[57] Evamme sutaṁ. Ekaṁ samayaṁ bhagavā kurūsu viharati
kammāsadammaṁ 1 nāma kurūnaṁ nigamo. Athakho āyasmā ānando
yena bhagavā tenupasaṅkami upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā
ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinno kho āyasmā ānando
bhagavantaṁ etadavoca acchariyaṁ bhante abbhūtaṁ bhante yāvagambhīro
cāyaṁ bhante paṭiccasamuppādo gambhīrāvabhāso ca atha
ca pana me uttānakuttānako viya khāyatīti. Mā hevaṁ ānanda
avaca mā hevaṁ ānanda avaca gambhīro cāyaṁ 2 paṭiccasamuppādo
gambhīrāvabhāso ca. Etassa ānanda dhammassa ananubodhā
appaṭivedhā evamayaṁ pajā tantākulakajātā guṇagaṇṭhikajātā 3
muñjapabbajabhūtā 4 apāyaṁ duggatiṁ vinipātaṁ saṁsāraṁ nātivattati. Atthi
idappaccayā jarāmaraṇanti iti puṭṭhena satā ānanda atthītissa
vacanīyaṁ. Kiṁpaccayā jarāmaraṇanti iti ce vadeyya jātipaccayā
jarāmaraṇanti iccassa vacanīyaṁ. Atthi idappaccayā jātīti iti
puṭṭhena satā ānanda atthītissa vacanīyaṁ. Kiṁpaccayā jātīti
iti ce vadeyya bhavapaccayā jātīti iccassa vacanīyaṁ. Atthi
idappaccayā bhavoti iti puṭṭhena satā ānanda atthītissa
1 kammāsadhammantipi pāṭho. 2 Ma. Yu. ānanda. 3 Ma. Yu. kulagaṇṭhikajātā.
4 Sī. muñjababbajabhūtā.
Vacanīyaṁ. Kiṁpaccayā bhavoti iti ce vadeyya upādānapaccayā
bhavoti iccassa vacanīyaṁ. Atthi idappaccayā upādānanti iti
puṭṭhena satā ānanda atthītissa vacanīyaṁ. Kiṁpaccayā upādānanti
iti ce vadeyya taṇhāpaccayā upādānanti iccassa vacanīyaṁ.
Atthi idappaccayā taṇhāti iti puṭṭhena satā ānanda atthītissa
vacanīyaṁ. Kiṁpaccayā taṇhāti iti ce vadeyya vedanāpaccayā
taṇhāti iccassa vacanīyaṁ. Atthi idappaccayā vedanāti
iti puṭṭhena satā ānanda atthītissa vacanīyaṁ. Kiṁpaccayā
vedanāti iti ce vadeyya phassapaccayā vedanāti iccassa vacanīyaṁ.
Atthi idappaccayā phassoti iti puṭṭhena satā ānanda atthītissa
vacanīyaṁ. Kiṁpaccayā phassoti iti ce vadeyya nāmarūpapaccayā
phassoti iccassa vacanīyaṁ. Atthi idappaccayā nāmarūpanti
iti puṭṭhena satā ānanda atthītissa vacanīyaṁ. Kiṁpaccayā
nāmarūpanti iti ce vadeyya viññāṇapaccayā nāmarūpanti iccassa
vacanīyaṁ. Atthi idappaccayā viññāṇanti iti puṭṭhena satā
ānanda atthītissa vacanīyaṁ. Kiṁpaccayā viññāṇanti iti ce
vadeyya nāmarūpapaccayā viññāṇanti iccassa vacanīyaṁ. Iti
kho ānanda nāmarūpapaccayā viññāṇaṁ viññāṇapaccayā nāmarūpaṁ
nāmarūpapaccayā phasso phassapaccayā vedanā vedanāpaccayā
taṇhā taṇhāpaccayā upādānaṁ upādānapaccayā bhavo bhavapaccayā
Jāti jātipaccayā jarāmaraṇaṁ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā
sambhavanti. Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo
hoti.

[58] Jātipaccayā jarāmaraṇanti iti kho panetaṁ vuttaṁ.
Tadānanda imināpetaṁ pariyāyena veditabbaṁ yathā jātipaccayā
jarāmaraṇaṁ. Jāti ca 1 hi ānanda nābhavissa sabbena sabbaṁ
sabbathā sabbaṁ kassaci kimhici seyyathīdaṁ devānaṁ vā devattāya
gandhabbānaṁ vā gandhabbattāya yakkhānaṁ vā yakkhattāya bhūtānaṁ vā
bhūtattāya manussānaṁ vā manussattāya catuppadānaṁ vā
catuppadattāya pakkhīnaṁ vā pakkhittāya siriṁsapānaṁ vā siriṁsapattāya.
Tesaṁ tesañca 2 hi ānanda sattānaṁ tathattāya jāti nābhavissa.
