[478] Viññāṇaṭṭhitiyo sabbā (posālāti bhagavā)
abhijānaṁ tathāgato
tiṭṭhantamenaṁ jānāti
vimuttaṁ 6 tapparāyanaṁ.

[479] Viññāṇaṭṭhitiyo sabbāti bhagavā abhisaṅkhāravasena
catasso viññāṇaṭṭhitiyo jānāti paṭisandhivasena satta
viññāṇaṭṭhitiyo jānāti. Kathaṁ bhagavā abhisaṅkhāravasena catasso
viññāṇaṭṭhitiyo jānāti. Vuttañhetaṁ bhagavatā rūpūpāyaṁ 7 vā bhikkhave
viññāṇaṁ tiṭṭhamānaṁ tiṭṭhati 8 rūpārammaṇaṁ rūpappatiṭṭhaṁ nandūpasevanaṁ
1 Ma. pañhaṁ pucchāmi sambuddhaṁ pucchāmi. 2 Ma. ñāṇaṁ. 3 Ma. anunetabbo.
4 Ma. nijjhāpetabbo. 5 Ma. kathaṁ tena. 6 Ma. dhimuttaṁ. evamuparipi.
7 Ma. rūpupayaṁ. 8 Ma. tiṭṭheyya. evamuparipi. 9 Ma. nandūpasecanaṁ. evamuparipi.
* mīkārkkhag tadhāvidhoti peḌna tathāvidhoti
Vuḍḍhiṁ virūḷhiṁ vepullaṁ āpajjati 1 vedanūpāyaṁ 2 vā bhikkhave .pe.
Saññūpāyaṁ 3 vā bhikkhave .pe. Saṅkhārūpāyaṁ 4 vā bhikkhave viññāṇaṁ
tiṭṭhamānaṁ tiṭṭhati saṅkhārārammaṇaṁ saṅkhārappatiṭṭhaṁ nandūpasevanaṁ vuḍḍhiṁ
virūḷhiṁ vepullaṁ āpajjatīti. Evaṁ bhagavā abhisaṅkhāravasena catasso
viññāṇaṭṭhitiyo jānāti. Kathaṁ bhagavā paṭisandhivasena satta
viññāṇaṭṭhitiyo jānāti. Vuttañhetaṁ bhagavatā santi bhikkhave
sattā nānattakāyā nānattasaññino seyyathāpi manussā ekacce
ca devā ekacce ca vinipātikā ayaṁ paṭhamā viññāṇaṭṭhiti
santi bhikkhave sattā nānattakāyā ekattasaññino seyyathāpi
devā brahmakāyikā paṭhamābhinibbattā ayaṁ dutiyā viññāṇaṭṭhiti
santi bhikkhave sattā ekattakāyā nānattasaññino
seyyathāpi [5]- ābhassarā ayaṁ tatiyā viññāṇaṭṭhiti santi bhikkhave
sattā ekattakāyā ekattasaññino seyyathāpi devā subhakiṇhakā 6
ayaṁ catutthā 7 viññāṇaṭṭhiti santi bhikkhave sattā sabbaso
rūpasaññānaṁ samatikkamā paṭighasaññānaṁ atthaṅgamā nānattasaññānaṁ
amanasikārā ananto ākāsoti ākāsānañcāyatanūpagā ayaṁ
pañcamā 8 viññāṇaṭṭhiti sabbaso ākiñcaññāyatanaṁ samatikkamma
anantaṁ viññāṇanti viññāṇañcāyatanūpagā ayaṁ chaṭṭhā 9 viññāṇaṭṭhiti
sabbaso viññāṇañcāyatanaṁ samatikkamma natthi kiñcīti
ākiñcaññāyatanūpagā ayaṁ sattamā 10 viññāṇaṭṭhitīti. Evaṁ
1 Ma. āpajjeyya. evamīdisesu padesu. 2 Ma. vedanupayaṁ. 3 Ma. saññupayaṁ.
4 Ma. saṅkhārupayaṁ. 5 Ma. devā. 6 Ma. subhakiṇhā. 7 Ma. catutthī. 8 Ma. pañcamī.
9 Ma. chaṭṭhī. 10 Ma. sattamī.
Bhagavā paṭisandhivasena satta viññāṇaṭṭhitiyo jānātīti
viññāṇaṭṭhitiyo sabbā. Posālāti bhagavāti posālāti bhagavā taṁ
brāhmaṇaṁ nāmena ālapati. Bhagavāti gāravādhivacanametaṁ .pe.
Sacchikā paññatti yadidaṁ bhagavāti posālāti bhagavā.

