[676] Tikkhapaññatāya saṁvattantīti katamā tikkhapaññā.
Khippaṁ kilese bhindatīti tikkhapaññā uppannaṁ kāmavitakkaṁ
nādhivāseti pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṅgametīti
tikkhapaññā uppannaṁ byāpādavitakkaṁ nādhivāseti pajahati vinodeti
1 Ma. Yu. jarāmaraṇanirodhe.
Byantīkaroti anabhāvaṅgametīti tikkhapaññā uppannaṁ vihiṁsāvitakkaṁ
nādhivāseti .pe. Uppannuppanne pāpake akusale dhamme nādhivāseti
pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṅgametīti tikkhapaññā uppannaṁ
rāgaṁ nādhivāseti pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṅgametīti
tikkhapaññā uppannaṁ dosaṁ .pe. Uppannaṁ mohaṁ uppannaṁ
kodhaṁ upanāhaṁ makkhaṁ paḷāsaṁ issaṁ macchariyaṁ māyaṁ
sāṭheyyaṁ thambhaṁ sārambhaṁ mānaṁ atimānaṁ madaṁ pamādaṁ
sabbe kilese sabbe duccarite sabbe abhisaṅkhāre .pe. Sabbe
bhavagāmikamme nādhivāseti pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṅgametīti
tikkhapaññā ekamhi āsane cattāro ca ariyamaggā
cattāri ca sāmaññaphalāni catasso ca paṭisambhidāyo cha abhiññāyo
adhigatā honti sacchikatā phassitā paññāyāti tikkhapaññā
tikkhapaññatāya saṁvattantīti ayaṁ tikkhapaññā.

[677] Nibbedhikapaññatāya saṁvattantīti katamā nibbedhikapaññā.
Idhekacco sabbasaṅkhāresu ubbedhabahulo hoti
uttāsabahulo ukkaṇṭhānabahulo hoti aratibahulo anabhiratibahulo
bahimukho na ramati sabbasaṅkhāresu anibbiddhapubbaṁ appadālitapubbaṁ
lobhakkhandhaṁ nibbijjhati padāletīti nibbedhikapaññā anibbiddhapubbaṁ
appadālitapubbaṁ dosakkhandhaṁ nibbijjhati padāletīti nibbedhikapaññā
anibbiddhapubbaṁ appadālitapubbaṁ mohakkhandhaṁ nibbijjhati padāletīti
Nibbedhikapaññā anibbiddhapubbaṁ appadālitapubbaṁ kodhaṁ .pe.
Upanāhaṁ makkhaṁ paḷāsaṁ issaṁ macchariyaṁ māyaṁ sāṭhayyaṁ
thambhaṁ sārambhaṁ mānaṁ atimānaṁ madaṁ pamādaṁ sabbe
kilese sabbe duccarite sabbe abhisaṅkhāre .pe. Sabbe
bhavagāmikamme nibbijjhati padāletīti nibbedhikapaññā nibbedhikapaññatāya
saṁvattantīti ayaṁ nibbedhikapaññā imā soḷasa
paññāyo.

