[77] Athakho bhagavā ambalaṭṭhikāyaṁ yathābhirantaṁ viharitvā
āyasmantaṁ ānandaṁ āmantesi āyāmānanda yena nāḷandā
tenupasaṅkamissāmāti. Evaṁ bhanteti kho āyasmā ānando
bhagavato paccassosi. Athakho bhagavā mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṁ
yena nāḷandā tadavasari. Tatra sudaṁ bhagavā nāḷandāyaṁ viharati
1 ito paraṁ pāyato diṭṭhāsavāti dissati suttantanayena pana tayo āsavā ñātabbā.
Pāvādikambavane. Athakho āyasmā sārīputto yena bhagavā
tenupasaṅkami upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi.
Ekamantaṁ nisinno kho āyasmā sārīputto bhagavantaṁ etadavoca evaṁ
pasanno ahaṁ bhante bhagavati na cāhu na ca bhavissati na cetarahi
vijjati añño samaṇo vā brāhmaṇo vā bhagavatā
bhiyyobhiññātaro yadidaṁ sambodhiyanti. Uḷārā kho te ayaṁ
sārīputta āsabhivācā 1 bhāsitā ekaṁso gahito sīhanādo nadito
evaṁ pasanno ahaṁ bhante bhagavati na cāhu na ca bhavissati na
cetarahi vajjati añño samaṇo vā brāhmaṇo vā bhagavatā
bhiyyobhiññātaro yadidaṁ sambodhiyanti kiṁ nu 2 sārīputta ye te
ahesuṁ atītamaddhānaṁ arahanto sammāsambuddhā sabbe te bhagavanto
cetasā ceto paricca viditā evaṁsīlā te bhagavanto ahesuṁ
itipi evaṁdhammā. Evaṁpaññā. Evaṁvihārī. Evaṁvimuttā
te bhagavanto ahesuṁ itipīti. No hetaṁ bhanteti 3 . Kiṁ pana [4]-
sārīputta ye te bhavissanti anāgatamaddhānaṁ arahanto
sammāsambuddhā sabbe te bhagavanto cetasā ceto paricca viditā
evaṁsīlā te bhagavanto bhavissanti itipi evaṁdhammā. Evaṁpaññā.
Evaṁvihārī. Evaṁvimuttā te bhagavanto bhavissanti itipīti. No
hetaṁ bhanteti. Kiṁ pana sārīputta te ahaṁ etarahi arahaṁ
sammāsambuddho cetasā ceto paricca vidito evaṁsīlo bhagavā
1 Ma. Yu. āsabhī vācā. 2 Ma. te. 3 Ma. Yu. itisaddo natthi. sabbattha
īdisameva. 4 Ma. te. ito paraṁ īdisameva.