Sabbaso jātiyā asati jātinirodhā api nu kho jarāmaraṇaṁ
paññāyethāti. No hetaṁ bhante. Tasmātihānanda eseva hetu etaṁ
nidānaṁ esa samudayo esa paccayo jarāmaraṇassa yadidaṁ
jāti. Bhavapaccayā jātīti iti kho panetaṁ vuttaṁ. Tadānanda
imināpetaṁ pariyāyena veditabbaṁ yathā bhavapaccayā jāti.
Bhavo ca 3 hi ānanda nābhavissa sabbena sabbaṁ sabbathā sabbaṁ
kassaci kimhici seyyathīdaṁ kāmabhavo vā rūpabhavo vā arūpabhavo
vā. Sabbaso bhave asati bhavanirodhā api nu kho jāti
paññāyethāti. No hetaṁ bhante. Tasmātihānanda eseva
1-2-3 Yu. va. ito paraṁ īdisameva.
Hetu etaṁ nidānaṁ esa samudayo esa paccayo jātiyā
yadidaṁ bhavo. Upādānapaccayā bhavoti iti kho panetaṁ vuttaṁ.
Tadānanda imināpetaṁ pariyāyena veditabbaṁ yathā upādānapaccayā
bhavo. Upādānañca hi ānanda nābhavissa sabbena sabbaṁ sabbathā
sabbaṁ kassaci kimhici seyyathīdaṁ kāmupādānaṁ vā diṭṭhupādānaṁ vā
sīlabbatupādānaṁ vā attavādupādānaṁ vā. Sabbaso upādāne
asati upādānanirodhā api nu kho bhavo paññāyethāti. No
hetaṁ bhante. Tasmātihānanda eseva hetu etaṁ nidānaṁ esa
samudayo esa paccayo bhavassa yadidaṁ upādānaṁ. Taṇhāpaccayā
upādānanti iti kho panetaṁ vuttaṁ. Tadānanda imināpetaṁ
pariyāyena veditabbaṁ yathā taṇhāpaccayā upādānaṁ.
Taṇhā ca hi ānanda nābhavissa sabbena sabbaṁ sabbathā sabbaṁ
kassaci kimhici seyyathīdaṁ rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā
rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā. Sabbaso taṇhāya
asati taṇhānirodhā api nu kho upādānaṁ paññāyethāti. No
hetaṁ bhante. Tasmātihānanda eseva hetu etaṁ nidānaṁ
esa samudayo esa paccayo upādānassa yadidaṁ taṇhā.
Vedanāpaccayā taṇhāti iti kho panetaṁ vuttaṁ. Tadānanda
imināpetaṁ pariyāyena veditabbaṁ yathā vedanāpaccayā taṇhā.
Vedanā ca hi ānanda nābhavissa sabbena sabbaṁ sabbathā sabbaṁ
Kassaci kimhici seyyathīdaṁ cakkhusamphassajā vedanā sotasamphassajā
vedanā ghānasamphassajā vedanā jivhāsamphassajā vedanā
kāyasamphassajā vedanā manosamphassajā vedanā. Sabbaso vedanāya
asati vedanānirodhā api nu kho taṇhā paññāyethāti. No
hetaṁ bhante. Tasmātihānanda eseva hetu etaṁ nidānaṁ esa
samudayo esa paccayo taṇhāya yadidaṁ vedanā.

[59] Iti kho panetaṁ ānanda vedanaṁ paṭicca taṇhā taṇhaṁ
paṭicca pariyesanā pariyesanaṁ paṭicca lābho lābhaṁ paṭicca vinicchayo
vinicchayaṁ paṭicca chandarāgo chandarāgaṁ paṭicca ajjhosānaṁ ajjhosānaṁ
paṭicca pariggaho pariggahaṁ paṭicca macchariyaṁ macchariyaṁ paṭicca
ārakkho ārakkhaṁ 1 paṭicca ārakkhādhikaraṇaṁ daṇḍādānasatthādāna-
kalahaviggahavivādatuvaṁtuvaṁpesuññamusāvādā aneke pāpakā akusalā
dhammā sambhavantīti iti 2 kho panetaṁ vuttaṁ. Tadānanda imināpetaṁ
pariyāyena veditabbaṁ yathā ārakkhādhikaraṇaṁ daṇḍādānasatthādāna-
kalahaviggahavivādatuvaṁtuvaṁpesuññamusāvādā aneke pāpakā akusalā
dhammā sambhavanti 3 . Ārakkho ca hi ānanda nābhavissa sabbena
sabbaṁ sabbathā sabbaṁ kassaci kimhici. Sabbaso ārakkhe asati
ārakkhanirodhā api nu kho daṇḍādānasatthādānakalahaviggahavivādatuvaṁtuvaṁ-
pesuññamusāvādā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhaveyyunti.
No hetaṁ bhante. Tasmātihānanda eseva hetu etaṁ nidānaṁ
1 Ma. Yu. ārakkhaṁ paṭiccāti pāṭhadvayaṁ natthi. 2 Ma. Yu. iti kho panetaṁ
vuttaṁ .pe. veditabbaṁ yathāti ime pāṭhā natthi. 3 Ma. Yu. sambhavantīti
ito kho panetaṁ veditabbaṁ yathā.
