[488] Etaṁ ñāṇaṁ tathaṁ tassāti etaṁ ñāṇaṁ tacchaṁ bhūtaṁ
yāthāvaṁ aviparītaṁ tassāti etaṁ ñāṇaṁ tathaṁ tassa.

[489] Brāhmaṇassa vusīmatoti brāhmaṇassāti sattannaṁ
dhammānaṁ bāhitattā brāhmaṇo .pe. Anissito 1 tādi pavuccate
sa brahmāti brāhmaṇassa. Vusīmatoti kalyāṇaputhujjane 2
upādāya satta sekkhā appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya
asacchikatassa sacchikiriyāya vasanti saṁvasanti āvasanti parivasanti.
Arahā vusitavā katakaraṇīyo ohitabhāro anuppattasadattho
parikkhīṇabhavasaññojano sammadaññā vimutto so vuṭṭhavāso
ciṇṇacaraṇo .pe. Jātijarāmaraṇasaṁsāro natthi tassa punabbhavoti
1 Ma. asito. 2 Ma. puthujjanakalyāṇaṁ.
Brāhmaṇassa vusīmato. Tenāha bhagavā
ākiñcaññāsambhavaṁ ñatvā nandisaññojanaṁ iti
evametaṁ abhiññāya tato tattha vipassati
etaṁ ñāṇaṁ tathaṁ tassa brāhmaṇassa vusīmatoti.
Saha gāthāpariyosānā .pe. Satthā me bhante bhagavā
sāvakohamasmīti.
Posālamāṇavakapañhāniddeso cuddasamo.
-------------
Mogharājamāṇavakapañhāniddeso

[490] Dvāhaṁ sakka 1 apucchissaṁ (iccāyasmā mogharājā)
na me byākāsi cakkhumā
yāvatatiyañca devisi 2
byākarotīti me sutaṁ.

[491] Dvāhaṁ sakka apucchissanti so brāhmaṇo dvikkhattuṁ
buddhaṁ bhagavantaṁ pañhaṁ apucchi tassa bhagavā pañhaṁ puṭṭho
na byākāsi cakkhusamanantarā 3 imassa brāhmaṇassa indriyaparipāko
bhavissatīti. Sakkāti sakko. Bhagavā sakyakulā
pabbajitotipi sakko. Athavā addho mahaddhano dhanavātipi sakko.
Tassimāni dhanāni seyyathīdaṁ saddhādhanaṁ sīladhanaṁ hiridhanaṁ ottappadhanaṁ
sutadhanaṁ cāgadhanaṁ paññādhanaṁ satipaṭṭhānadhanaṁ sammappadhānadhanaṁ
iddhipādadhanaṁ indriyadhanaṁ baladhanaṁ bojjhaṅgadhanaṁ maggadhanaṁ phaladhanaṁ
nibbānadhanaṁ. Imehi anekavidhehi dhanaratanehi addho mahaddhano
dhanavātipi sakko. Athavā sakko pahu visavī alamatto sūro
vīro vikkanto abhiru acchambhī anutrāsī apalāyī pahīnabhayabheravo
vigatalomahaṁsotipi sakkoti dvāhaṁ sakka. Apucchissanti dvāhaṁ
sakka apucchissaṁ ayācissaṁ ajjhesissaṁ pasādayissanti dvāhaṁ
sakka apucchissaṁ. Iccāyasmā mogharājāti iccāti padasandhi.
1 Ma. sakkaṁ. evamuparipi. 2 Ma. devīsi. evamuparipi. 3 Ma. tadantarā.
Āyasmāti piyavacanaṁ. Mogharājāti tassa brāhmaṇassa nāmaṁ
.pe. Abhilāpoti iccāyasmā mogharājā.