Itipi evaṁdhammo. Evaṁpañño. Evaṁvihārī. Evaṁvimutto bhagavā
itipīti. No hetaṁ bhanteti. Ettha ca hi 1 te sārīputta
atītānāgatapaccuppannesu arahantesu sammāsambuddhesu cetopariññāya
ñāṇaṁ 2 natthi atha kiñcetarahi te ayaṁ sārīputta uḷārā āsabhivācā
bhāsitā ekaṁso gahito sīhanādo nadito evaṁ pasanno ahaṁ
bhante bhagavati na cāhu na ca bhavissati na cetarahi vijjati añño
samaṇo vā brāhmaṇo vā bhagavatā bhiyyobhiññātaro yadidaṁ
sambodhiyanti. Na kho me bhante atītānāgatapaccuppannesu arahantesu
sammāsambuddhesu cetopariññāya ñāṇaṁ atthi apica [3]- dhammanvayo
vidito seyyathāpi bhante rañño paccantimaṁ nagaraṁ daḷhadvāraṁ 4
daḷhapākāratoraṇaṁ ekadvāraṁ tatrassa dovāriko paṇḍito
viyatto medhāvī añātānaṁ 5 nivāretā ñātānaṁ pavesetā so
tassa nagarassa samantā anucariyāya 6 pathaṁ anukkamamāno na passeyya
pākārasandhiṁ vā pākāravivaraṁ vā antamaso biḷāranikkhamanamattaṁpi 7
na passeyya tassa evamassa ye kho keci oḷārikā pāṇā
imaṁ nagaraṁ pavisanti vā nikkhamanti vā sabbe te iminā dvārena
pavisanti vā nikkhamanti vāti evameva kho me bhante dhammanvayo
vidito ye te bhante ahesuṁ atītamaddhānaṁ arahanto sammāsambuddhā
1 Sī. Ma. Yu. ettheva hi. 2 Sī. cetopariññāṇaṁ. Ma. Yu. cetopariyañāṇaṁ.
3 Ma. me. 4 Sī. Ma. Yu. dalhuddāpaṁ. 5 Ma. Yu. aññātānaṁ. 6 Ma. Yu.
anupariyāya. 7 Sī. Ma. Yu. vilāranissakkanamattampi.
Sabbe te bhagavanto pañca nīvaraṇe pahāya cetaso
upakkilese paññāya dubbalīkaraṇe catūsu satipaṭṭhānesu supatiṭṭhitacittā
satta bojjhaṅge yathābhūtaṁ bhāvetvā anuttaraṁ sammāsambodhiṁ
abhisambujjhiṁsu yepi te bhante bhavissanti anāgatamaddhānaṁ arahanto
sammāsambuddhā sabbe te bhagavanto pañca nīvaraṇe pahāya
cetaso upakkilese paññāya dubbalīkaraṇe catūsu satipaṭṭhānesu
supatiṭṭhitacittā satta bojjhaṅge yathābhūtaṁ bhāvetvā anuttaraṁ
sammāsambodhiṁ abhisambujjhissanti bhagavāpi bhante etarahi arahaṁ
sammāsambuddho pañca nīvaraṇe pahāya cetaso upakkilese paññāya
dubbalīkaraṇe catūsu satipaṭṭhānesu supatiṭṭhitacitto satta bojjhaṅge
yathābhūtaṁ bhāvetvā anuttaraṁ sammāsambodhiṁ abhisambuddhoti. Tatrapi
sudaṁ bhagavā nāḷandāyaṁ viharanto pāvādikambavane etadeva bahulaṁ
bhikkhūnaṁ dhammiṁ kathaṁ karoti itipi sīlaṁ itipi samādhi itipi
paññā sīlaparibhāvito samādhi mahapphalo hoti mahānisaṁso
samādhiparibhāvitā paññā mahapphalā hoti mahānisaṁsā paññāparibhāvitaṁ
cittaṁ sammadeva āsavehi vimuccati seyyathīdaṁ kāmāsavā bhavāsavā
avijjāsavāti.

[78] Athakho bhagavā nāḷandāyaṁ yathābhirantaṁ viharitvā āyasmantaṁ
ānandaṁ āmantesi āyāmānanda yena pāṭaligāmo tenupasaṅkamissāmāti.