Esa samudayo esa paccayo daṇḍādānasatthādānakalahaviggaha-
vivādatuvaṁtuvaṁpesuññamusāvādānaṁ anekesaṁ pāpakānaṁ akusalānaṁ dhammānaṁ
sambhavāya yadidaṁ ārakkho. Macchariyaṁ paṭicca ārakkhoti iti kho
panetaṁ vuttaṁ. Tadānanda 1 imināpetaṁ pariyāyena veditabbaṁ yathā
macchariyaṁ paṭicca ārakkho. Macchariyañca hi ānanda nābhavissa
sabbena sabbaṁ sabbathā sabbaṁ kassaci kimhici. Sabbaso macchariye
asati macchariyanirodhā api nu kho ārakkho paññāyethāti. No
hetaṁ bhante. Tasmātihānanda eseva hetu etaṁ nidānaṁ
esa samudayo esa paccayo ārakkhassa yadidaṁ macchariyaṁ.
Pariggahaṁ paṭicca macchariyanti iti kho panetaṁ vuttaṁ. Tadānanda
imināpetaṁ pariyāyena veditabbaṁ yathā pariggahaṁ paṭicca macchariyaṁ.
Pariggaho ca hi ānanda nābhavissa sabbena sabbaṁ sabbathā sabbaṁ
kassaci kimhici. Sabbaso pariggahe asati pariggahanirodhā api
nu kho macchariyaṁ paññāyethāti. No hetaṁ bhante. Tasmātihānanda
eseva hetu etaṁ nidānaṁ esa samudayo esa
paccayo macchariyassa yadidaṁ pariggaho. Ajjhosānaṁ paṭicca
pariggahoti iti kho panetaṁ vuttaṁ. Tadānanda imināpetaṁ pariyāyena
veditabbaṁ yathā ajjhosānaṁ paṭicca pariggaho. Ajjhosānañca
hi ānanda nābhavissa sabbena sabbaṁ sabbathā sabbaṁ kassaci kimhici.
Sabbaso ajjhosāne asati ajjhosānanirodhā api nu kho pariggaho
1 Po. tasmātihānanda.
Paññāyethāti. No hetaṁ bhante. Tasmātihānanda eseva hetu
etaṁ nidānaṁ esa samudayo esa paccayo pariggahassa yadidaṁ
ajjhosānaṁ. Chandarāgaṁ paṭicca ajjhosānanti iti kho panetaṁ
vuttaṁ. Tadānanda imināpetaṁ pariyāyena veditabbaṁ yathā chandarāgaṁ
paṭicca ajjhosānaṁ. Chandarāgo ca hi ānanda nābhavissa sabbena
sabbaṁ sabbathā sabbaṁ kassaci kimhici. Sabbaso chandarāge asati
chandarāganirodhā api nu kho ajjhosānaṁ paññāyethāti. No hetaṁ
bhante. Tasmātihānanda eseva hetu etaṁ nidānaṁ esa
samudayo esa paccayo ajjhosānassa yadidaṁ chandarāgo.
Vinicchayaṁ paṭicca chandarāgoti iti kho panetaṁ vuttaṁ. Tadānanda
imināpetaṁ pariyāyena veditabbaṁ yathā vinicchayaṁ paṭicca chandarāgo.
Vinicchayo ca hi ānanda nābhavissa sabbena sabbaṁ sabbathā sabbaṁ
kassaci kimhici. Sabbaso vinicchaye asati vinicchayanirodhā api
nu kho chandarāgo paññāyethāti. No hetaṁ bhante.
Tasmātihānanda eseva hetu etaṁ didānaṁ esa samudayo esa
paccayo chandarāgassa yadidaṁ vinicchayo. Lābhaṁ paṭicca vinicchayoti
iti kho panetaṁ vuttaṁ. Tadānanda imināpetaṁ pariyāyena veditabbaṁ
yathā lābhaṁ paṭicca vinicchayo. Lābho ca hi ānanda nābhavissa
sabbena sabbaṁ sabbathā sabbaṁ kassaci kimhici. Sabbaso lābhe
asati lābhanirodhā api nu kho vinicchayo paññāyethāti. No
Hetaṁ bhante. Tasmātihānanda eseva hetu etaṁ nidānaṁ esa
samudayo esa paccayo vinicchayassa yadidaṁ lābho. Pariyesanaṁ
paṭicca lābhoti iti kho panetaṁ vuttaṁ. Tadānanda imināpetaṁ
pariyāyena veditabbaṁ yathā pariyesanaṁ paṭicca lābho. Pariyesanā ca
hi ānanda nābhavissa sabbena sabbaṁ sabbathā sabbaṁ kassaci kimhici.