[678] Imāhi soḷasahi paññāhi samannāgato puggalo
paṭisambhidappatto. Dve puggalā paṭisambhidappattā eko
pubbayogasampanno eko na pubbayogasampanno yo pubbayogasampanno
so tena atireko hoti adhiko hoti viseso hoti
tassa ñāṇaṁ pabhijjatīti 1 dve puggalā paṭisambhidappattā dvepi
pubbayogasampannā eko bahussuto eko na bahussuto yo
bahussuto so tena atireko hoti adhiko hoti viseso
hoti tassa ñāṇaṁ pabhijjatīti dve puggalā paṭisambhidappattā
dvepi pubbayogasampannā dvepi bahussutā eko desanābahulo
eko na desanābahulo yo desanābahulo so tena atireko
hoti adhiko hoti viseso hoti tassa ñāṇaṁ pabhijjatīti
dve puggalā paṭisambhidappattā dvepi pubbayogasampannā dvepi
bahussutā dvepi desanābahulā eko garūpanissito eko na
1 Ma. Yu. itisaddo natthi. evamuparipi.
Garūpanissito yo garūpanissito so tena atireko hoti adhiko
hoti viseso hoti tassa ñāṇaṁ pabhijjatīti dve puggalā
paṭisambhidappattā dvepi pubbayogasampannā dvepi bahussutā
dvepi desanābahulā dvepi garūpanissitā eko vihārabahulo
eko na vihārabahulo yo vihārabahulo so tena atireko
hoti adhiko hoti viseso hoti tassa ñāṇaṁ pabhijjatīti
dve puggalā paṭisambhidappattā dvepi pubbayogasampannā dvepi
bahussutā dvepi desanābahulā dvepi garūpanissitā dvepi
vihārabahulā eko paccavekkhaṇābahulo eko na paccavekkhaṇābahulo
yo paccavekkhaṇābahulo so tena atireko hoti
adhiko hoti viseso hoti tassa ñāṇaṁ pabhijjatīti dve puggalā
paṭisambhidappattā dvepi pubbayogasampannā dvepi bahussutā
dvepi desanābahulā dvepi garūpanissitā dvepi vihārabahulā dvepi
paccavekkhaṇābahulā eko sekkhapaṭisambhidappatto eko
asekkhapaṭisambhidappatto yo asekkhapaṭisambhidappatto so tena
atireko hoti adhiko hoti viseso hoti tassa ñāṇaṁ
pabhijjatīti dve puggalā paṭisambhidappattā dvepi pubbayogasampannā
dvepi bahussutā dvepi desanābahulā dvepi
garūpanissitā dvepi vihārabahulā dvepi paccavekkhaṇābahulā dvepi
asekkhapaṭisambhidappattā eko sāvakapāramippatto eko
Na sāvakapāramippatto yo sāvakapāramippatto so tena atireko
hoti adhiko hoti viseso hoti tassa ñāṇaṁ pabhijjatīti
dve puggalā paṭisambhidappattā dvepi pubbayogasampannā dvepi
bahussutā dvepi desanābahulā dvepi garūpanissitā dvepi vihārabahulā
dvepi paccavekkhaṇābahulā dvepi asekkhapaṭisambhidappattā eko
sāvakapāramippatto eko paccekasambuddho yo paccekasambuddho
so tena atireko hoti adhiko hoti viseso hoti tassa
ñāṇaṁ pabhijjatīti paccekabuddhañca sadevakañca lokaṁ upādāya
tathāgato arahaṁ sammāsambuddho aggo paṭisambhidappatto paññāpabhedakusalo
pabhinnañāṇo adhigatapaṭisambhido catuvesārajjappatto
dasabaladhārī purisāsabho purisasīho .pe. Yepi te khattiyapaṇḍitā
brāhmaṇapaṇḍitā gahapatipaṇḍitā samaṇapaṇḍitā nipuṇā
kataparappavādā bālavedhirūpā te 1 bhindantā paññā 2 caranti
paññātatena diṭṭhigatāni te pañhañca abhisaṅkharitvā tathāgataṁ
upasaṅkamitvā pucchanti guḷhāni ca paṭicchannāni ca kathitā
vijsajjitā ca 3 te pañhā bhagavatā honti niddiṭṭhikāraṇā
upakkhittakā ca 4 te bhagavato sampajjanti atha kho bhagavā tattha
abhirocati yadidaṁ paññāyāti aggo paṭisambhidappattoti.
Mahāpaññākathā
--------
1 Ma. vo. 2 Ma. maññe. Yu. paññe. 3 Yu. va. 4 Yu. casaddo natthi.
Paññāvagge iddhikathā

[679] Kā iddhi kati iddhiyo iddhiyā kati bhūmiyo kati
pādā kati padāni kati mūlāni. Kā iddhīti ijjhanaṭṭhena
iddhi. Kati iddhiyoti dasa iddhiyo. Iddhiyā catasso bhūmiyo
cattāro pādā aṭṭha padāni soḷasa mūlāni.

[680] Katamā dasa iddhiyo. Adhiṭṭhānā iddhi vikubbanā
iddhi manomayā iddhi ñāṇavipphārā iddhi samādhivipphārā iddhi
ariyā iddhi kammavipākajā iddhi puññavato iddhi vijjāmayā
iddhi tattha tattha sammappayogappaccayā 1 ijjhanaṭṭhena iddhi.

[681] Iddhiyā katamā catasso bhūmiyo. Vivekajābhūmi
paṭhamajjhānaṁ pītisukhabhūmi dutiyajjhānaṁ upekkhāsukhabhūmi tatiyajjhānaṁ
adukkhamasukhabhūmi catutthajjhānaṁ iddhiyā imā catasso bhūmiyo
iddhilābhāya iddhipaṭilābhāya iddhivikubbanāya iddhivisavitāya
iddhivasībhāvāya iddhivesārajjāya saṁvattantīti.

