[498] Gotamassa yasassinoti bhagavā yasappattoti yasassī.
Athavā bhagavā sakkato garukato mānito pūjito apacito lābhī
cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti gotamassa
yasassino. Tenāha so brāhmaṇo
1 Ma. sadevako loko samārako sabrahmako.
Ayaṁ loko paro loko brahmaloko sadevako
diṭṭhinte nābhijānāti gotamassa yasassinoti.

[499] Evaṁ abhikkantadassāviṁ atthī pañhena āgamaṁ
kathaṁ lokaṁ avekkhantaṁ maccurājā na passati.

[500] Evaṁ abhikkantadassāvinti evaṁ abhikkantadassāviṁ
aggadassāviṁ seṭṭhadassāviṁ viseṭṭhadassāviṁ pāmokkhadassāviṁ
uttamadassāviṁ pavaradassāvinti 1 evaṁ abhikkantadassāviṁ.

[501] Atthī pañhena āgamanti pañhatthikamhā āgatā
.pe. Sandassituṁ bhaṇitunti evampi atthī pañhena āgamaṁ.

[502] Kathaṁ lokaṁ avekkhantanti kathaṁ [2]- avekkhantaṁ paccavekkhantaṁ
tulayantaṁ tīrayantaṁ vibhāvayantaṁ vibhūtaṁ karontanti kathaṁ lokaṁ
avekkhantaṁ.

[503] Maccurājā na passatīti maccurājā na passati na
dakkhati nādhigacchati na vindati na paṭilabhatīti maccurājā na
passati. Tenāha so brāhmaṇo
evaṁ abhikkantadassāviṁ atthī pañhena āgamaṁ
kathaṁ lokaṁ avekkhantaṁ maccurājā na passatīti.

[504] Suññato lokaṁ avekkhassu mogharāja sadā sato
attānudiṭṭhiṁ ūhacca evaṁ maccuttaro siyā
evaṁ lokaṁ avekkhantaṁ maccurājā na passati.
1 Ma. paramadassāvinti. 2 Ma. lokaṁ.