Sabbaso pariyesanāya asati pariyesanānirodhā api nu kho lābho
paññāyethāti. No hetaṁ bhante. Tasmātihānanda eseva hetu
etaṁ nidānaṁ esa samudayo esa paccayo lābhassa yadidaṁ
pariyesanā. Taṇhaṁ paṭicca pariyesanāti iti kho panetaṁ vuttaṁ.
Tadānanda imināpetaṁ pariyāyena veditabbaṁ yathā taṇhaṁ paṭicca
pariyesanā. Taṇhā ca hi ānanda nābhavissa sabbena sabbaṁ
sabbathā sabbaṁ kassaci kimhici seyyathīdaṁ kāmataṇhā bhavataṇhā
vibhavataṇhā. Sabbaso taṇhāya asati taṇhānirodhā api nu kho
pariyesanā paññāyethāti. No hetaṁ bhante. Tasmātihānanda
eseva hetu etaṁ nidānaṁ esa samudayo esa paccayo
pariyesanāya yadidaṁ taṇhā.

[60] Iti kho ānanda ime dve dhammā dvayena vedanāya
ekasamosaraṇā bhavanti. Phassapaccayā vedanāti iti kho panetaṁ
vuttaṁ. Tadānanda imināpetaṁ pariyāyena veditabbaṁ yathā
phassapaccayā vedanā 1 . Phasso ca hi ānanda nābhavissa sabbena
1 Ma. vedanāti.
Sabbaṁ sabbathā sabbaṁ kassaci kimhici seyyathīdaṁ cakkhusamphasso
sotasamphasso ghānasamphasso jivhāsamphasso kāyasamphasso manosamphasso.
Sabbaso phasse asati phassanirodhā api nu kho vedanā
paññāyethāti. No hetaṁ bhante. Tasmātihānanda eseva hetu
etaṁ nidānaṁ esa samudayo esa paccayo vedanāya yadidaṁ
phasso. Nāmarūpapaccayā phassoti iti kho panetaṁ vuttaṁ. Tadānanda
imināpetaṁ pariyāyena veditabbaṁ yathā nāmarūpapaccayā phasso.
Yehi ānanda ākārehi yehi liṅgehi yehi nimittehi yehi uddesehi
nāmakāyassa paññatti hoti tesu ākāresu tesu liṅgesu tesu
nimittesu tesu uddesesu asati api nu kho rūpakāye adhivacanasamphasso
paññāyethāti. No hetaṁ bhante. Yehi ānanda ākārehi yehi
liṅgehi yehi nimittehi yehi uddesehi rūpakāyassa paññatti hoti
tesu ākāresu tesu liṅgesu tesu nimittesu tesu uddesesu asati
api nu kho nāmakāye paṭighasamphasso paññāyethāti. No hetaṁ
bhante. Yehi ānanda ākārehi yehi liṅgehi yehi nimittehi
yehi uddesehi nāmakāyassa ca rūpakāyassa ca paññatti hoti
tesu ākāresu tesu liṅgesu tesu nimittesu tesu uddesesu asati
api nu kho adhivacanasamphasso vā paṭighasamphasso vā paññāyethāti.
No hetaṁ bhante. Yehi ānanda ākārehi yehi liṅgehi yehi
nimittehi yehi uddesehi nāmarūpassa paññatti hoti tesu
Ākāresu tesu liṅgesu tesu nimittesu tesu uddesesu asati
api nu kho phasso paññāyethāti. No hetaṁ bhante.
Tasmātihānanda eseva hetu etaṁ nidānaṁ esa samudayo esa
paccayo phassassa yadidaṁ nāmarūpaṁ. Viññāṇapaccayā nāmarūpanti
iti kho panetaṁ vuttaṁ. Tadānanda imināpetaṁ pariyāyena veditabbaṁ
yathā viññāṇapaccayā nāmarūpaṁ. Viññāṇañca hi ānanda mātu
kucchismiṁ na okkamissatha api nu kho nāmarūpaṁ mātu kucchismiṁ
samucchijjissathāti. No hetaṁ bhante. Viññāṇañca hi ānanda
mātu kucchismiṁ okkamitvā vokkamissatha api nu kho nāmarūpaṁ
itthattāya abhinibbattissathāti. No hetaṁ bhante. Viññāṇañca
hi ānanda daharasseva sato vocchijjissatha kumārakassa vā kumārikāya
vā api nu kho nāmarūpaṁ vuḍḍhiṁ viruḷhiṁ vepullaṁ āpajjissathāti.
No hetaṁ bhante. Tasmātihānanda eseva hetu etaṁ nidānaṁ
esa samudayo esa paccayo nāmarūpassa yadidaṁ viññāṇaṁ.
Nāmarūpapaccayā viññāṇanti iti kho panetaṁ vuttaṁ. Tadānanda
imināpetaṁ pariyāyena veditabbaṁ yathā nāmarūpapaccayā viññāṇaṁ.