[682] Iddhiyā katame cattāro pādā. Idha bhikkhu
chandasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṁ iddhipādaṁ bhāveti viriyasamādhipadhāna-
saṅkhārasamannāgataṁ iddhipādaṁ bhāveti cittasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṁ
iddhipādaṁ bhāveti vīmaṁsāsamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṁ
iddhipādaṁ bhāveti iddhiyā ime cattāro pādā iddhilābhāya
1 Ma. Yu. sammā payogapaccayā. evamuparipi.
Iddhipaṭilābhāya iddhivikubbanāya 1 iddhivisavitāya iddhivasībhāvāya
iddhivesārajjāya saṁvattantīti.

[683] Iddhiyā katamāni aṭṭha padāni. Chandañce bhikkhu
nissāya labhati samādhiṁ labhati cittassa ekaggataṁ chando na
samādhi samādhi na chando añño chando añño samādhi
viriyañce bhikkhu nissāya labhati samādhiṁ labhati cittassa ekaggataṁ
viriyaṁ na samādhi samādhi na viriyaṁ aññaṁ viriyaṁ añño samādhi
cittañce bhikkhu nissāya labhati samādhiṁ labhati cittassa ekaggataṁ
cittaṁ na samādhi samādhi na cittaṁ aññaṁ cittaṁ añño samādhi
vīmaṁsañce bhikkhu nissāya labhati samādhiṁ labhati cittassa ekaggataṁ
vīmaṁsā na samādhi samādhi na vīmaṁsā aññā vīmaṁsā añño
samādhi iddhiyā imāni aṭṭha padāni iddhilābhāya iddhipaṭilābhāya
iddhivikubbanāya iddhivisavitāya iddhivasībhāvāya iddhivesārajjāya
saṁvattantīti.

[684] Iddhiyā katamāni soḷasa mūlāni. Anonataṁ 2 cittaṁ
kosajje na iñjatīti āneñjaṁ anunnataṁ cittaṁ uddhacce na
iñjatīti āneñjaṁ anabhinataṁ cittaṁ rāge na iñjatīti āneñjaṁ
anapanataṁ cittaṁ byāpāde na iñjatīti āneñjaṁ anissitaṁ cittaṁ
diṭṭhiyā na iñjatīti āneñjaṁ appaṭibaddhaṁ cittaṁ chandarāge
na iñjatīti āneñjaṁ vippamuttaṁ cittaṁ kāmarāge na iñjatīti
1 Ma. iddhivikubbanatāya. evamuparipi. 2 Yu. anoṇataṁ.
Āneñjaṁ visaññuttaṁ cittaṁ kilese na iñjatīti āneñjaṁ
vipariyādikataṁ cittaṁ kilesapariyāde na iñjatīti āneñjaṁ ekaggataṁ 1
cittaṁ nānattakilese 2 na iñjatīti āneñjaṁ saddhāya pariggahitaṁ
cittaṁ assaddhiye na iñjatīti āneñjaṁ viriyena pariggahitaṁ
cittaṁ kosajje na iñjatīti āneñjaṁ satiyā pariggahitaṁ cittaṁ
pamāde na iñjatīti āneñjaṁ samādhinā pariggahitaṁ cittaṁ
uddhacce na iñjatīti āneñjaṁ paññāya pariggahitaṁ cittaṁ
avijjāya na iñjatīti āneñjaṁ obhāsagataṁ cittaṁ avijjandhakāre
na iñjatīti āneñjaṁ iddhiyā imāni soḷasa mūlāni
iddhilābhāya iddhipaṭilābhāya iddhivikubbanāya iddhivisavitāya
iddhivasībhāvāya iddhivesārajjāya saṁvattantīti.

