṭhaṁ
dhāraṇīyaṁ taṁ me bhante bhagavā paṭiggaṇhātu anukampaṁ upādāyāti.
Tenahi pukkusa ekena maṁ acchādehi ekena ānandanti.
Evaṁ bhanteti kho pukkuso mallaputto bhagavato paṭissutvā ekena
bhagavantaṁ acchādesi ekena āyasmantaṁ ānandaṁ. Athakho bhagavā
pukkusaṁ mallaputtaṁ dhammiyā kathāya sandassesi samādapesi samuttejesi
sampahaṁsesi. Athakho pukkuso mallaputto bhagavatā dhammiyā kathāya
sandassito samādapito samuttejito sampahaṁsito uṭṭhāyāsanā
bhagavantaṁ abhivādetvā padakkhiṇaṁ katvā pakkāmi.
1 Po. Ma. dakkhantīti. Yu. dakkhintīti.

[122] Athakho āyasmā ānando acirapakkante pukkuse mallaputte
taṁ siṅgivaṇṇaṁ yugamaṭṭhaṁ dhāraṇīyaṁ bhagavato kāyaṁ upanāmesi.
Taṁ bhagavato kāyaṁ upanāmitaṁ hatacchikaṁ 1 viya khāyati. Athakho
āyasmā ānando bhagavantaṁ etadavoca acchariyaṁ bhante abbhutaṁ
bhante yāva parisuddho bhante tathāgatassa chavivaṇṇo pariyodāto
idaṁ bhante siṅgivaṇṇaṁ yugamaṭṭhaṁ dhāraṇīyaṁ bhagavato kāyaṁ upanāmitaṁ
hatacchikaṁ 1 viya khāyatīti. Evametaṁ ānanda dvīsu kho ānanda
kālesu ativiya tathāgatassa kāyo parisuddho hoti chavivaṇṇo
pariyodāto katamesu dvīsu yañca ānanda rattiṁ tathāgato
anuttaraṁ sammāsambodhiṁ abhisambujjhati yañca rattiṁ anupādisesāya
nibbānadhātuyā parinibbāyati imesu kho ānanda dvīsu kālesu
ativiya tathāgatassa kāyo parisuddho hoti chavivaṇṇo pariyodāto
ajja kho panānanda rattiyā pacchime yāme kusinārāyaṁ upavattane
mallānaṁ sālavane antare yamakasālānaṁ tathāgatassa parinibbānaṁ
bhavissati āyāmānanda yena kakudhanadī tenupasaṅkamissāmāti.
Evaṁ bhanteti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi.

[123] Siṅgivaṇṇaṁ yugamaṭṭhaṁ pukkuso abhihārayi
tena acchādito satthā somavaṇṇo 2 asobhathāti.

[124] Athakho bhagavā mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṁ yena kakudhanadī
1 Ma. hataccikaṁ. Yu. vītaccīkaṁ. ito paraṁ īdisameva. 2 Sī. Yu. hemavaṇṇo.
Tenupasaṅkami upasaṅkamitvā kakudhanadiṁ ajjhogāhetvā nhātvā
ca pivitvā ca paccuttaritvā yena ambavanaṁ tenupasaṅkami upasaṅkamitvā
āyasmantaṁ cundakaṁ āmantesi iṅgha me tvaṁ cundaka catugguṇaṁ
saṅghāṭiṁ paññapehi kilantosmi cundaka nipajjissāmīti.
Evaṁ bhanteti kho āyasmā cundako bhagavato paṭissutvā catugguṇaṁ
saṅghāṭa paññapesi. Athakho bhagavā dakkhiṇena passena sīhaseyyaṁ
kappesi pādena 1 pādaṁ accādhāya sato sampajāno uṭṭhānasaññaṁ
manasikaritvā. Āyasmā pana cundako tattheva bhagavato purato
nisīdi.

[125] Gantvāna buddho nadikaṁ 2 kakudhaṁ
acchodakaṁ sātodakaṁ vippasannaṁ
ogāhi satthā akilantarūpo 3
tathāgato appaṭimo ca loke.
Nhātvā ca pivitvā cudakāni 4 sutvā
purakkhato bhikkhugaṇassa majjhe
satthā 5 pavattā bhagavā idha dhamme
upāgami ambavanaṁ mahesi.
Āmantayī cundakaṁ nāma bhikkhuṁ
catugguṇaṁ santhari 6 me nipajjiṁ 7
so codito 8 bhāvitattena cundo
1 Ma. Yu. pāde. 2 Yu. nadiyaṁ. 3 Yu. sukilantarūpo. 4 Ma. Yu. cudatāri
satthā. 5 Ma. vatutā. 6 Ma. santhara. Yu. patthara. 7 Ma. Yu. nipajjaṁ.
8 Yu. modito.
Catugguṇaṁ santhari 1 khippameva
nipajji satthā akilantarūpo 2
cundopi tattha pamukhe nisīdīti.

[126] Athakho bhagavā āyasmantaṁ ānandaṁ āmantesi siyā kho
panānanda cundassa kammāraputtassa koci vippaṭisāraṁ uppādeyya
tassa te āvuso cunda alābhā tassa te dulladdhaṁ yassa te
tathāgato pacchimaṁ piṇḍapātaṁ paribhuñjitvā parinibbutoti cundassa
kho ānanda kammāraputtassa evaṁ vippaṭisāro paṭivinetabbo
tassa te āvuso cunda lābhā tassa te suladdhaṁ yassa te
tathāgato pacchimaṁ piṇḍapātaṁ paribhuñjitvā parinibbuto sammukhā
metaṁ āvuso cunda bhagavato sutaṁ sammukhā paṭiggahitaṁ dveme
piṇḍapātā samasamaphalā samasamavipākā ativiya aññehi piṇḍapātehi
mahapphalatarā ca mahānisaṁsatarā ca. Katame dve. Yañca piṇḍapātaṁ
paribhuñjitvā tathāgato anuttaraṁ sammāsambodhiṁ abhisambujjhati
yañca piṇḍapātaṁ paribhuñjitvā tathāgato anupādisesāya nibbānadhātuyā
parinibbāyati ime dve piṇḍapātā samasamaphalā samasamavipākā
ativiya aññehi piṇḍapātehi mahapphalatarā ca mahānisaṁsatarā
ca āyusaṁvattanikaṁ āyasmatā cundena kammāraputtena kammaṁ
upacitaṁ vaṇṇasaṁvattanikaṁ āyasmatā cundena kammāraputtena kammaṁ
upacitaṁ sukhasaṁvattanikaṁ āyasmatā .pe. Yasasaṁvattanikaṁ .pe.
1 Yu. patthari. 2 Yu. sukilantarūpo.
Saggasaṁvattanikaṁ .pe. Adhipateyyasaṁvattanikaṁ āyasmatā cundena
kammāraputtena kammaṁ upacitanti cundassa ānanda kammāraputtassa
evaṁ vippaṭisāro paṭivinetabboti. Athakho bhagavā etamatthaṁ
viditvā tāyaṁ velāyaṁ imaṁ udānaṁ udānesi