Viññāṇañca hi ānanda nāmarūpe patiṭṭhaṁ na labhiṁssatha api nu kho
āyatiṁ jātijarāmaraṇadukkhasamudayasambhavo paññāyethāti. No hetaṁ
bhante. Tasmātihānanda eseva hetu etaṁ nidānaṁ esa samudayo
esa paccayo viññāṇassa yadidaṁ nāmarūpaṁ. Ettāvatā kho
1 Yu. mātukucchiṁ. ito paraṁ īdisameva.
Ānanda jāyetha vā jīyetha vā mīyetha vā cavetha vā upapajjetha vā.
Ettāvatā kho adhivacanapatho ettāvatā niruttipatho ettāvatā
paññattipatho ettāvatā paññāvacaraṁ ettāvatā vaṭṭaṁ vattati.
Itthattaṁ paññāpanāya yadidaṁ nāmarūpaṁ saha viññāṇena. [1]-

[61] Kittāvatā ca ānanda attānaṁ paññapento paññapeti 2 .
Rūpiṁ vā hi ānanda parittaṁ attānaṁ paññapento paññapeti rūpī
me paritto attāti. Rūpiṁ vā hi ānanda anantaṁ attānaṁ
paññapento paññapeti rūpī me ananto attāti. Arūpiṁ
vā hi ānanda parittaṁ attānaṁ paññapento paññapeti arūpī
me paritto attāti. Arūpiṁ vā hi ānanda anantaṁ attānaṁ
paññapento paññapeti arūpī me ananto attāti. Tatrānanda
yo so rūpiṁ parittaṁ attānaṁ paññapento paññapeti etarahi vā
so rūpiṁ parittaṁ attānaṁ paññapento paññapeti tathābhāviṁ 3 vā
so rūpiṁ parittaṁ attānaṁ paññapento paññapeti atathaṁ vā pana
santaṁ tathattāya upakappessāmīti iti vā panassa hoti. Evaṁ
santaṁ kho ānanda rūpiṁ parittattānudiṭṭhi anusetīti iccālaṁ vacanāya.
Tatrānanda yo so rūpiṁ anantaṁ attānaṁ paññapento paññapeti
etarahi vā so rūpiṁ anantaṁ attānaṁ paññapento paññapeti
tathābhāviṁ 4 vā so rūpiṁ anantaṁ attānaṁ paññapento paññapeti
1 Sī. Ma. aññamaññapaccayatā pavattati. 2 paññāpento paññāpetītipi pāṭho.
3-4 Ma. Yu. tattha bhāviṁ. ito paraṁ īdisameva.
Atathaṁ vā pana santaṁ tathattāya upakappessāmīti iti vā panassa
hoti. Evaṁ santaṁ kho ānanda rūpiṁ anantattānudiṭṭhi anusetīti
iccālaṁ vacanāya. Tatrānanda yo so arūpiṁ parittaṁ attānaṁ
paññapento paññapeti etarahi vā so arūpiṁ parittaṁ attānaṁ
paññapento paññapeti tathābhāviṁ vā so arūpiṁ parittaṁ attānaṁ
paññapento paññapeti atathaṁ vā pana santaṁ tathattāya
upakappessāmīti iti vā panassa hoti. Evaṁ santaṁ kho ānanda
arūpiṁ parittattānudiṭṭhi anusetīti iccālaṁ vacanāya. Tatrānanda yo
so arūpiṁ anantaṁ attānaṁ paññapento paññapeti etarahi vā
so arūpiṁ anantaṁ attānaṁ paññapento paññapeti tathābhāviṁ vā
so arūpiṁ anantaṁ attānaṁ paññapento paññapeti atathaṁ vā pana
santaṁ tathattāya upakappessāmīti iti vā panassa hoti. Evaṁ santaṁ
kho ānanda arūpiṁ anantattānudiṭṭhi anusetīti iccālaṁ vacanāya.
Ettāvatā kho ānanda attānaṁ paññapento paññapetīti.