[685] Katamā adhiṭṭhānā iddhi. Idha bhikkhu anekavihitaṁ
iddhividhaṁ paccanubhoti ekopi hutvā bahudhā hoti bahudhāpi
hutvā eko hoti āvibhāvaṁ tirobhāvaṁ tirokuḍḍaṁ tiropākāraṁ
tiropabbataṁ asajjamāno gacchati seyyathāpi ākāse paṭhaviyāpi
ummujjanimmujjaṁ karoti seyyathāpi udake udakepi abhijjamāne
gacchati seyyathāpi paṭhaviyaṁ ākāsepi pallaṅkena kamati 3
seyyathāpi pakkhī sakuṇo imepi candimasuriye evaṁmahiddhike
evaṁmahānubhāve pāṇinā parāmasati parimajjati yāva brahmalokāpi
kāyena vasaṁ vatteti.
1 Ma. ekattagataṁ. 2 Ma. nānattakilesehi. 3 Yu. caṅkamati. evamuparipi.
Idhāti imissā diṭṭhiyā imissā khantiyā imissā ruciyā
imasmiṁ ādāye imasmiṁ dhamme imasmiṁ vinaye imasmiṁ pāvacane
imasmiṁ brahmacariye imasmiṁ satthusāsane tena vuccati idhāti.
Bhikkhūti puthujjanakalyāṇako vā hoti bhikkhu sekkho vā
arahā vā akuppadhammo.
Anekavihitaṁ iddhividhaṁ paccanubhotīti nānappakārakaṁ iddhividhaṁ
paccanubhoti.
Ekopi hutvā bahudhā hotīti pakatiyā eko bahukaṁ āvajjati
sataṁ vā sahassaṁ vā satasahassaṁ vā āvajjati āvajjitvā
ñāṇena adhiṭṭhāti bahuko 1 homīti bahuko hoti yathāyasmā
cullapanthako ekopi hutvā bahudhā hoti evameva so iddhimā
cetovasippatto eko hutvā bahudhā hoti.
Bahudhāpi hutvā eko hotīti pakatiyā bahuko ekaṁ āvajjati
āvajjitvā ñāṇena adhiṭṭhāti eko homīti eko hoti
yathāyasmā cullapanthako bahudhāpi hutvā eko hoti evameva
so iddhimā cetovasippatto bahudhāpi hutvā eko hoti.
Āvibhāvanti kenaci anāvaṭaṁ hoti appaṭicchannaṁ vivaṭaṁ. [2]-
Tirobhāvanti kenaci āvaṭaṁ hoti paṭicchannaṁ pihitaṁ
paṭikujjitaṁ.
Tirokuḍḍaṁ tiropākāraṁ tiropabbataṁ asajjamāno gacchati
1 Ma. Yu. bahulo. evamuparipi. 2 Ma. Yu. pākaṭaṁ.
Seyyathāpi ākāseti pakatiyā ākāsakasiṇasamāpattiyā lābhī
hoti tirokuḍḍaṁ tiropākāraṁ tiropabbataṁ āvajjati āvajjitvā
ñāṇena adhiṭṭhāti ākāso hotūti ākāso hoti so 1
tirokuḍḍaṁ tiropākāraṁ tiropabbataṁ asajjamāno 2 gacchati yathā
manussā pakatiyā aniddhimanto kenaci anāvaṭe aparikkhitte
asajjamānā gacchanti evameva so iddhimā cetovasippatto
tirokuḍḍaṁ tiropākāraṁ tiropabbataṁ asajjamāno gacchati
seyyathāpi ākāse.
Paṭhaviyāpi ummujjanimmujjaṁ karoti seyyathāpi udaketi
pakatiyā āpokasiṇasamāpattiyā lābhī hoti paṭhaviṁ āvajjati
āvajjitvā ñāṇena adhiṭṭhāti udakaṁ hotūti udakaṁ hoti
so paṭhaviyā ummujjanimmujjaṁ karoti yathā manussā pakatiyā
aniddhimanto udake ummujjanimmujjaṁ karoti evameva so iddhimā
cetovasippatto paṭhaviyā ummujjanimmujjaṁ karoti seyyathāpi
udake.
Udakepi abhijjamāne gacchati seyyathāpi paṭhaviyanti pakatiyā
paṭhavīkasiṇasamāpattiyā lābhī hoti udakaṁ āvajjati āvajjitvā
ñāṇena adhiṭṭhāti paṭhavī hotūti paṭhavī hoti so abhijjamāne
udake gacchati yathā manussā pakatiyā aniddhimanto abhijjamānāya
paṭhaviyā gacchanti evameva so iddhimā cetovasippatto
1 Ma. ayaṁ pāṭho natthi. 2 Yu. āvajjamāno.
Abhijjamāne udake gacchati seyyathāpi paṭhaviyaṁ.
Ākāsepi pallaṅkena kamati seyyathāpi pakkhī sakuṇoti