[492] Na me byākāsi cakkhumāti na me byākāsīti me 1
na ācikkhi na desesi na paññapesi na paṭṭhapesi na vivari na
vibhaji na uttānīmakāsi 2 na pakāsesi. Cakkhumāti bhagavā pañcahi
cakkhūhi cakkhumā maṁsacakkhunāpi cakkhumā dibbacakkhunāpi cakkhumā
paññācakkhunāpi cakkhumā buddhacakkhunāpi cakkhumā samantacakkhunāpi
cakkhumā.
Kathaṁ bhagavā maṁsacakkhunāpi cakkhumā. Maṁsacakkhumhi bhagavato pañca
vaṇṇā saṁvijjanti nīlo ca vaṇṇo pītako ca vaṇṇo lohitako
ca vaṇṇo kaṇho ca vaṇṇo odāto ca vaṇṇo. Yattha ca
akkhilomāni patiṭṭhitāni taṁ nīlaṁ hoti sunīlaṁ pāsādikaṁ dassaneyyaṁ
ummārapupphasamānaṁ 3 . Tassa parato pītakaṁ hoti supītakaṁ suvaṇṇavaṇṇaṁ
pāsādikaṁ dassaneyyaṁ kaṇṇikārapupphasamānaṁ 4 . Ubhayato ca
akkhikūpāni 5 bhagavato lohitakāni honti sulohitakāni pāsādikāni
dassaneyyāni indagopakasamānāni. Majjhe kaṇhaṁ hoti sukaṇhaṁ
alūkhaṁ siniddhaṁ pāsādikaṁ dassaneyyaṁ aḷāriṭṭhakasamānaṁ 6 . Tassa parato
odātaṁ hoti suodātaṁ setaṁ paṇḍaraṁ pāsādikaṁ dassaneyyaṁ osadhitārakasamānaṁ.
Tena bhagavā pakatimaṁsacakkhunā 7 attabhāvapariyāpannena
purimasucaritakammābhinibbattena samantā yojanaṁ passati divā ceva
1 Ma. na me byākāsi. 2 Ma. uttānīakāsi. evamīdisesu padesu.
3 Ma. umāpupphasamānaṁ. 4 Ma. kaṇikārapupphasamānaṁ. 5 Ma. akkhikūṭāni.
6 Ma. addāriṭṭhakasamānaṁ. 7 Ma. pākatikena maṁsacakkhunā.
Rattiñca. Yadāpi 1 caturaṅgasamannāgato andhakāro hoti suriyo ca
atthaṅgamito 2 hoti kāḷapakkho ca uposatho hoti tibbo ca
vanasaṇḍo hoti mahā ca akālamegho 3 abbhuṭṭhito hoti evarūpe
caturaṅgasamannāgate andhakāre samantā yojanaṁ passati. Natthi so
kūṭo vā kavāṭaṁ 4 vā pākāro vā pabbato vā gaccho vā latā
vā āvaraṇaṁ rūpānaṁ dassanāya. Ekañce tilaphalaṁ nimittaṁ katvā
tilavāhe pakkhipeyya taññeva tilaphalaṁ uddhareyya. Evaṁ parisuddhaṁ
bhagavato pakatimaṁsacakkhu. Evaṁ bhagavā maṁsacakkhunāpi cakkhumā.
Kathaṁ bhagavā dibbacakkhunāpi cakkhumā. Bhagavā dibbena cakkhunā
visuddhena atikkantamānusakena .pe. Yathākammūpage satte pajānāti.
Ākaṅkhamāno ca bhagavā ekampi lokadhātuṁ passeyya dvepi
lokadhātuyo passeyya tissopi lokadhātuyo passeyya catassopi
lokadhātuyo passeyya pañcapi lokadhātuyo passeyya dasapi
lokadhātuyo passeyya vīsampi lokadhātuyo passeyya tiṁsampi lokadhātuyo
passeyya cattāḷīsampi lokadhātuyo passeyya paññāsampi
lokadhātuyo passeyya satampi lokadhātuyo passeyya sahassimpi cūḷanikaṁ
lokadhātuṁ passeyya dvisahassimpi majjhimikaṁ lokadhātuṁ passeyya
tisahassimpi lokadhātuṁ passeyya mahāsahassimpi lokadhātuṁ passeyya.
Yāvatakaṁ vā pana ākaṅkheyya tāvatakaṁ passeyya. Evaṁ visuddhaṁ
bhagavato dibbacakkhu. Evaṁ bhagavā dibbacakkhunāpi cakkhumā.
1 Ma. yadā hi. 2 Ma. atthaṅgato. 3 Ma. kāḷamegho. 4 Ma. kuṭṭo vā kavāṭo vā.
Kathaṁ bhagavā paññācakkhunāpi cakkhumā. Bhagavā mahāpañño
puthupañño hāsapañño javanapañño tikkhapañño nibbedhikapañño
paññappabhedakusalo pabhinnañāṇo adhigatapaṭisambhido 1 catuvesārajjappatto
dasabaladhārī purisāsabho purisasīho purisanāgo purisājañño
purisadhorayho anantañāṇo anantatejo anantayaso addho mahaddhano
