[178] Uddhaṁ adho tiriyañcāpi majjheti uddhanti vuccati 1
anāgataṁ. Adhoti atītaṁ. Tiriyañcāpi majjheti paccuppannaṁ.
Uddhanti vuccati 1 devaloko. Adhoti nirayaloko. Tiriyañcāpi
majjheti manussaloko. [2]- Uddhanti kusalā dhammā. Adhoti akusalā
dhammā. Tiriyañcāpi majjheti abyākatā dhammā. Uddhanti
arūpadhātu. Adhoti kāmadhātu. Tiriyañcāpi majjheti rūpadhātu.
Uddhanti sukhā vedanā. Adhoti dukkhā vedanā. Tiriyañcāpi
majjheti adukkhamasukhā vedanā. Uddhanti uddhaṁ pādatalā.
Adhoti adho kesamatthakā. Tiriyañcāpi majjheti vemajjheti
uddhaṁ adho tiriyañcāpi majjhe.

[179] Etesu nandiñca nivesanañca panujja viññāṇaṁ bhave
na tiṭṭheti etesūti ācikkhitesu desitesu paññapitesu paṭṭhapitesu
vivaritesu vibhajitesu uttānīkatesu pakāsitesu. Nandi vuccati
taṇhā yo rāgo sārāgo .pe. Abhijjhā lobho akusalamūlaṁ.
Nivesananti dve nivesanā taṇhānivesanā ca diṭṭhinivesanā ca.
Katamā taṇhānivesanā. Yāvatā taṇhāsaṅkhātena .pe. Ayaṁ
taṇhānivesanā. Katamā diṭṭhinivesanā. Vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi
1 Ma. ayaṁ pāṭho natthi. 2 Ma. athavā.
.pe. Ayaṁ diṭṭhinivesanā. Panujja viññāṇanti puññābhisaṅkhārasahagataṁ
viññāṇaṁ apuññābhisaṅkhārasahagataṁ viññāṇaṁ
āneñjābhisaṅkhārasahagataṁ viññāṇaṁ. Etesu nandiñca nivesanañca
abhisaṅkhārasahagatañca viññāṇaṁ nujja panujja nuda panuda jaha pajaha
vinodehi byantīkarohi anabhāvaṅgamehīti etesu nandiñca
nivesanañca panujja viññāṇaṁ. Bhave na tiṭṭheti bhavāti dve bhavā
kammabhavo ca paṭisandhiko ca punabbhavo. Katamo kammabhavo.
Puññābhisaṅkhāro apuññābhisaṅkhāro āneñjābhisaṅkhāro ayaṁ
kammabhavo. Katamo paṭisandhiko punabbhavo. Paṭisandhikā rūpā 1
vedanā saññā saṅkhārā viññāṇaṁ ayaṁ paṭisandhiko punabbhavo.
Bhave na tiṭṭheti nandiñca nivesanañca abhisaṅkhārasahagatañca viññāṇaṁ
kammabhavañca paṭisandhikañca punabbhavaṁ pajahanto vinodento
byantīkaronto anabhāvaṅgamento kammabhave na tiṭṭheyya paṭisandhike
punabbhave na tiṭṭheyya na santiṭṭheyyāti panujja viññāṇaṁ bhave
na tiṭṭhe. Tenāha bhagavā
yaṅkiñci sampajānāsi (mettagūti bhagavā)
uddhaṁ adho tiriyañcāpi majjhe
etesu nandiñca nivesanañca
panujja viññāṇaṁ bhave na tiṭṭheti.

[180] Evaṁvihārī sato appamatto
1 Ma. rupaṁ.
Bhikkhu caraṁ hitvā mamāyitāni
jātijjaraṁ sokapariddavañca
idheva vidvā pajaheyya dukkhaṁ.