[505] Suññato lokaṁ avekkhassūti lokanti nirayaloko
tiracchānaloko pittivisayaloko manussaloko devaloko
khandhaloko dhātuloko āyatanaloko ayaṁ loko paro loko
brahmaloko sadevako.
Aññataro bhikkhu bhagavantaṁ etadavoca loko lokoti bhante
bhagavatā vuccati kittāvatā nu kho bhante lokoti vuccati.
Lujjatīti kho bhikkhu [1]- lokoti vuccati. Kiñca lujjati. Cakkhu [2]-
lujjati rūpā lujjanti cakkhuviññāṇaṁ lujjati cakkhusamphasso lujjati
yampidaṁ cakkhusamphassapaccayā uppajjati vedayitaṁ sukhaṁ vā dukkhaṁ vā
adukkhamasukhaṁ vā tampi lujjati sotaṁ lujjati saddā lujjanti
ghānaṁ lujjati gandhā lujjanti jivhā lujjati rasā lujjanti
kāyo lujjati phoṭṭhabbā lujjanti mano lujjati dhammā lujjanti
manoviññāṇaṁ lujjati manosamphasso lujjati yampidaṁ manosamphassapaccayā
uppajjati vedayitaṁ sukhaṁ vā dukkhaṁ vā adukkhamasukhaṁ vā
tampi lujjati lujjatīti kho bhikkhu tasmā lokoti vuccati.
Suññato lokaṁ avekkhassūti dvīhi kāraṇehi suññato lokaṁ
avekkhati avassiyapavattasallakkhaṇavasena 3 vā tucchasaṅkhārasamanupassanāvasena
vā.
Kathaṁ avassiyapavattasallakkhaṇavasena suññato lokaṁ avekkhati.
Rūpe vaso na labbhati vedanāya vaso na labbhati saññāya
1 Ma. tasmā. 2 Ma. kho. 3 Ma. avasiya .... evamuparipi.
Vaso na labbhati saṅkhāresu vaso na labbhati viññāṇe vaso
na labbhati. Vuttañhetaṁ bhagavatā rūpaṁ bhikkhave anattā rūpañca
hidaṁ bhikkhave attā abhavissa nayidaṁ rūpaṁ ābādhāya saṁvatteyya
labbhetha ca rūpe evaṁ me rūpaṁ hotu evaṁ me rūpaṁ mā ahosīti
yasmā ca kho bhikkhave rūpaṁ anattā tasmā rūpaṁ ābādhāya
saṁvattati na ca labbhati rūpe evaṁ me rūpaṁ hotu evaṁ me rūpaṁ
mā ahosīti vedanā anattā vedanā ca hidaṁ bhikkhave attā
abhavissa nayidaṁ vedanā ābādhāya saṁvatteyya labbhetha ca vedanāya
evaṁ me vedanā hotu evaṁ me vedanā mā ahosīti yasmā
ca kho bhikkhave vedanā anattā tasmā vedanā ābādhāya
saṁvattati na ca labbhati vedanāya evaṁ me vedanā hotu evaṁ
me vedanā mā ahosīti saññā anattā saññā ca hidaṁ
bhikkhave attā abhavissa nayidaṁ saññā ābādhāya saṁvatteyya
labbhetha ca saññāya evaṁ me saññā hotu evaṁ me saññā
mā ahosīti yasmā ca kho bhikkhave saññā anattā tasmā
saññā ābādhāya saṁvattati na ca labbhati saññāya evaṁ me
saññā hotu evaṁ me saññā mā ahosīti saṅkhārā anattā
saṅkhārā ca hidaṁ bhikkhave attā abhavissaṁsu nayidaṁ saṅkhārā
ābādhāya saṁvatteyyuṁ labbhetha ca saṅkhāresu evaṁ me saṅkhārā
hontu evaṁ me saṅkhārā mā ahesunti yasmā ca kho bhikkhave
Saṅkhārā anattā tasmā saṅkhārā ābādhāya saṁvattanti na
ca labbhati saṅkhāresu evaṁ me saṅkhārā hontu evaṁ me saṅkhārā
mā ahesunti viññāṇaṁ anattā viññāṇañca hidaṁ bhikkhave
attā abhavissa nayidaṁ viññāṇaṁ ābādhāya saṁvatteyya labbhetha
ca viññāṇe evaṁ me viññāṇaṁ hotu evaṁ me viññāṇaṁ mā
ahosīti yasmā ca kho bhikkhave viññāṇaṁ anattā tasmā
viññāṇaṁ ābādhāya saṁvattati na ca labbhati viññāṇe evaṁ
me viññāṇaṁ hotu evaṁ me viññāṇaṁ mā ahosīti. Vuttañhetaṁ
bhagavatā nāyaṁ bhikkhave kāyo tumhākaṁ napi paresaṁ 1 purāṇamidaṁ
bhikkhave kammaṁ saṅkhataṁ 2 abhisañcetayitaṁ vedaniyaṁ daṭṭhabbaṁ tatra [3]-
bhikkhave sutavā ariyasāvako paṭiccasamuppādaññeva sādhukaṁ yoniso
manasikaroti iti imasmiṁ sati idaṁ hoti imassuppādā idaṁ
uppajjati imasmiṁ asati idaṁ na hoti imassa nirodhā idaṁ
nirujjhati yadidaṁ avijjāpaccayā saṅkhārā saṅkhārapaccayā viññāṇaṁ
viññāṇapaccayā nāmarūpaṁ nāmarūpapaccayā saḷāyatanaṁ saḷāyatanapaccayā
phasso phassapaccayā vedanā vedanāpaccayā taṇhā
taṇhāpaccayā upādānaṁ upādānapaccayā bhavo bhavapaccayā jāti