[62] Kittāvatā ca ānanda attānaṁ na paññapento na
paññapeti. Rūpiṁ vā hi ānanda parittaṁ attānaṁ na paññapento
na paññapeti rūpī me paritto attāti. Rūpiṁ vā hi ānanda
anantaṁ attānaṁ na paññapento na paññapeti rūpī me ananto
attāti. Arūpiṁ vā hi ānanda parittaṁ attānaṁ na paññapento
na paññapeti arūpī me paritto attāti. Arūpiṁ vā hi ānanda
1 Ma. Yu. paññapeti.
Anantaṁ attānaṁ na paññapento na paññapeti arūpī me ananto
attāti. Tatrānanda yo so rūpiṁ parittaṁ attānaṁ na paññapento
na paññapeti etarahi vā so rūpiṁ parittaṁ attānaṁ na paññapento
na paññapeti tathābhāviṁ vā so rūpiṁ parittaṁ attānaṁ na paññapento
na paññapeti atathaṁ vā pana santaṁ tathattāya upakappessāmīti
iti vā panassa na hoti. Evaṁ santaṁ kho ānanda rūpiṁ
parittattānudiṭṭhi nānusetīti iccālaṁ vacanāya. Tatrānanda yo
so rūpiṁ anantaṁ attānaṁ na paññapento na paññapeti etarahi
vā so rūpiṁ anantaṁ attānaṁ na paññapento na paññapeti
tathābhāviṁ vā so rūpiṁ anantaṁ attānaṁ na paññapento na paññapeti
atathaṁ vā pana santaṁ tathattāya upakappessāmīti iti vā panassa
na hoti. Evaṁ santaṁ kho ānanda rūpiṁ anantattānudiṭṭhi nānusetīti
iccālaṁ vacanāya. Tatrānanda yo so arūpiṁ parittaṁ attānaṁ
na paññapento na paññapeti etarahi vā so arūpiṁ parittaṁ
attānaṁ na paññapento na paññapeti tathābhāviṁ vā so arūpiṁ
parittaṁ attānaṁ na paññapento na paññapeti atathaṁ vā pana
santaṁ tathattāya upakappessāmīti iti vā panassa na hoti.
Evaṁ santaṁ kho ānanda arūpiṁ parittattānudiṭṭhi nānusetīti iccālaṁ
vacanāya. Tatrānanda yo so arūpiṁ anantaṁ attānaṁ na paññapento
na paññapeti etarahi vā so arūpiṁ anantaṁ attānaṁ na paññapento
Na paññapeti tathābhāviṁ vā so arūpiṁ anantaṁ attānaṁ na
paññapento na paññapeti atathaṁ vā pana santaṁ tathattāya
upakappessāmīti iti vā panassa na hoti. Evaṁ santaṁ kho
ānanda arūpiṁ anantattānudiṭṭhi nānusetīti iccālaṁ vacanāya.
Ettāvatā kho ānanda attānaṁ na paññapento na paññapetīti.

[63] Kittāvatā ca ānanda attānaṁ samanupassamāno
samanupassati. Vedanaṁ vā hi ānanda attānaṁ samanupassamāno
samanupassati vedanā me attāti na heva kho me vedanā attā
appaṭisaṁvedano me attāti [1]-. Na heva kho me vedanā attā
nopi appaṭisaṁvedano me attā attā me vedayati vedanādhammo
hi me attāti iti vā hi ānanda attānaṁ samanupassamāno
samanupassati. Tatrānanda yo so evamāha vedanā me attāti
so evamassa vacanīyo tisso kho imā āvuso vedanā sukhā
vedanā dukkhā vedanā adukkhamasukhā vedanā imāsaṁ kho tvaṁ
tissannaṁ vedanānaṁ katamaṁ attato samanupassasīti. Yasmiṁ ānanda
samaye sukhaṁ vedanaṁ vedeti neva tasmiṁ samaye dukkhaṁ vedanaṁ vedeti
na adukkhamasukhaṁ vedanaṁ vedeti sukhaṁyeva tasmiṁ samaye vedanaṁ vedeti.
Yasmiṁ ānanda samaye dukkhaṁ vedanaṁ vedeti neva tasmiṁ samaye
sukhaṁ vedanaṁ vedeti na adukkhamasukhaṁ vedanaṁ vedeti dukkhaṁyeva
tasmiṁ samaye vedanaṁ vedeti. Yasmiṁ ānanda samaye adukkhamasukhaṁ
1 Ma. Yu. iti vā hi ānanda samanupassamāno samanupassati.
Vedanaṁ vedeti neva tasmiṁ samaye sukhaṁ vedanaṁ vedeti na dukkhaṁ
vedanaṁ vedeti adukkhamasukhaṁyeva tasmiṁ samaye vedanaṁ vedeti.