[181] Evaṁvihārī sato appamattoti evaṁvihārīti nandiñca
nivesanañca abhisaṅkhārasahagatañca viññāṇaṁ kammabhavañca paṭisandhikañca
punabbhavaṁ pajahanto vinodento byantīkaronto anabhāvaṅgamentoti
evaṁvihārī. Satoti catūhi kāraṇehi sato kāye
kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṁ bhāvento .pe. So vuccati sato.
Appamattoti sakkaccakārī sātaccakārī aṭṭhitakārī anolīnavuttī
anikkhittacchando anikkhittadhuro appamatto kusalesu dhammesu kadāhaṁ 1
aparipūraṁ vā sīlakkhandhaṁ paripūreyyaṁ paripūraṁ vā sīlakkhandhaṁ tattha
paññāya anuggaṇheyyanti yo tattha chando ca vāyāmo ca
ussāho ca ussoḷhī ca appaṭivānī ca sati ca sampajaññañca
ātappaṁ padhānaṁ adhiṭṭhānaṁ anuyogo appamādo kusalesu dhammesu
kadāhaṁ aparipūraṁ vā samādhikkhandhaṁ vimuttikkhandhaṁ vimuttiñāṇadassanakkhandhaṁ
paripūreyyaṁ paripūraṁ vā vimuttiñāṇadassanakkhandhaṁ
tattha paññāya anuggaṇheyyanti yo tattha chando ca vāyāmo
ca ussāho ca ussoḷhī ca appaṭivānī ca sati ca sampajaññañca
ātappaṁ padhānaṁ adhiṭṭhānaṁ anuyogo appamādo kusalesu dhammesu
kadāhaṁ apariññātaṁ vā dukkhaṁ parijāneyyaṁ appahīne vā kilese
1 Ma. kathāhaṁ. evamuparipi.
Jaheyyaṁ abhāvitaṁ vā maggaṁ bhāveyyaṁ asacchikataṁ vā nirodhaṁ
sacchikareyyanti yo tattha chando ca vāyāmo ca ussāho ca
ussoḷhī ca appaṭivānī ca sati ca sampajaññañca ātappaṁ padhānaṁ
adhiṭṭhānaṁ anuyogo appamādo kusalesu dhammesūti evaṁvihārī
sato appamatto.

[182] Bhikkhu caraṁ hitvā mamāyitānīti bhikkhūti kalyāṇaputhujjano 1
vā bhikkhu sekkho vā bhikkhu. Caranti caranto vicaranto
iriyanto vattento pālento yapento yāpento. Mamattāti
dve mamattā taṇhāmamattaṁ ca diṭṭhimamattaṁ ca .pe. Idaṁ
taṇhāmamattaṁ .pe. Idaṁ diṭṭhimamattaṁ. Taṇhāmamattaṁ pahāya
diṭṭhimamattaṁ paṭinissajjitvā mamatte hitvā pariccajitvā 2 vinodetvā
byantīkatvā anabhāvaṅgametvāti bhikkhu caraṁ hitvā mamāyitāni.