Evaṁ bhanteti kho āyasmā ānando bhagavato
Paccassosi. Athakho bhagavā mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṁ yena
pāṭaligāmo tadavasari. Assosuṁ kho pāṭaligāmiyā 1 upāsakā
bhagavā kira pāṭaligāmaṁ anuppattoti. Athakho pāṭaligāmiyā
upāsakā yena bhagavā tenupasaṅkamiṁsu upasaṅkamitvā bhagavantaṁ
abhivādetvā ekamantaṁ nisīdiṁsu. Ekamantaṁ nisinnā kho
pāṭaligāmiyā upāsakā bhagavantaṁ etadavocuṁ adhivāsetu no bhante
bhagavā āvasathāgāranti. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena. Athakho
pāṭaligāmiyā upāsakā bhagavato adhivāsanaṁ viditvā uṭṭhāyāsanā
bhagavantaṁ abhivādetvā padakkhiṇaṁ katvā yena āvasathāgāraṁ
tenupasaṅkamiṁsu upasaṅkamitvā sabbasantharitaṁ 2 santhataṁ āvasathāgāraṁ
santharitvā āsanāni paññapetvā udakamaṇikaṁ 3 patiṭṭhāpetvā
telappadīpaṁ āropetvā yena bhagavā tenupasaṅkamiṁsu upasaṅkamitvā
bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ aṭṭhaṁsu. Ekamantaṁ ṭhitā kho
pāṭaligāmiyā upāsakā bhagavantaṁ etadavocuṁ sabbasantharitaṁ santhataṁ
bhante āvasathāgāraṁ āsanāni paññattāni udakamaṇiko
patiṭṭhāpito telappadīpo āropito yassadāni bhante bhagavā kālaṁ
maññatīti. Athakho bhagavā pubbaṇhasamayaṁ 4 nivāsetvā pattacīvaraṁ
ādāya saddhiṁ bhikkhusaṅghena yena āvasathāgāraṁ tenupasaṅkami
upasaṅkamitvā pāde pakkhāletvā āvasathāgāraṁ pavisitvā majjhimaṁ
1 Ma. pāṭaligāmikā. ito paraṁ īdisameva. 2 Sī. Ma. Yu. sabbasanthariṁ. 3 Yu.
udakamaṇiṁ. 4 Ma. sāyaṇhasamayaṁ.
Thambhaṁ nissāya puratthābhimukho nisīdi. Bhikkhusaṅghopi kho pāde
pakkhāletvā āvasathāgāraṁ pavisitvā pacchimabhittiṁ nissāya puratthābhimukho
nisīdi bhagavantaññeva purakkhatvā. Pāṭaligāmiyāpi kho upāsakā
pāde pakkhāletvā āvasathāgāraṁ pavisitvā puratthimabhittiṁ nissāya
pacchimābhimukhā nisīdiṁsu bhagavantaññeva purakkhatvā.

[79] Athakho bhagavā pāṭaligāmiye upāsake āmantesi pañcime
gahapatayo ādīnavā dussīlassa sīlavipattiyā. Katame pañca. Idha
gahapatayo dussīlo sīlavipanno pamādādhikaraṇaṁ mahatiṁ bhogajāniṁ
nigacchati ayaṁ paṭhamo ādīnavo dussīlassa sīlavipattiyā. Puna
caparaṁ gahapatayo dussīlassa sīlavipannassa pāpako kittisaddo
abbhuggacchati ayaṁ dutiyo ādīnavo dussīlassa sīlavipattiyā.
Puna caparaṁ gahapatayo dussīlo sīlavipanno yaññadeva parisaṁ
upasaṅkamati yadi khattiyaparisaṁ yadi brāhmaṇaparisaṁ yadi gahapatiparisaṁ
yadi samaṇaparisaṁ avisārado upasaṅkamati maṅkubhūto ayaṁ tatiyo
ādīnavo dussīlassa sīlavipattiyā. Puna caparaṁ gahapatayo dussīlo
sīlavipanno sammūḷho kālaṁ karoti ayaṁ catuttho ādīnavo dussīlassa
sīlavipattiyā. Puna caparaṁ gahapatayo dussīlo sīlavipanno kāyassa
bhedā parammaraṇā apāyaṁ duggatiṁ vinipātaṁ nirayaṁ upapajjati ayaṁ
pañcamo ādīnavo dussīlassa sīlavipattiyā. Ime kho gahapatayo
pañca ādīnavā dussīlassa sīlavipattiyā.

[80] Pañcime gahapatayo ānisaṁsā sīlavato sīlasampadāya.