Sukhāpi kho ānanda vedanā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā
khayadhammā vayadhammā virāgadhammā nirodhadhammā. Dukkhāpi kho
ānanda vedanā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā
vayadhammā virāgadhammā nirodhadhammā. Adukkhamasukhāpi kho ānanda
vedanā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā vayadhammā
virāgadhammā nirodhadhammā. Tassa sukhaṁ vedanaṁ vedayamānassa eso
me attāti hoti tassāyeva sukhāya vedanāya nirodhā byagā
me attāti hoti. Dukkhaṁ vedanaṁ vedayamānassa eso me
attāti hoti. Tassāyeva dukkhāya vedanāya nirodhā byagā
me attāti hoti. Adukkhamasukhaṁ vedanaṁ vedayamānassa eso
me attāti hoti tassāyeva adukkhamasukhāya vedanāya nirodhā
byagā me attāti hoti. Iti so diṭṭhe va dhamme aniccaṁ
sukhadukkhavokiṇṇaṁ uppādavayadhammaṁ attānaṁ samanupassamāno samanupassati
yo so evamāha vedanā me attāti. Tasmātihānanda
etenapetaṁ nakkhamati vedanā me attāti samanupassituṁ
tatrānanda yo so evamāha na heva kho me vedanā attā
appaṭisaṁvedano me attāti so evamassa vacanīyo yattha
panāvuso sabbaso vedayitaṁ atthi 1 api nu kho tattha asmīti 2
1 Ma. Yu. natthi. 2 Ma. ayamahamasmīti. ito paraṁ īdisameva.
Siyāti. No hetaṁ bhante. Tasmātihānanda etenapetaṁ
nakkhamati na heva kho me vedanā attā appaṭisaṁvedano me
attāti samanupassituṁ. Tatrānanda yo so evamāha na heva
kho me vedanā attā nopi appaṭisaṁvedano [1]- attā attā
me vedayati vedanādhammo hi me attāti. So evamassa
vacanīyo vedanā ca hi āvuso sabbena sabbaṁ sabbathā sabbaṁ
aparisesā nirujjheyyuṁ sabbaso vedanāya asati vedanānirodhā
api nu kho tattha ahamasmīti 2 siyāti. No hetaṁ bhante.
Tasmātihānanda etenapetaṁ nakkhamati na heva kho me vedanā
attā nopi appaṭisaṁvedano [3]- attā attā me vedayati
vedanādhammo hi me attāti samanupassituṁ.

[64] Yato kho ānanda bhikkhu neva vedanaṁ attānaṁ
samanupassati nopi appaṭisaṁvedanaṁ attānaṁ samanupassati nopi attā
[4]- Vedayati vedanādhammo hi me attāti samanupassati. So evaṁ
samanupassanto 5 na 6 kiñci loke upādiyati anupādiyañca na
paritassati aparitassaṁ paccattaññeva parinibbāyati khīṇā jāti
vusitaṁ brahmacariyaṁ kataṁ karaṇīyaṁ nāparaṁ itthattāyāti pajānāti.
Evaṁ vimuttaṁ 7 kho ānanda bhikkhuṁ yo evaṁ vadeyya hoti tathāgato
parammaraṇā itisā diṭṭhīti 8 tadakallaṁ. Na hoti tathāgato parammaraṇā
1-3-4 Ma. Yu. me. 2 Yu. ayamahamasmīti. 5 Ma. nasamanupassanto.
Yu. asamanupassanto. 6 Ma. na ca. 7 Ma. Yu. vimuttacittaṁ.
8 itissa diṭṭhītītipi pāṭho.
Itisā diṭṭhīti tadakallaṁ. Hoti ca na ca hoti tathāgato
parammaraṇā itisā diṭṭhīti tadakallaṁ. Neva hoti na na hoti
tathāgato parammaraṇā itisā diṭṭhīti tadakallaṁ. Taṁ kissa hetu.
Yāvatānanda adhivacanaṁ yāvatā adhivacanapatho yāvatā niruttipatho 1
yāvatā paññatti yāvatā paññattipatho yāvatā paññāpanaṁ
yāvatā paññāvacaraṁ yāvatā vaṭṭaṁ vattati tāvatā vaṭṭaṁ
vattati tadabhiññā vimutto bhikkhu tadabhiññā vimuttaṁ bhikkhuṁ
na jānāti na passati itisā diṭṭhīti tadakallaṁ.

[65] Satta kho imā 2 ānanda viññāṇaṭṭhitiyo dve
āyatanāni. Katamā satta. Santānanda sattā nānattakāyā
nānattasaññino seyyathāpi manussā ekacce ca devā ekacce ca
vinipātikā ayaṁ paṭhamā viññāṇaṭṭhiti. Santānanda sattā nānattakāyā
ekattasaññino seyyathāpi devā brahmakāyikā paṭhamābhinibbattā
catuapāyikā 3 sattā ca ayaṁ dutiyā viññāṇaṭṭhiti.
Santānanda sattā ekattakāyā nānattasaññino seyyathāpi devā
ābhassarā ayaṁ tatiyā viññāṇaṭṭhiti. Santānanda sattā
ekattakāyā ekattasaññino seyyathāpi devā subhakiṇhā ayaṁ
catutthā viññāṇaṭṭhiti. Santānanda sattā sabbaso rūpasaññānaṁ
samatikkamā paṭighasaññānaṁ atthaṅgamā nānattasaññānaṁ amanasikārā
ananto ākāsoti ākāsānañcāyatanūpagā ayaṁ pañcamā
1 Ma. Yu. nirutti. 2 Ma. ayaṁ pāṭho natthi. 3 Ma. Yu.
catuapāyikā sattāti ime dve pāṭhā natthi.