dhanavā netā vinetā anunetā saññāpetā 2 nijjhāpetā pekkhatā 3
pasādetā. So hi bhagavā anuppannassa maggassa uppādetā
asañjātassa maggassa sañjāpetā 4 anakkhātassa maggassa akkhātā
maggaññū maggavidū maggakovido. Maggānugā ca pana etarahi
sāvakā viharanti pacchā samannāgatā. So hi bhagavā jānaṁ jānāti
passaṁ passati cakkhubhūto ñāṇabhūto dhammabhūto brahmabhūto vattā
pavattā atthassa ninnetā amatassa dātā dhammasāmi 5 tathāgato.
Natthi tassa bhagavato añātaṁ adiṭṭhaṁ aviditaṁ asacchikataṁ aphusitaṁ 6
paññāya. Atītānāgatapaccuppannaṁ upādāya sabbe dhammā sabbākārena
buddhassa bhagavato ñāṇamukhe āpāthamāgacchanti. Yaṅkiñci
neyyaṁ nāma atthi jānitabbaṁ attattho vā parattho vā
ubhayattho vā diṭṭhadhammiko vā attho samparāyiko vā attho
uttāno vā attho gambhīro vā attho gūḷho vā attho
paṭicchanno vā attho neyyo vā attho nīto vā attho
anavajjo vā attho nikkileso vā attho vodāno vā attho
1 Ma. adhigatapaṭisambhidappatto. 2 Ma. paññāpetā. 3 Ma. pekkhetā.
4 Ma. sañjanetā. 5 Ma. dhammasāmī. 6 Ma. aphassitaṁ. evamuparipi.
Paramattho vā sabbantaṁ antobuddhañāṇe parivattati. Sabbaṁ
kāyakammaṁ buddhassa bhagavato ñāṇānuparivattati sabbaṁ vacīkammaṁ
ñāṇānuparivattati sabbaṁ manokammaṁ ñāṇānuparivattati. Atīte
buddhassa bhagavato appaṭihataṁ ñāṇaṁ anāgate buddhassa 1 bhagavato 1
appaṭihataṁ ñāṇaṁ paccuppanne buddhassa 1 bhagavato 1 appaṭihataṁ
ñāṇaṁ. Yāvatakaṁ neyyaṁ tāvatakaṁ ñāṇaṁ yāvatakaṁ ñāṇaṁ tāvatakaṁ
neyyaṁ neyyapariyantikaṁ ñāṇaṁ ñāṇapariyantikaṁ neyyaṁ neyyaṁ
atikkamitvā ñāṇaṁ nappavattati ñāṇaṁ atikkamitvā neyyapatho
natthi aññamaññaṁ pariyantaṭṭhāyino 2 te dhammā. Yathā dvinnaṁ
samuggapaṭalānaṁ phusitānaṁ 3 heṭṭhimaṁ samuggapaṭalaṁ uparimaṁ nātivattati
uparimaṁ samuggapaṭalaṁ heṭṭhimaṁ nātivattati aññamaññaṁ
pariyantaṭṭhāyino evameva buddhassa bhagavato neyyañca ñāṇañca
aññamaññaṁ pariyantaṭṭhāyino yāvatakaṁ neyyaṁ tāvatakaṁ ñāṇaṁ
yāvatakaṁ ñāṇaṁ tāvatakaṁ neyyaṁ neyyapariyantikaṁ ñāṇaṁ ñāṇapariyantikaṁ
neyyaṁ neyyaṁ atikkamitvā ñāṇaṁ nappavattati ñāṇaṁ
atikkamitvā neyyapatho natthi aññamaññaṁ pariyantaṭṭhāyino te
dhammā. Sabbadhammesu buddhassa bhagavato ñāṇaṁ pavattati. Sabbe
dhammā buddhassa bhagavato āvajjanapaṭibaddhā ākaṅkhapaṭibaddhā
manasikārapaṭibaddhā cittuppādapaṭibaddhā. Sabbasattesu buddhassa
bhagavato ñāṇaṁ pavattati. Sabbesaṁ sattānaṁ bhagavā āsayaṁ jānāti
1 Ma. ime pāṭhā natthi. 2 Ma. aññamaññapariyantaṭṭhāyino. evamuparipi.
3 Ma. sammāphusitānaṁ.
Anusayaṁ jānāti caritaṁ jānāti adhimuttiṁ jānāti apparajakkhe
mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre dvākāre suviññāpaye
duviññāpaye bhabbābhabbe satte pajānāti. Sadevako loko
samārako [1]- sabrahmako [2]- sassamaṇabrāhmaṇī pajā sadevamanussā
antobuddhañāṇe parivattati. Yathā yekeci macchakacchapā antamaso
timitimiṅgalaṁ upādāya antomahāsamudde parivattanti evameva
sadevako loko samārako sabrahmako sassamaṇabrāhmaṇī pajā
sadevamanussā antobuddhañāṇe parivattati. Yathā yekeci pakkhī