Katame pañca. Idha gahapatayo sīlavā sīlasampanno appamādādhikaraṇaṁ
mahantaṁ bhogakkhandhaṁ adhigacchati ayaṁ paṭhamo ānisaṁso sīlavato
sīlasampadāya. Puna caparaṁ gahapatayo sīlavato sīlasampannassa
kalyāṇo kittisaddo abbhuggacchati ayaṁ dutiyo ānisaṁso sīlavato
sīlasampadāya. Puna caparaṁ gahapatayo sīlavā sīlasampanno yaññadeva
parisaṁ upasaṅkamati yadi khattiyaparisaṁ yadi brāhmaṇaparisaṁ yadi gahapatiparisaṁ
yadi samaṇaparisaṁ visārado upasaṅkamati amaṅkubhūto ayaṁ tatiyo
ānisaṁso sīlavato sīlasampadāya. Puna caparaṁ gahapatayo sīlavā
sīlasampanno asammūḷho kālaṁ karoti ayaṁ catuttho ānisaṁso
sīlavato sīlasampadāya. Puna caparaṁ gahapatayo sīlavā sīlasampanno
kāyassa bhedā parammaraṇā sugatiṁ saggaṁ lokaṁ upapajjati ayaṁ
pañcamo ānisaṁso sīlavato sīlasampadāya. Ime kho gahapatayo
pañca ānisaṁsā sīlavato sīlasampadāyāti.

[81] Athakho bhagavā pāṭaligāmiye upāsake bahudeva rattiṁ
dhammiyā kathāya sandassetvā samādapetvā samuttejetvā sampahaṁsetvā
uyyojesi abhikkantā kho gahapatayo ratti yassadāni tumhe
kālaṁ maññathāti. Evaṁ bhanteti kho pāṭaligāmiyā upāsakā
bhagavato paṭissutvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṁ abhivādetvā padakkhiṇaṁ
katvā pakkamiṁsu. Athakho bhagavā acirapakkantesu pāṭaligāmiyesu
Upāsakesu suññāgāraṁ pāvisi.

[82] Tena kho pana samayena sunidhavassakārā magadhamahāmattā
pāṭaligāme nagaraṁ māpenti vajjīnaṁ paṭibāhāya. Tena kho pana
samayena sambahulā devatāyo sahasseva pāṭaligāme vatthūni
pariggaṇhanti. Yasmiṁ padese mahesakkhā devatā vatthūni pariggaṇhanti
mahesakkhānaṁ tattha raññaṁ rājamahāmattānaṁ cittāni namanti nivesanāni
māpetuṁ yamhi padese majjhimā devatā vatthūni pariggaṇhanti
majjhimānaṁ tattha raññaṁ rājamahāmattānaṁ cittāni namanti nivesanāni
māpetuṁ yamhi padese nīcā devatā vatthūni pariggaṇhanti nīcānaṁ
tattha raññaṁ rājamahāmattānaṁ cittāni namanti nivesanāni māpetuṁ.
Addasā kho bhagavā dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena
tā devatāyo sahasseva pāṭaligāme vatthūni pariggaṇhantiyo.
Athakho bhagavā rattiyā paccūsasamaye paccuṭṭhāya āyasmantaṁ ānandaṁ
āmantesi ko 1 nu kho ānanda pāṭaligāme nagaraṁ māpetīti.