jātipaccayā jarāmaraṇaṁ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavanti
evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti avijjāya
tveva asesavirāganirodhā saṅkhāranirodho saṅkhāranirodhā viññāṇanirodho
1 Ma. aññesaṁ. 2 Ma. abhisaṅkhataṁ. 3 Ma. kho.
Viññāṇanirodhā nāmarūpanirodho nāmarūpanirodhā saḷāyatananirodho
saḷāyatananirodhā phassanirodho phassanirodhā vedanānirodho
vedanānirodhā taṇhānirodho taṇhānirodhā upādānanirodho
upādānanirodhā bhavanirodho bhavanirodhā jātinirodho jātinirodhā
jarāmaraṇaṁ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā nirujjhanti evametassa
kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hotīti. Evaṁ avassiyapavattasallakkhaṇavasena
suññato lokaṁ avekkhati.
Kathaṁ tucchasaṅkhārasamanupassanāvasena suññato lokaṁ avekkhati.
Rūpe sāro na labbhati vedanāya sāro na labbhati saññāya
sāro na labbhati saṅkhāresu sāro na labbhati viññāṇe
sāro na labbhati. Rūpaṁ assāraṁ nissāraṁ sārāpagataṁ
niccasārasārena vā sukhasārasārena vā attasārasārena vā niccena vā
dhuvena vā sassatena vā avipariṇāmadhammena vā. Vedanā assārā
nissārā sārāpagatā saññā assārā nissārā sārāpagatā
saṅkhārā assārā nissārā sārāpagatā viññāṇaṁ assāraṁ
nissāraṁ sārāpagataṁ niccasārasārena vā sukhasārasārena vā attasārasārena
vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā aviparijhāmadhammena
vā. Yathā naḷo assāro nissāro sārāpagato yathā
ca eraṇḍo assāro nissāro sārāpagato yathā ca udumbaro
assāro nissāro sārāpagato yathā ca setagaccho assāro
Nissāro sārāpagato yathā ca pālibhaddako assāro nissāro
sārāpagato yathā ca pheṇupiṇḍo 1 assāro nissāro sārāpagato
yathā ca pubbulakaṁ 2 assāraṁ nissāraṁ sārāpagataṁ [3]- yathā ca kaddalikkhandho
assāro nissāro sārāpagato yathā ca māyā assārā
nissārā sārāpagatā evameva rūpaṁ assāraṁ nissāraṁ sārāpagataṁ
niccasārasārena vā sukhasārasārena vā attasārasārena vā niccena
vā dhuvena vā sassatena vā avipariṇāmadhammena vā vedanā
assārā nissārā sārāpagatā saññā assārā nissārā
sārāpagatā saṅkhārā assārā nissārā sārāpagatā viññāṇaṁ
assāraṁ nissāraṁ sārāpagataṁ niccasārasārena vā sukhasārasārena
vā attasārasārena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā
avipariṇāmadhammena vā. Evaṁ tucchasaṅkhārasamanupassanāvasena
suññato lokaṁ avekkhati. Imehi dvīhi kāraṇehi suññato
lokaṁ avekkhati.
Apica chahākārehi suññato lokaṁ avekkhati rūpaṁ 4 anissariyato
akāmakāriyato aphāsuniyato avasavattanato pavuttito vivittato
avekkhati vedanaṁ saññaṁ saṅkhāre viññāṇaṁ anissariyato
akāmakāriyato aphāsuniyato avasavattanato pavuttito vivittato
avekkhati 4 . Evaṁ chahākārehi suññato lokaṁ avekkhati. Apica
dasahākārehi suññato lokaṁ avekkhati rūpaṁ rittato tucchato
1 Ma. pheṇapiṇḍo. 2 Ma. udakapubbuḷaṁ. 3 Ma. yathā ca marīci assārā
nissārā sārāpagatā. 4 Ma. ime pāṭhā natthi. imasmiṁ ṭhāne aññathā dissanti.
Suññato anattato asārakato vadhakato vibhavato aghamūlato sāsavato
saṅkhatato avekkhati vedanaṁ saññaṁ saṅkhāre viññāṇaṁ [1]-
rittato tucchato suññato anattato asārakato vadhakato vibhavato
aghamūlato sāsavato saṅkhatato avekkhati. Evaṁ dasahākārehi
suññato lokaṁ avekkhati. Apica dvādasahākārehi suññato
lokaṁ avekkhati rūpaṁ na satto na jīvo na poso na naro na
mānavo na itthī na puriso na attā na attaniyaṁ na ahaṁ na mama
na koci atthi 2 vedanā saññā saṅkhārā viññāṇaṁ na
satto na jīvo na poso na naro na mānavo na itthī na puriso