Viññāṇaṭṭhiti. Santānanda sattā sabbaso ākāsānañcāyatanaṁ
samatikkamma anantaṁ viññāṇanti viññāṇañcāyatanūpagā ayaṁ chaṭṭhā
viññāṇaṭṭhiti. Santānanda sattā sabbaso viññāṇañcāyatanaṁ
samatikkamma natthi kiñcīti ākiñcaññāyatanūpagā ayaṁ sattamā
viññāṇaṭṭhiti. Asaññisattāyatanaṁ 1 nevasaññānāsaññāyatanameva
dutiyaṁ. Tatrānanda yāyaṁ paṭhamā viññāṇaṭṭhiti nānattakāyā
nānattasaññino seyyathāpi manussā ekacce ca devā ekacce
ca vinipātikā yo nu kho ānanda tañca pajānāti tassā
ca samudayaṁ pajānāti tassā ca atthaṅgamaṁ pajānāti tassā
ca assādaṁ pajānāti tassā ca ādīnavaṁ pajānāti tassā ca
nissaraṇaṁ pajānāti kallaṁ nu tena tadabhinanditunti. No hetaṁ
bhante .pe. Tatrānanda yāyaṁ sattamā viññāṇaṭṭhiti sabbaso
viññāṇañcāyatanaṁ samatikkamma natthi kiñcīti ākiñcaññāyatanūpagā
yo nu kho ānanda tañca pajānāti tassā ca
samudayaṁ pajānāti tassā ca atthaṅgamaṁ pajānāti tassā ca
assādaṁ pajānāti tassā ca ādīnavaṁ pajānāti tassā ca
nissaraṇaṁ pajānāti kallaṁ nu tena tadabhinanditunti. No hetaṁ
bhante. Tatrānanda yamidaṁ asaññisattāyatanaṁ yo nu kho ānanda
tañca pajānāti tassā ca samudayaṁ pajānāti tassā ca atthaṅgamaṁ
1 asaññasattāyatananti vā pāṭho.
Pajānāti tassā ca assādaṁ pajānāti tassā ca ādīnavaṁ
pajānāti tassā ca nissaraṇaṁ pajānāti kallaṁ nu tena tadabhinanditunti.
No hetaṁ bhante. Tatrānanda yamidaṁ nevasaññānāsaññāyatanaṁ
yo nu kho ānanda tañca pajānāti tassā ca
samudayaṁ pajānāti tassā ca atthaṅgamaṁ pajānāti tassā ca
assādaṁ pajānāti tassā ca ādīnavaṁ pajānāti tassā ca nissaraṇaṁ
pajānāti kallaṁ nu tena tadabhinanditunti. No hetaṁ bhante.
Yato kho ānanda bhikkhu imāsañca sattannaṁ viññāṇaṭṭhitīnaṁ
imesañca dvinnaṁ āyatanānaṁ samudayañca atthaṅgamañca assādañca
ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṁ viditvā anupādā vimutto hoti
ayaṁ vuccatānanda bhikkhu paññāvimutto.

[66] Aṭṭha kho ime ānanda vimokkhā. Katame aṭṭha.
Rūpī rūpāni passati ayaṁ paṭhamo vimokkho. Ajjhattaṁarūpasaññī
bahiddhārūpāni passati ayaṁ dutiyo vimokkho. Subhanteva
adhimutto hoti ayaṁ tatiyo vimokkho. Sabbaso rūpasaññānaṁ
samatikkamma paṭighasaññānaṁ atthaṅgamā nānattasaññānaṁ amanasikārā
ananto ākāsoti ākāsānañcāyatanaṁ upasampajja viharati ayaṁ
catuttho vimokkho. Sabbaso ākāsānañcāyatanaṁ samatikkamma
anantaṁ viññāṇanti viññāṇañcāyatanaṁ upasampajja viharati ayaṁ
pañcamo vimokkho. Sabbaso viññāṇañcāyatanaṁ samatikkamma
Natthi kiñcīti ākiñcaññāyatanaṁ upasampajja viharati ayaṁ chaṭṭho
vimokkho. Sabbaso ākiñcaññāyatanaṁ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanaṁ
upasampajja viharati ayaṁ sattamo vimokkho.
Sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṁ samatikkamma saññāvedayitaṁ nirodhaṁ
upasampajja viharati ayaṁ aṭṭhamo vimokkho. Ime kho ānanda
aṭṭha vimokkhā. Yato kho ānanda bhikkhu ime aṭṭha vimokkhe
anulomaṁpi samāpajjati paṭilomaṁpi samāpajjati anulomapaṭilomaṁpi
samāpajjati yatthicchakaṁ yadicchakaṁ yāvaticchakaṁ samāpajjatipi vuṭṭhātipi
āsavānañca khayā anāsavaṁ cetovimuttiṁ paññāvimuttiṁ diṭṭhe va
dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati ayaṁ vuccatānanda
bhikkhu ubhatobhāgavimutto. Imāya ca ānanda ubhatobhāgavimuttiyā
aññā ubhatobhāgavimutti uttaritarā vā paṇītatarā vā
natthīti. Idamavoca bhagavā. Attamano āyasmā ānando
bhagavato bhāsitaṁ abhinandīti.
Mahānidānasuttaṁ niṭṭhitaṁ dutiyaṁ.
---------------
Mahāparinibbānasuttaṁ