Sunidhavassakārā bhante magadhamahāmattā pāṭaligāme nagaraṁ māpenti
vajjīnaṁ paṭibāhāyāti. Seyyathāpi ānanda devehi tāvatiṁsehi
saddhiṁ sakko 2 mantetvā evameva kho ānanda sunidhavassakārā
magadhamahāmattā pāṭaligāme nagaraṁ māpenti vajjīnaṁ paṭibāhāya
idhāhaṁ ānanda addasaṁ dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena
sambahulā devatāyo sahasseva pāṭaligāme vatthūni pariggaṇhantiyo
1 Ma. ke nu kho- māpentīti. 2 Ma. Yu. ayaṁ pāṭho natthi.
Yamhi padese mahesakkhā devatā vatthūni pariggaṇhanti mahesakkhānaṁ
tattha raññaṁ rājamahāmattānaṁ cittāni namanti nivesanāni māpetuṁ
yamhi padese majjhimā devatā vatthūni pariggaṇhanti majjhimānaṁ
tattha raññaṁ rājamahāmattānaṁ cittāni namanti nivesanāni māpetuṁ
yamhi padese nīcā devatā vatthūni pariggaṇhanti nīcānaṁ tattha
raññaṁ rājamahāmattānaṁ cittāni namanti nivesanāni māpetuṁ yāvatā
ānanda ariyaṁ āyatanaṁ yāvatā viṇippatho idaṁ agganagaraṁ
bhavissati pāṭaliputtaṁ puṭabhedanaṁ pāṭaliputtassa kho ānanda tayo
antarāyā bhavissanti aggito vā udakato vā mithubhedā vāti.

[83] Athakho sunidhavassakārā magadhamahāmattā yena bhagavā
tenupasaṅkamiṁsu upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṁ sammodiṁsu sammodanīyaṁ
kathaṁ sārāṇīyaṁ vītisāretvā ekamantaṁ aṭṭhaṁsu. Ekamantaṁ ṭhitā
kho sunidhavassakārā magadhamahāmattā bhagavantaṁ etadavocuṁ adhivāsetu
no bhante bhavaṁ gotamo ajjatanāya bhattaṁ saddhiṁ bhikkhusaṅghenāti.
Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena. Athakho sunidhavassakārā
magadhamahāmattā bhagavato adhivāsanaṁ viditvā yena sako āvasatho
tenupasaṅkamiṁsu upasaṅkamitvā sake āvasathe paṇītaṁ khādanīyaṁ
bhojanīyaṁ paṭiyādāpetvā bhagavato kālaṁ ārocāpesuṁ kālo bho
gotama niṭṭhitaṁ bhattanti. Athakho bhagavā pubbaṇhasamayaṁ nivāsetvā
pattacīvaramādāya saddhiṁ bhikkhusaṅghena yena sunidhavassakārānaṁ
Magadhamahāmattānaṁ āvasatho tenupasaṅkami upasaṅkamitvā paññatte
āsane nisīdi. Athakho sunidhavassakārā magadhamahāmattā buddhappamukhaṁ
bhikkhusaṅghaṁ paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappesuṁ
sampavāresuṁ. Athakho sunidhavassakārā magadhamahāmattā bhagavantaṁ
bhuttāviṁ onītapattapāṇiṁ aññataraṁ nīcaṁ āsanaṁ gahetvā ekamantaṁ
nisīdiṁsu. Ekamantaṁ nisinne kho sunidhavassakāre magadhamahāmatte
bhagavā imāhi gāthāhi anumodi

[84] Yasmiṁ padese kappeti vāsaṁ paṇḍitajātiyo 1
sīlavantettha bhojetvā saññate brahmacārino 2 .
Yā tattha devatā āsuṁ 3 tāsaṁ dakkhiṇamādise
tā pūjitā pūjayanti mānitā mānayanti naṁ.
Tato naṁ anukampanti mātā puttaṁva orasaṁ
devatānukampito poso sadā bhadrāni passatīti.

[85] Athakho bhagavā sunidhavassakāre magadhamahāmatte imāhi
gāthāhi anumoditvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi. Tena kho pana
samayena sunidhavassakārā magadhamahāmattā bhagavantaṁ piṭṭhito piṭṭhito
anubandhā honti yenajja samaṇo gotamo dvārena nikkhamissati
taṁ gotamadvāraṁ nāma bhavissati yena titthena gaṅgānadiṁ 4 tarissati
taṁ gotamatitthaṁ nāma bhavissatīti. Athakho bhagavā yena dvārena
1 Yu. ... jātiko. 2 Ma. Yu. brahmacārayo. 3 Yu. assu. 4 Sī. Ma. Yu. gaṅgaṁ
nadiṁ.