antamaso garuḷaṁ venateyyaṁ upādāya ākāsassa padese parivattanti
evameva yepi te sārīputtasamā paññāya [3]- tepi buddhañāṇassa
padese parivattanti. Buddhañāṇaṁ devamanussānaṁ paññaṁ pharitvā
abhibhavitvā tiṭṭhati. Yepi te khattiyapaṇḍitā brāhmaṇapaṇḍitā
gahapatipaṇḍitā samaṇapaṇḍitā nipuṇā kataparappavādā vālavedhirūpā
te bhindantā 4 maññe caranti paññāgatena diṭṭhigatāni.
Te pañhaṁ 5 abhisaṅkharitvā abhisaṅkharitvā tathāgataṁ upasaṅkamitvā
pucchanti [6]-. Kathitā visajjitā ca te pañhā bhagavatā honti.
Niddiṭṭhakāraṇā upakkhittakā ca te bhagavato sampajjanti.
Athakho bhagavā tattha ativirocati yadidaṁ paññāyāti evaṁ bhagavā
paññācakkhunāpi cakkhumā.
Kathaṁ bhagavā buddhacakkhunāpi cakkhumā. Bhagavā buddhacakkhunā
1-2 Ma. loko. evamuparipi. 3 Ma. samannāgatā. 4 Ma. vobhindantā.
5 Ma. pañhe. 6 Ma. gūḷhāni ca paṭicchannāni.
Lokaṁ volokento addasa satte apparajakkhe mahārajakkhe
tikkhindriye mudindriye svākāre dvākāre suviññāpaye duviññāpaye
appekacce paralokavajjabhayadassāvino viharante. Seyyathāpi nāma
uppaliniyaṁ vā paduminiyaṁ vā puṇḍarīkiniyaṁ vā appekaccāni uppalāni
vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṁvaḍḍhāni
udakānugatāni antonimuggapositāni 1 appekaccāni uppalāni
vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṁvaḍḍhāni
samodakaṇṭhitāni appekaccāni uppalāni vā padumāni vā
puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṁvaḍḍhāni udakā accuggamma
tiṭṭhanti anupalittāni udakena evameva bhagavā buddhacakkhunā
lokaṁ volokento addasa satte apparajakkhe mahārajakkhe
tikkhindriye mudindriye svākāre dvākāre suviññāpaye duviññāpaye
appekacce paralokavajjabhayadassāvino viharante. Jānāti bhagavā
ayaṁ puggalo rāgacarito ayaṁ dosacarito ayaṁ mohacarito ayaṁ
vitakkacarito ayaṁ saddhācarito ayaṁ ñāṇacaritoti. Rāgacaritassa
bhagavā puggalassa asubhakathaṁ katheti. Dosacaritassa bhagavā
puggalassa mettābhāvanaṁ ācikkhati. Mohacaritaṁ bhagavā puggalaṁ
uddesaparipucchāya 2 kālena dhammassavane kālena dhammasākacchāya
garusaṁvāse niveseti. Vitakkacaritassa bhagavā puggalassa ānāpānassatiṁ
ācikkhati. Saddhācaritassa bhagavā puggalassa pasādanīyaṁ
1 Ma. antonimuggaposīni. 2 Ma. mohacaritassa bhagavā puggalassa
uddese paripucchāya.
Nimittaṁ ācikkhati buddhasubodhiṁ dhammasudhammataṁ saṅghasupaṭipattiṁ sīlāni
ca attano. Ñāṇacaritassa bhagavā puggalassa vipassanānimittaṁ
ācikkhati aniccākāraṁ dukkhākāraṁ anattākāraṁ.
Sele yathā pabbatamuddhaniṭṭhito
yathāpi passe janataṁ samantato
tathūpamaṁ dhammamayaṁ sumedha
pāsādamāruyha samantacakkhu
sokāvakiṇṇaṁ 1 janatamapetasoko
avekkhassu jātijarābhibhūtanti.
Evaṁ bhagavā buddhacakkhunāpi cakkhumā.
Kathaṁ bhagavā samantacakkhunāpi cakkhumā. Samantacakkhu vuccati
sabbaññutañāṇaṁ. Bhagavā sabbaññutañāṇena upeto samupeto
upāgato samupāgato upapanno samupapanno samannāgato.
Na tassa adiṭṭhamidhatthi kiñci
atho aviññātamajānitabbaṁ
sabbaṁ abhiññāsi yadatthi neyyaṁ
tathāgato tena samantacakkhūti.
Evaṁ bhagavā samantacakkhunāpi cakkhumāti na me byākāsi cakkhumā.