pakatiyā paṭhavīkasiṇasamāpattiyā lābhī hoti ākāse 1 āvajjati
āvajjitvā ñāṇena adhiṭṭhāti paṭhavī hotūti paṭhavī hoti so
ākāse antalikkhe caṅkamatipi tiṭṭhatipi nisīdatipi seyyampi kappeti
yathā manussā pakatiyā aniddhimanto paṭhaviyā caṅkamantipi tiṭṭhantipi
nisīdantipi seyyampi kappenti evameva so iddhimā cetovasippatto
ākāse antalikkhe caṅkamatipi tiṭṭhatipi nisīdatipi seyyampi
kappeti seyyathāpi pakkhī sakuṇo.
Imepi candimasuriye evaṁmahiddhike evaṁmahānubhāve pāṇinā
parāmasati parimajjatīti idha so iddhimā cetovasippatto
nisinnako vā nipannako vā candimasuriye āvajjati āvajjitvā
ñāṇena adhiṭṭhāti hatthapāse hotūti hatthapāse hoti so
nisinnako vā nipannako vā candimasuriye pāṇinā āmasati
parāmasati parimajjati yathā manussā pakatiyā aniddhimanto kiñcideva
rūpagataṁ hatthapāse āmasanti parāmasanti parimajjanti evameva
so iddhimā cetovasippatto nisinnako vā nipannako vā candimasuriye
pāṇinā āmasati parāmasati parimajjati.
Yāva brahmalokāpi kāyena vasaṁ vattetīti sace so iddhimā
cetovasippatto brahmalokaṁ gantukāmo hoti dūrepi santike
1 Ma. Yu. ākāsaṁ.
Adhiṭṭhāti santike hotūti santikepi hoti santikepi dūre
adhiṭṭhāti dūre hotūti dūre hoti bahukaṁpi thokaṁ adhiṭṭhāti
thokaṁ hotūti thokaṁ hoti thokampi bahukaṁ adhiṭṭhāti bahukaṁ
hotūti bahukaṁ hoti dibbena cakkhunā tassa brahmuno rūpaṁ
passati dibbāya sotadhātuyā tassa brahmuno saddaṁ suṇāti
cetopariyañāṇena tassa brahmuno cittaṁ pajānāti sace so
iddhimā cetovasippatto dissamānena kāyena brahmalokaṁ
gantukāmo hoti kāyavasena cittaṁ pariṇāmeti kāyavasena cittaṁ
adhiṭṭhāti kāyavasena cittaṁ pariṇāmetvā kāyavasena cittaṁ
adhiṭṭhahitvā sukhasaññañca lahusaññañca okkamitvā dissamānena
kāyena brahmalokaṁ gacchati sace so iddhimā cetovasippatto
adissamānena kāyena brahmalokaṁ gantukāmo hoti cittavasena
kāyaṁ pariṇāmeti cittavasena kāyaṁ adhiṭṭhāti cittavasena kāyaṁ
pariṇāmetvā cittavasena kāyaṁ adhiṭṭhahitvā sukhasaññañca lahusaññañca
okkamitvā adissamānena kāyena brahmalokaṁ gacchati
so tassa brahmuno purato rūpaṁ 1 abhinimmināti manomayaṁ sabbaṅgapaccaṅgaṁ 2
ahīnindriyaṁ sace so iddhimā caṅkamati nimmitopi
tattha caṅkamati sace so iddhimā tiṭṭhati nimmitopi tattha
tiṭṭhati sace so iddhimā nisīdati nimmitopi tattha nisīdati
sace so iddhimā seyyaṁ kappeti nimmitopi tattha seyyaṁ kappeti
1-2 Ma. rūpiṁ... sabbaṅgapaccaṅgiṁ. evamuparipi.
Sace so iddhimā dhūmāyati nimmitopi tattha dhūmāyati sace
so iddhimā pajjalati nimmitopi tattha pajjalati sace so
iddhimā dhammaṁ bhāsati nimmitopi tattha dhammaṁ bhāsati sace
so iddhimā pañhaṁ pucchati nimmitopi tattha pañhaṁ pucchati sace
so iddhimā pañhaṁ puṭṭho vissajjeti 1 nimmitopi tattha pañhaṁ
puṭṭho vissajjeti sace so iddhimā tena brahmunā saddhiṁ
santiṭṭhati sallapati sākacchaṁ samāpajjati nimmitopi tattha tena
brahmunā saddhiṁ santiṭṭhati sallapati sākacchaṁ samāpajjati
yaññadeva [2]- so iddhimā karoti tantadeva hi so nimmito
karotīti ayaṁ adhiṭṭhānā iddhi.