Nikkhami taṁ gotamadvāraṁ nāma ahosi. Athakho bhagavā yena
gaṅgā nadī tenupasaṅkami. Tena kho pana samayena gaṅgā nadī
pūrā hoti samatittikā kākapeyyā. Appekacce manussā nāvaṁ
pariyesanti appekacce uḷumpaṁ pariyesanti appekacce kullaṁ
bandhanti pārā pāraṁ 1 gantukāmā. Athakho bhagavā seyyathāpi
nāma balavā puriso sammiñjitaṁ vā bāhaṁ pasāreyya pasāritaṁ
vā bāhaṁ sammiñjeyya evameva gaṅgāya nadiyā orime tīre
antarahito pārime tīre paccuṭṭhāsi saddhiṁ bhikkhusaṅghena. Addasā
kho bhagavā te manusse appekacce nāvaṁ pariyesante appekacce
uḷumpaṁ pariyesante appekacce kullaṁ bandhante pārā pāraṁ
gantukāme. Athakho bhagavā etamatthaṁ viditvā tāyaṁ velāyaṁ imaṁ
udānaṁ udānesi
ye taranti aṇṇavaṁ saraṁ setuṁ katvāna visajja pallalāni
kullaṁ [2]- jano ca 3 bandhati tiṇṇā medhāvino janāti.
Paṭhamabhāṇavāraṁ 4 .

[86] Athakho bhagavā āyasmantaṁ ānandaṁ āmantesi
āyāmānanda yena koṭigāmo tenupasaṅkamissāmāti. Evaṁ bhanteti
kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi. Athakho bhagavā
mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṁ yena koṭigāmo tadavasari. Tatra
1 Sī. Yu. aparāparaṁ. Ma. apārā pāraṁ. ito paraṁ īdisameva. Yu. orā pāraṁ.
2 Ma. Yu. hi. 3 Ma. Yu. casaddo natthi. 4 Ma. ... vāro.
Sudaṁ bhagavā koṭigāme viharati. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi
catunnaṁ bhikkhave ariyasaccānaṁ ananubodhā appaṭivedhā evamidaṁ dīghamaddhānaṁ
sandhāvitaṁ saṁsaritaṁ mamañceva tumhākañca. Katamesaṁ catunnaṁ.
Dukkhassa bhikkhave ariyasaccassa ananubodhā appaṭivedhā evamidaṁ
dīghamaddhānaṁ sandhāvitaṁ saṁsaritaṁ mamañceva tumhākañca. Dukkhasamudayassa
bhikkhave ariyasaccassa ananubodhā appaṭivedhā evamidaṁ dīghamaddhānaṁ
sandhāvitaṁ saṁsaritaṁ mamañceva tumhākañca. Dukkhanirodhassa bhikkhave
ariyasaccassa ananubodhā appaṭivedhā evamidaṁ dīghamaddhānaṁ sandhāvitaṁ
saṁsaritaṁ mamañceva tumhākañca. Dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya
bhikkhave ariyasaccassa ananubodhā appaṭivedhā evamidaṁ dīghamaddhānaṁ
sandhāvitaṁ saṁsaritaṁ mamañceva tumhākañca. Tayidaṁ bhikkhave dukkhaṁ
ariyasaccaṁ anubuddhaṁ paṭividdhaṁ dukkhasamudayo 1 ariyasaccaṁ anubuddhaṁ
paṭividdhaṁ dukkhanirodho 2 ariyasaccaṁ anubuddhaṁ paṭividdhaṁ dukkhanirodhagāminī
paṭipadā ariyasaccaṁ anubuddhaṁ paṭividdhaṁ ucchinnā bhavataṇhā
khīṇā bhavanetti natthidāni punabbhavoti. Idamavoca bhagavā idaṁ
vatvāna sugato athāparaṁ etadavoca satthā