[158] Punappunaṁ dukkhamupeti mandoti punappunaṁ dukkhamupetīti
punappunaṁ jātidukkhaṁ jarādukkhaṁ byādhidukkhaṁ maraṇadukkhaṁ sokaparideva-
dukkhadomanassupāyāsadukkhaṁ eti upeti 1 upagacchati gaṇhāti parāmasati
abhinivisatīti punappunaṁ dukkhamupeti. Mandoti mando mūḷho
avidvā avijjāgato añāṇī avibhāvī duppaññoti punappunaṁ
dukkhamupeti mando.

[159] Tasmā pajānaṁ upadhiṁ na kayirāti tasmāti tasmā 2
taṁkāraṇā taṁhetu tappaccayā taṁnidānā etaṁ ādīnavaṁ sampassamāno
upadhīsūti tasmā. Pajānanti pajānanto ājānanto vijānanto
paṭivijānanto paṭivijjhanto sabbe saṅkhārā aniccāti pajānanto
1 Ma. samupeti. 2 Ma. ayaṁ pāṭho natthi
Ājānanto vijānanto paṭivijānanto paṭivijjhanto sabbe
saṅkhārā dukkhāti sabbe dhammā anattāti .pe. Yaṅkiñci
samudayadhammaṁ sabbantaṁ nirodhadhammanti pajānanto ājānanto
vijānanto paṭivijānanto paṭivijjhanto. Upadhiṁ na kayirāti taṇhūpadhiṁ
na kareyya diṭṭhūpadhiṁ na kareyya kilesūpadhiṁ na kareyya kammūpadhiṁ 1
na kareyya duccaritūpadhiṁ na kareyya āhārūpadhiṁ na kareyya paṭighūpadhiṁ
na kareyya catasso upādinnadhātuyo upadhī na kareyya cha
ajjhattikāni āyatanāni upadhī na kareyya [2]- na janeyya na
sañjaneyya na nibbatteyyāti tasmā pajānaṁ upadhiṁ na kayirā.

[160] Dukkhassāti jātidukkhassa jarādukkhassa byādhidukkhassa
maraṇadukkhassa sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhassa pabhavānupassī 3
mūlānupassī hetānupassī nidānānupassī sambhavānupassī pabhavānupassī
samuṭṭhānānupassī āhārānupassī ārammaṇānupassī paccayānupassī
samudayānupassī. Anupassanā vuccati paññā yā paññā
pajānanā .pe. Amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi. Imāya
anupassanāya paññāya upeto hoti samupeto upāgato samupāgato
upapanno samupapanno samannāgato so vuccati anupassīti
dukkhassa jātippabhavānupassī. Tenāha bhagavā
yo ve avidvā upadhiṁ karoti
punappunaṁ dukkhamupeti mando
1 Ma. ime dve pāṭhā natthi. 2 Ma. cha viññāṇakāye upadhī na kareyya.
3 Ma. pabhavānupassīti: dukkhassa.
Tasmā pajānaṁ upadhiṁ na kayirā
dukkhassa jātippabhavānupassīti.

[161] Yantaṁ apucchimha akittayī no
aññaṁ taṁ pucchāma tadiṅgha brūhi
kathaṁ nu dhīrā vitaranti oghaṁ
jātijjaraṁ 1 sokapariddavañca
tamme munī sādhu viyākarohi
tathā hi te vidito esa dhammo.

[162] Yantaṁ apucchimha akittayī noti yaṁ taṁ apucchimha
ayācimha ajjhesimha pasādimha. Akittayī noti no 2 akitti 3
taṁ ācikkhi taṁ desesi taṁ paññapi taṁ paṭṭhapi taṁ vivari taṁ vibhaji
taṁ uttānīmakāsi taṁ pakāsi tanti yantaṁ apucchimha akittayī no.