[493] Yāvatatiyañca devisi byākarotīti me sutanti
yāvatatiyaṁ buddho sahadhammikaṁ pañhaṁ puṭṭho byākaroti no sampāyatīti 2
1 Ma. sokāvatiṇṇaṁ. 2 Ma. saṁsāretīti.
Evaṁ mayā uggahitaṁ evaṁ mayā upadhāritaṁ evaṁ mayā upalakkhitaṁ.
Devisīti bhagavā devo 1 ceva isi cāti devisi. Yathā rājapabbajitā 2
vuccanti rājisayo brāhmaṇapabbajitā 3 vuccanti brāhmaṇisayo
evameva bhagavā devo 4 ceva isi cāti devisi. Athavā bhagavā
pabbajitotipi isi. Mahantaṁ sīlakkhandhaṁ esi gavesi pariyesītipi
isi. Mahantaṁ samādhikkhandhaṁ mahantaṁ paññākkhandhaṁ mahantaṁ
vimuttikkhandhaṁ mahantaṁ vimuttiñāṇadassanakkhandhaṁ esi gavesi
pariyesītipi isi. Mahato tamokāyassa padālanaṁ mahato
vippallāsassa pabhedanaṁ mahato taṇhāsallassa abbuḷhanaṁ mahato
diṭṭhisaṅghātassa vinibbeṭhanaṁ 5 mahato mānaddhajassa pātanaṁ 6 mahato
abhisaṅkhārassa vūpasamaṁ mahato oghassa nittharaṇaṁ mahato bhārassa
nikkhepanaṁ mahato saṁsāravaṭṭassa upacchedaṁ mahato santāpassa
nibbāpanaṁ mahato pariḷāhassa paṭippassaddhiṁ mahato dhammaddhajassa
ussāpanaṁ esi gavesi pariyesītipi isi. Mahante satipaṭṭhāne
mahante sammappadhāne mahante iddhipāde mahantāni indriyāni
mahantāni balāni mahante bojjhaṅge mahantaṁ ariyaṁ aṭṭhaṅgikaṁ
maggaṁ mahantaṁ nibbānaṁ esi gavesi pariyesītipi isi.
Mahesakkhehi vā sattehi esito gavesito pariyesito kahaṁ buddho
kahaṁ bhagavā kahaṁ devadevo kahaṁ narāsabhotipi isīti yāvatatiyañca
devisi byākarotīti me sutaṁ. Tenāha so brāhmaṇo
1-4 Ma. ayaṁ pāṭho natthi. 2 Ma. rājā pabbajitā. 3 Ma. brāhmaṇā
pabbajitā. 5 Ma. viniveṭhanaṁ. 6 Ma. papātanaṁ.
Dvāhaṁ sakka apucchissaṁ (iccāyasmā mogharājā)
na me byākāsi cakkhumā
yāvatatiyañca devisi
byākarotīti me sutanti.

[494] Ayaṁ loko paro loko brahmaloko sadevako
diṭṭhinte nābhijānāti gotamassa yasassino.

[495] Ayaṁ loko paro lokoti ayaṁ lokoti manussaloko.
Paro lokoti manussalokaṁ ṭhapetvā sabbo paro lokoti ayaṁ
loko paro loko.

[496] Brahmaloko sadevakoti brahmaloko sadevako samārako 1
sassamaṇabrāhmaṇī pajā sadevamanussāti brahmaloko sadevako.

[497] Diṭṭhinte nābhijānātīti tuyhaṁ diṭṭhiṁ khantiṁ ruciṁ laddhiṁ
ajjhāsayaṁ adhippāyaṁ loko na jānāti ayaṁ evaṁdiṭṭhiko
evaṁkhantiko evaṁruciko evaṁladdhiko evaṁajjhāsayo evaṁadhippāyoti
na jānāti na passati na dakkhati nādhigacchati na vindati na
paṭilabhatīti diṭṭhinte nābhijānāti.