[480] Abhijānaṁ tathāgatoti abhijānanti abhijānanto [1]-
paṭivijānanto paṭivijjhanto. Tathāgatoti vuttañhetaṁ bhagavatā
atītañcepi cunda hoti abhūtaṁ atacchaṁ anatthasañhitaṁ na taṁ
tathāgato byākaroti atītañcepi cunda hoti bhūtaṁ tacchaṁ anatthasañhitaṁ
tampi tathāgato na byākaroti atītañcepi cunda hoti bhūtaṁ
tacchaṁ atthasañhitaṁ tatra kālaññū tathāgato hoti tassa 2 pañhassa
veyyākaraṇāya anāgatañcepi cunda hoti .pe. Paccuppannañcepi
cunda hoti abhūtaṁ atacchaṁ anatthasañhitaṁ na taṁ tathāgato
byākaroti paccuppannañcepi hoti [3]- bhūtaṁ tacchaṁ anatthasañhitaṁ
tampi tathāgato na byākaroti paccuppannañcepi cunda hoti
bhūtaṁ tacchaṁ atthasañhitaṁ tatra kālaññū tathāgato hoti tassa
pañhassa veyyākaraṇāya iti kho cunda atītānāgatapaccuppannesu
dhammesu tathāgato kālavādī bhūtavādī atthavādī dhammavādī vinayavādī
tasmā tathāgatoti vuccati. Yaṁ kho cunda sadevakassa lokassa
samārakassa sabrahmakassa sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya
diṭṭhaṁ sutaṁ mutaṁ viññātaṁ pattaṁ pariyesitaṁ anuvicaritaṁ
1 Ma. vijānanto. 2 Ma. tasseva. 3 Ma. cunda.
Manasā sabbantaṁ tathāgatena abhisambuddhaṁ tasmā tathāgatoti
vuccati. Yañca cunda rattiṁ tathāgato anuttaraṁ sammāsambodhiṁ
abhisambujjhati yañca rattiṁ anupādisesāya nibbānadhātuyā
parinibbāyati yaṁ etasmiṁ antare bhāsati lapati niddisati sabbantaṁ
tatheva hoti no aññathā tasmā tathāgatoti vuccati.
Yathāvādī cunda tathāgato tathākārī yathākārī tathāvādī iti
yathāvādī tathākārī yathākārī tathāvādī tasmā tathāgatoti vuccati.
Sadevake cunda loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā
pajāya sadevamanussāya tathāgato abhibhū anabhibhūto aññadatthudaso
vasavattī tasmā tathāgatoti vuccatīti abhijānaṁ tathāgato.

[481] Tiṭṭhantamenaṁ jānātīti bhagavā idhaṭṭhaññeva 1 jānāti
kammābhisaṅkhāravasena ayaṁ puggalo kāyassa bhedā parammaraṇā
apāyaṁ duggatiṁ vinipātaṁ nirayaṁ upapajjissatīti. Bhagavā idhaṭṭhaññeva
jānāti kammābhisaṅkhāravasena ayaṁ puggalo kāyassa bhedā
parammaraṇā tiracchānayoniṁ upapajjissatīti. Bhagavā idhaṭṭhaññeva
jānāti kammābhisaṅkhāravasena ayaṁ puggalo kāyassa bhedā
parammaraṇā pittivisayaṁ upapajjissatīti. Bhagavā idhaṭṭhaññeva
jānāti kammābhisaṅkhāravasena ayaṁ puggalo kāyassa bhedā parammaraṇā
manussesu upapajjissatīti. Bhagavā idhaṭṭhaññeva jānāti
kammābhisaṅkhāravasena ayaṁ puggalo kāyassa bhedā parammaraṇā
1 Ma. itthaññeva. evamuparipi.
Sugatiṁ saggaṁ lokaṁ upapajjissatīti. Vuttañhetaṁ bhagavatā idha
panāhaṁ sārīputta ekaccaṁ puggalaṁ evaṁ cetasā ceto paricca
pajānāmi tathāyaṁ puggalo paṭipanno tathā ca iriyati tañca
maggaṁ samārūḷho yathā kāyassa bhedā parammaraṇā apāyaṁ duggatiṁ
vinipātaṁ nirayaṁ upapajjissatīti. Idha panāhaṁ sārīputta ekaccaṁ
puggalaṁ evaṁ cetasā ceto paricca pajānāmi tathāyaṁ puggalo
paṭipanno tathā ca iriyati tañca maggaṁ samārūḷho yathā kāyassa
bhedā parammaraṇā tiracchānayoniṁ upapajjissatīti. Idha panāhaṁ
sārīputta ekaccaṁ puggalaṁ evaṁ cetasā ceto paricca pajānāmi
tathāyaṁ puggalo paṭipanno tathā ca iriyati tañca maggaṁ samārūḷho
yathā kāyassa bhedā parammaraṇā pittivisayaṁ upapajjissatīti. Idha
panāhaṁ sārīputta ekaccaṁ puggalaṁ evaṁ cetasā ceto paricca
pajānāmi tathāyaṁ puggalo paṭipanno tathā ca iriyati tañca
maggaṁ samārūḷho yathā kāyassa bhedā parammaraṇā manussesu
upapajjissatīti. Idha panāhaṁ sārīputta ekaccaṁ puggalaṁ evaṁ
cetasā ceto paricca pajānāmi tathāyaṁ puggalo paṭipanno tathā
ca iriyati tañca maggaṁ samārūḷho yathā kāyassa bhedā parammaraṇā
sugatiṁ saggaṁ lokaṁ upapajjissatīti. Idha panāhaṁ sārīputta
ekaccaṁ puggalaṁ evaṁ cetasā ceto paricca pajānāmi
tathāyaṁ puggalo paṭipanno tathā ca iriyati tañca maggaṁ samārūḷho
Yathā āsavānaṁ khayā anāsavaṁ cetovimuttiṁ paññāvimuttiṁ diṭṭheva
dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissatīti 1 tiṭṭhantamenaṁ
jānāti.