[163] [4]- Aññaṁ taṁ pucchāma tadiṅgha brūhi kathaṁ nu dhīrā vitaranti
oghaṁ jātijjaraṁ sokapariddavañcāti kathaṁnūti saṁsayapucchā vimatipucchā
dveḷhakapucchā anekaṁsapucchā evaṁ nukho na nu kho kiṁ nu
kho kathaṁnu khoti kathaṁnu. Dhīrāti dhīrā paṇḍitā paññavanto
buddhimanto ñāṇino vibhāvino medhāvino. Oghanti kāmoghaṁ
bhavoghaṁ diṭṭhoghaṁ avijjoghaṁ. Jātīti yā tesaṁ tesaṁ sattānaṁ
tamhi tamhi sattanikāye jāti sañjāti okkanti nibbatti
abhinibbatti khandhānaṁ pātubhāvo āyatanānaṁ paṭilābho. Jarāti
1 Ma. jātiṁ jaraṁ. 2 Ma. nosaddo natthi. 3 Ma. akittitaṁ pakittitaṁ desitaṁ.
evamuparipi. 4 Ma. aññaṁ taṁ pucchāma tadiṅgha brūhīti aññaṁ taṁ pucchāma aññaṁ taṁ
yācāma aññaṁ taṁ ajjhesāma aññaṁ taṁ pasādema uttari taṁ pucchāma. tadiṅgha brūhīti
iṅgha brūhi ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi
uttānīkarohi pakāsehīti.
Yā tesaṁ tesaṁ sattānaṁ tamhi tamhi sattanikāye jarā jiraṇatā
khaṇḍiccaṁ pāliccaṁ valittacatā āyuno saṁhāni indriyānaṁ paripāko.
Sokoti ñātibyasanena vā phuṭṭhassa bhogabyasanena vā phuṭṭhassa
rogabyasanena vā phuṭṭhassa sīlabyasanena vā phuṭṭhassa diṭṭhibyasanena
vā phuṭṭhassa aññataraññatarena vā byasanena samannāgatassa
aññataraññatarena vā dukkhadhammena phuṭṭhassa soko socanā socitattaṁ
antosoko antoparisoko antoḍāho antopariḍāho cetaso
parijjhāyanā domanassaṁ sokasallaṁ. Paridevoti ñātibyasanena vā
phuṭṭhassa bhogabyasanena vā phuṭṭhassa rogabyasanena vā phuṭṭhassa
sīlabyasanena vā phuṭṭhassa diṭṭhibyasanena vā phuṭṭhassa aññataraññatarena
vā byasanena samannāgatassa aññataraññatarena vā
dukkhadhammena phuṭṭhassa ādevo paridevo ādevanā paridevanā
ādevitattaṁ paridevitattaṁ lāpo palāpo 1 vippalāpo lālappo
lālappāyanā lālappāyitattaṁ 2 . Kathaṁ nu dhīrā vitaranti oghaṁ
jātijjaraṁ sokapariddavañcāti kathaṁ dhīrā oghañca jātijjarañca
sokañca pariddavañca taranti uttaranti pataranti samatikkamanti
vītivattantīti kathaṁ nu dhīrā vitaranti oghaṁ jātijjaraṁ
sokapariddavañca.