na attā na attaniyaṁ na ahaṁ na mama na koci atthi 2 . Evaṁ
dvādasahākārehi suññato lokaṁ avekkhati.
Vuttañhetaṁ bhagavatā yaṁ bhikkhave na tumhākaṁ taṁ pajahatha
taṁ vo pahīnaṁ dīgharattaṁ hitāya sukhāya bhavissati kiñca bhikkhave
na tumhākaṁ rūpaṁ bhikkhave na tumhākaṁ taṁ pajahatha taṁ vo
pahīnaṁ dīgharattaṁ hitāya sukhāya bhavissati vedanā bhikkhave na tumhākaṁ
taṁ pajahatha sā vo pahīnā dīgharattaṁ hitāya sukhāya bhavissati
saññā bhikkhave na tumhākaṁ taṁ pajahatha sā vo pahīnā dīgharattaṁ
hitāya sukhāya bhavissati saṅkhārā bhikkhave na tumhākaṁ te
pajahatha te vo pahīnā dīgharattaṁ hitāya sukhāya bhavissanti viññāṇaṁ
bhikkhave na tumhākaṁ taṁ pajahatha taṁ vo pahīnaṁ dīgharattaṁ hitāya
1 Ma. cutiṁ upapattiṁ paṭisandhiṁ bhavaṁ saṁsāravaṭṭaṁ. 2 Ma. na kassaci.
Sukhāya bhavissati. Taṁ kiṁ maññatha 1 bhikkhave yaṁ imasmiṁ jetavane
tiṇakaṭṭhasākhāpalāsaṁ taṁ jano hareyya vā ḍaheyya vā yathāpaccayaṁ
vā kareyya apinu tumhākaṁ evamassa amhe jano harati
vā ḍahati vā yathāpaccayaṁ vā karotīti. No hetaṁ bhante. Taṁ
kissa hetu. Na no evaṁ bhante attā vā attaniyaṁ vāti.
Evameva kho bhikkhave yaṁ na tumhākaṁ taṁ pajahatha taṁ vo pahīnaṁ
dīgharattaṁ hitāya sukhāya bhavissati kiñca bhikkhave na tumhākaṁ
rūpaṁ bhikkhave na tumhākaṁ taṁ pajahatha taṁ vo pahīnaṁ dīgharattaṁ
hitāya sukhāya bhavissati vedanā saññā saṅkhārā viññāṇaṁ
bhikkhave na tumhākaṁ taṁ pajahatha taṁ vo pahīnaṁ dīgharattaṁ hitāya
sukhāya bhavissatīti. Evampi suññato lokaṁ avekkhati.
Āyasmā ānando bhagavantaṁ etadavoca [2]- suñño lokoti
bhante vuccati kittāvatā nu kho bhante suñño lokoti vuccati.
Yasmā [3]- kho ānanda suññaṁ attena vā attaniyena vā tasmā
suñño lokoti vuccati kiñcānanda suññaṁ attena vā attaniyena
vā. Cakkhu [4]- suññaṁ rūpā suññā cakkhuviññāṇaṁ suññaṁ
cakkhusamphasso suñño yampidaṁ cakkhusamphassapaccayā uppajjati
vedayitaṁ sukhaṁ vā dukkhaṁ vā adukkhamasukhaṁ vā tampi suññaṁ
attena vā attaniyena vā sotaṁ suññaṁ saddā suññā ghānaṁ
suññaṁ gandhā suññā jivhā suññā rasā suññā kāyo
1 Ma. seyyathāpi. 2 Ma. suñño loko .... 3 Ma. ca. 4 Ma. kho.
Suñño phoṭṭhabbā suññā mano suñño dhammā suññā
manoviññāṇaṁ suññaṁ manosamphasso suñño yampidaṁ manosamphassapaccayā
uppajjati vedayitaṁ sukhaṁ vā dukkhaṁ vā adukkhamasukhaṁ
vā tampi suññaṁ attena vā attaniyena vā yasmā ca kho
ānanda suññaṁ attena vā attaniyena vā tasmā suñño
lokoti vuccatīti. Evampi suññato lokaṁ avekkhati.
Suddhaṁ dhammasamuppādaṁ suddhaṁ saṅkhārasantatiṁ
passantassa yathābhūtaṁ na taṁ 1 bhayaṁ hoti gāmaṇi
tiṇakaṭṭhasamaṁ lokaṁ yadā paññāya passati
na aññaṁ patthaye 2 kiñci aññatra appaṭisandhiyāti.
Evampi suññato lokaṁ avekkhati.
Vuttañhetaṁ bhagavatā evameva bhikkhave bhikkhu rūpaṁ samannesati
yāvatā rūpassa gati vedanaṁ samannesati yāvatā vedanāya gati
saññaṁ samannesati yāvatā saññāya gati saṅkhāre samannesati
yāvatā saṅkhārānaṁ gati viññāṇaṁ samannesati yāvatā viññāṇassa
gati tassa bhikkhuno 3 rūpaṁ samannesato yāvatā rūpassa
gati vedanaṁ samannesato yāvatā vedanāya gati saññaṁ samannesato
yāvatā saññāya gati saṅkhāre samannesato yāvatā
saṅkhārānaṁ gati viññāṇaṁ samannesato yāvatā viññāṇassa
gati yampi yassa 4 hoti ahanti vā mamanti vā asmīti vā
1 Ma. ayaṁ pāṭho natthi. 2 Ma. patthayate. 3 Ma. ayaṁ pāṭho natthi.
4 Ma. yampissa taṁ.
Tampi tassa na hotīti. Evampi suññato lokaṁ avekkhati.
Suññato lokaṁ avekkhassūti suññato lokaṁ avekkhassu
paccavekkhassu tulehi tīrehi vibhāvehi vibhūtaṁ karohīti suññato
lokaṁ avekkhassu.