[482] Vimuttaṁ tapparāyananti vimuttanti ākiñcaññāyatane
vimuttaṁ 2 [3]- tadadhimuttaṁ tadādhipateyyaṁ. Athavā bhagavā jānāti ayaṁ
puggalo rūpādhimutto saddādhimutto gandhādhimutto rasādhimutto
phoṭṭhabbādhimutto kulādhimutto gaṇādhimutto āvāsādhimutto
lābhādhimutto yasādhimutto pasaṁsādhimutto sukhādhimutto cīvarādhimutto
piṇḍapātādhimutto senāsanādhimutto gilānapaccayabhesajjaparikkhārādhimutto
suttantādhimutto vinayādhimutto abhidhammādhimutto
paṁsukūlikaṅgādhimutto tecīvarikaṅgādhimutto piṇḍapātikaṅgādhimutto
sapadānacārikaṅgādhimutto ekāsanikaṅgādhimutto pattapiṇḍikaṅgādhimutto
khalupacchābhattikaṅgādhimutto āraññikaṅgādhimutto rukkhamūlikaṅgādhimutto
abbhokāsikaṅgādhimutto sosānikaṅgādhimutto
yathāsanthatikaṅgādhimutto nesajjikaṅgādhimutto paṭhamajjhānādhimutto
dutiyajjhānādhimutto tatiyajjhānādhimutto catutthajjhānādhimutto
ākāsānañcāyatanasamāpattādhimutto viññāṇañcāyatanasamāpattādhimutto
ākiñcaññāyatanasamāpattādhimutto nevasaññānāsaññāyatana-
samāpattādhimuttoti vimuttaṁ. Tapparāyananti ākiñcaññāyatanamayaṁ
tapparāyanaṁ kammaparāyanaṁ vipākaparāyanaṁ kammagarukaṁ
1 Ma. viharatīti. 2 Ma. ākiñcaññāyatanaṁ dhimuttanti. 3 Ma. vimokkhena dhimutataṁ
tatrādhimuttaṁ.
Paṭisandhigarukaṁ. Athavā bhagavā jānāti ayaṁ puggalo rūpaparāyano
.pe. Nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiparāyanoti
vimuttaṁ tapparāyanaṁ. Tenāha bhagavā
viññāṇaṭṭhitiyo sabbā (posālāti bhagavā)
abhijānaṁ tathāgato
tiṭṭhantamenaṁ jānāti
vimuttaṁ tapparāyananti.

[483] Ākiñcaññāsambhavaṁ ñatvā nandisaññojanaṁ iti
evametaṁ abhiññāya tato tattha vipassati
etaṁ ñāṇaṁ tathaṁ tassa brāhmaṇassa vusīmato.

[484] Ākiñcaññāsambhavaṁ ñatvāti ākiñcaññāsambhavo
vuccati ākiñcaññāyatanasaṁvattaniko kammābhisaṅkhāro. Ākiñcaññāyatana-
saṁvattanikaṁ kammābhisaṅkhāraṁ ākiñcaññāsambhavoti ñatvā
laggananti ñatvā bandhananti ñatvā palibodhoti ñatvā jānitvā
tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvāti ākiñcaññāsambhavaṁ
ñatvā.

[485] Nandisaññojanaṁ itīti nandisaññojanaṁ vuccati arūparāgo.
Arūparāgena taṁ kammaṁ laggaṁ laggitaṁ palibuddhaṁ arūparāgaṁ
nandisaññojananti ñatvā laggananti ñatvā bandhananti ñatvā
palibodhoti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā
Vibhūtaṁ katvā. Itīti padasandhi .pe. Padānupubbakametaṁ itīti
nandisaññojanaṁ iti.

[486] Evametaṁ abhiññāyāti evaṁ etaṁ abhiññāya jānitvā
tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvāti evametaṁ
abhiññāya.

[487] Tato tattha vipassatīti ākiñcaññāyatanaṁ samāpajjitvā
tato vuṭṭhahitvā tattha jāte cittacetasike dhamme aniccato
vipassati dukkhato vipassati rogato .pe. Anissaraṇato
vipassati dakkhati oloketi nijjhāyati upaparikkhatīti tato tattha
vipassati.