[183] Jātijjaraṁ sokapariddavañca idheva vidvā pajaheyya
dukkhanti jātīti yā tesaṁ tesaṁ sattānaṁ tamhi tamhi sattanikāye
jāti sañjāti okkanti nibbatti abhinibbatti khandhānaṁ pātubhāvo
āyatanānaṁ paṭilābho. Jarāti yā tesaṁ tesaṁ sattānaṁ tamhi tamhi
sattanikāye jarā jiraṇatā khaṇḍiccaṁ pāliccaṁ valittacatā āyuno
saṁhāni indriyānaṁ paripāko. Sokoti ñātibyasanena vā phuṭṭhassa
bhogabyasanena vā phuṭṭhassa rogabyasanena vā phuṭṭhassa sīlabyasanena
vā phuṭṭhassa diṭṭhibyasanena vā phuṭṭhassa aññataraññatarena vā
1 Ma. puthujjanakalyāṇako. 2 Ma. jahitvā cajitvā pajahitvā.
Byasanena samannāgatassa aññataraññatarena vā dukkhadhammena phuṭṭhassa
soko socanā socitattaṁ antosoko antoparisoko antoḍāho
antopariḍāho cetaso parijjhāyanā domanassaṁ sokasallaṁ. Paridevoti
ñātibyasanena vā phuṭṭhassa bhogabyasanena vā phuṭṭhassa rogabyasanena
vā phuṭṭhassa sīlabyasanena vā phuṭṭhassa diṭṭhibyasanena vā phuṭṭhassa
aññataraññatarena vā byasanena samannāgatassa aññataraññatarena
vā dukkhadhammena phuṭṭhassa ādevo paridevo ādevanā paridevanā
ādevitattaṁ paridevitattaṁ lāpo palāpo vippalāpo lālappo
lālappāyanā lālappāyitattaṁ. Idhāti imissā diṭṭhiyā .pe.
Imasmiṁ manussaloke. Vidvāti vidvā 1 vijjāgato ñāṇī vibhāvī
medhāvī. Dukkhanti jātidukkhaṁ .pe. Sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhaṁ.
Jātijjaraṁ sokapariddavañca idheva vidvā pajaheyya
dukkhanti vidvā vijjāgato ñāṇī vibhāvī medhāvī idheva jātijarañca
sokaparidevañca pajaheyya vinodeyya byantīkareyya anabhāvaṅgameyyāti
jātijjaraṁ sokapariddavañca idheva vidvā pajaheyya
dukkhaṁ. Tenāha bhagavā
evaṁvihārī sato appamatto
bhikkhu caraṁ hitvā mamāyitāni
jātijjaraṁ sokapariddavañca
idheva vidvā pajaheyya dukkhanti.
1 Ma. ayaṁ pāṭho natthi.

[184] Etābhinandāmi vaco mahesino
sukittitaṁ gotama nūpadhīkaṁ
addhā hi bhagavā pahāsi dukkhaṁ
tathā hi te vidito esa dhammo.

[185] Etābhinandāmi vaco mahesinoti etanti tuyhaṁ vacanaṁ
byapathaṁ desanaṁ anusandhiṁ. Abhinandāmīti 1 nandāmi abhinandāmi
modāmi anumodāmi icchāmi sādiyāmi yācāmi patthayāmi pihayāmi
abhijappāmi. Mahesinoti 2 bhagavā mahantaṁ sīlakkhandhaṁ esi gavesi
pariyesīti mahesī .pe. Kahaṁ narāsabhoti mahesīti etābhinandāmi
vaco mahesino.

[186] Sukittitaṁ gotama nūpadhīkanti sukittitanti sukittitaṁ
suācikkhitaṁ sudesitaṁ supaññapitaṁ supaṭṭhapitaṁ suvivaritaṁ suvibhajitaṁ
sūttānīkataṁ supakāsitanti sukittitaṁ. Gotama nūpadhīkanti upadhi
vuccanti kilesā ca khandhā ca abhisaṅkhārā ca. Upadhipahānaṁ
upadhivūpasamaṁ upadhipaṭinissaggaṁ upadhipaṭippassaddhiṁ amataṁ nibbānanti
sukittitaṁ gotama nūpadhīkaṁ.

[187] Addhā hi bhagavā pahāsi dukkhanti addhāti
ekaṁsavacanaṁ nissaṁsayavacanaṁ nikkaṅkhāvacanaṁ advejjhavacanaṁ adveḷhakavacanaṁ
niyyānavacanaṁ 3 apaṇṇakavacanaṁ avatthānavacanametaṁ addhāti. Bhagavāti
gāravādhivacanametaṁ .pe. Sacchikā paññatti yadidaṁ bhagavāti.
1 Ma. ayaṁ pāṭho natthi. 2 Ma. kiṁ mahesi bhagavā. evamuparipi. 3 Ma. nirodhavacanaṁ.
Pahāsi dukkhanti jātidukkhaṁ jarādukkhaṁ byādhidukkhaṁ maraṇadukkhaṁ
sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhaṁ pahāsi pajahi vinodesi
byantīkarosi anabhāvaṅgamesīti addhā hi bhagavā pahāsi dukkhaṁ.