[506] Mogharāja sadā satoti mogharājāti bhagavā taṁ
brāhmaṇaṁ nāmena ālapati. Sadāti sabbakālaṁ .pe. Pacchime
vayokhandhe. Satoti catūhi kāraṇehi sato kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṁ
bhāvento sato .pe. So vuccati satoti
mogharāja sadā sato.

[507] Attānudiṭṭhiṁ ūhaccāti attānudiṭṭhi vuccati vīsativatthukā
sakkāyadiṭṭhi. Idha assutavā puthujjano ariyānaṁ adassāvī
ariyadhammassa akovido ariyadhamme avinīto sappurisānaṁ adassāvī
sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinīto rūpaṁ attato
samanupassati rūpavantaṁ vā attānaṁ attani vā rūpaṁ rūpasmiṁ vā
attānaṁ vedanaṁ saññaṁ saṅkhāre viññāṇaṁ attato
samanupassati viññāṇavantaṁ vā attānaṁ attani vā viññāṇaṁ
viññāṇasmiṁ vā attānaṁ yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṁ diṭṭhigahanaṁ
diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṁ diṭṭhivipphanditaṁ diṭṭhisaṁyojanaṁ gāho
paṭiggāho abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṁ
titthāyatanaṁ vipariyesaggāho viparītaggāho vippallāsaggāho
Micchāgāho ayāthāvakasmiṁ yāthāvakanti gāho yāvatā dvāsaṭṭhī
diṭṭhigatāni ayaṁ attānudiṭṭhi. Attānudiṭṭhiṁ ūhaccāti attānudiṭṭhiṁ
ūhacca samūhacca uddharitvā samuddharitvā uppāṭayitvā samuppāṭayitvā
pajahitvā vinodetvā byantīkatvā anabhāvaṅgametvāti
attānudiṭṭhiṁ ūhacca.