[164] Tamme munī sādhu viyākarohīti tanti yaṁ pucchāmi
yaṁ yācāmi yaṁ ajjhesāmi yaṁ pasādemi. Munīti monaṁ vuccati
1 Ma. vācā palāpo. 2 Ma. lālappitattaṁ.
Ñāṇaṁ yā paññā pajānanā .pe. Amoho dhammavicayo
sammādiṭṭhi. Bhagavā tena ñāṇena samannāgato muni
monappatto. Tīṇi moneyyāni kāyamoneyyaṁ vacīmoneyyaṁ
manomoneyyaṁ.
Katamaṁ kāyamoneyyaṁ. Tividhānaṁ kāyaduccaritānaṁ pahānaṁ
kāyamoneyyaṁ tividhaṁ kāyasucaritaṁ kāyamoneyyaṁ kāyārammaṇaṁ 1 ñāṇaṁ
kāyamoneyyaṁ kāyapariññā kāyamoneyyaṁ pariññāsahagato
maggo kāyamoneyyaṁ kāye chandarāgassa pahānaṁ kāyamoneyyaṁ
kāyasaṅkhāranirodho catutthajjhānasamāpatti kāyamoneyyaṁ idaṁ
kāyamoneyyaṁ.
Katamaṁ vacīmoneyyaṁ. Catubbidhānaṁ vacīduccaritānaṁ pahānaṁ
vacīmoneyyaṁ catubbidhaṁ vacīsucaritaṁ vacīmoneyyaṁ vācārammaṇaṁ ñāṇaṁ 2
vacīmoneyyaṁ vācāpariññā vacīmoneyyaṁ pariññāsahagato maggo
vacīmoneyyaṁ vācāya chandarāgassa pahānaṁ vacīmoneyyaṁ vacīsaṅkhāranirodho
dutiyajjhānasamāpatti vacīmoneyyaṁ idaṁ vacīmoneyyaṁ.
Katamaṁ manomoneyyaṁ. Tividhānaṁ manoduccaritānaṁ pahānaṁ
manomoneyyaṁ tividhaṁ manosucaritaṁ manomoneyyaṁ cittārammaṇaṁ 3 ñāṇaṁ
manomoneyyaṁ cittapariññā manomoneyyaṁ pariññāsahagato
maggo manomoneyyaṁ citte chandarāgassa pahānaṁ manomoneyyaṁ
cittasaṅkhāranirodho saññāvedayitanirodhasamāpatti manomoneyyaṁ idaṁ
1 Ma. kāyārammaṇe. 2 Ma. vācārammaṇe. 3 Ma. cittārammaṇe.
Manomoneyyaṁ.
Kāyamuniṁ vācāmuniṁ 1 manomunimanāsavaṁ
muniṁ moneyyasampannaṁ āhu sabbappahāyinaṁ
kāyamuniṁ vācāmuniṁ 1 manomunimanāsavaṁ
muniṁ moneyyasampannaṁ āhu ninhātapāpakanti.
Imehi moneyyehi dhammehi samannāgatā cha munayo 2 āgāramunayo
anāgāramunayo sekkhamunayo asekkhamunayo paccekamunayo munimunayo.
Katame āgāramunayo. Ye te āgārikā diṭṭhapadā viññātasāsanā
ime āgāramunayo. Katame anāgāramunayo. Ye te
pabbajitā diṭṭhapadā viññātasāsanā ime anāgāramunayo.
Satta sekkhā sekkhamunayo. Arahanto asekkhamunayo.
Paccekasambuddhā paccekamunayo. Tathāgatā arahanto
sammāsambuddhā munimunayo.
Na monena muni 3 hoti mūḷharūpo aviddasu
yo ca tulaṁva paggayha varamādāya paṇḍito
pāpāni parivajjeti sa muni 3 tena so muni
yo munāti ubho loke muni tena pavuccati.
Asatañca satañca ñatvā dhammaṁ
ajjhattañca bahiddhā ca sabbaloke
devamanussehi pūjito 4
1 Ma. vacīmuniṁ. 2 Ma. munino. evamuparipi. 3 Ma. munī. 4 Ma. pūjanīyo.
Yo 1 so 2 saṅgajālamaticca so munīti.
Sādhu viyākarohīti sādhu ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi
vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehīti tamme munī sādhu
viyākarohi.

[165] Tathā hi te vidito esa dhammoti tathā hi te
vidito ñāto tulito tīrito vibhāvito vibhūto esa dhammoti
tathā hi te vidito esa dhammo. Tenāha so brāhmaṇo
yantaṁ apucchimha akittayī no
aññaṁ taṁ pucchāma tadiṅgha brūhi
kathaṁ nu dhīrā vitaranti oghaṁ
jātijjaraṁ sokapariddavañca
tamme munī sādhu viyākarohi
tathā hi te vidito esa dhammoti.

[166] Kittayissāmi te dhammaṁ (mettagūti bhagavā)
diṭṭhe dhamme anītihaṁ
yaṁ viditvā sato caraṁ
tare loke visattikaṁ.

[167] Kittayissāmi te dhammanti ādikalyāṇaṁ majjhekalyāṇaṁ
pariyosānakalyāṇaṁ sātthaṁ sabyañjanaṁ kevalaparipuṇṇaṁ parisuddhaṁ
brahmacariyaṁ cattāro satipaṭṭhāne cattāro sammappadhāne cattāro
1-2 Ma. ime dve pāṭhā natthi.
Iddhipāde pañcindriyāni pañca balāni satta bojjhaṅge ariyaṁ
aṭṭhaṅgikaṁ maggaṁ nibbānañca nibbānagāminiñca paṭipadaṁ kittayissāmi [1]-
desissāmi paññapessāmi paṭṭhapessāmi vivarissāmi vibhajissāmi
uttānīkarissāmi pakāsissāmīti kittayissāmi te dhammaṁ. Mettagūti
bhagavā taṁ brāhmaṇaṁ nāmena ālapati.