[138] Te ce nātariṁsu yājayogāti te yaññayajakā
yājayogā bhavarāgarattā jātijarāmaraṇaṁ nātariṁsu na uttariṁsu na
patariṁsu na samatikkamiṁsu na vītivattiṁsu jātijarāmaraṇā anikkhantā
Anissaṭṭhā anatikkantā asamatikkantā avītivattā antojātijarāmaraṇe
parivattanti antosaṁsārapathe parivattanti jātiyā
anugatā jarāya anusaṭā byādhinā abhibhūtā maraṇena abbhāhatā
atāṇā aleṇā asaraṇā asaraṇībhūtāti te ce nātariṁsu
yājayogā. Iccāyasmā puṇṇakoti iccāti padasandhi .pe.
Āyasmā puṇṇakoti.

[139] Yaññehi jātiñca jarañca mārisāti yaññehi
pahutehi yaññehi vividhehi yaññehi puthūhi. Mārisāti piyavacanaṁ garuvacanaṁ
sagāravasappatissādhivacanametaṁ mārisāti yaññehi jātiñca
jarañca mārisa.

[140] Atha ko carahi devamanussaloke atāri jātiñca jarañca
mārisāti atha ko eso sadevake loke samārake sabrahmake
sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya jātijarāmaraṇaṁ atāri
uttari patari samatikkami vītivattayi. Mārisāti piyavacanaṁ garuvacanaṁ
sagāravasappatissādhivacanametaṁ mārisāti atha ko carahi devamanussaloke
atāri jātiñca jarañca mārisa.

[141] Pucchāmi taṁ bhagavā brūhi me tanti pucchāmi tanti
pucchāmi taṁ yācāmi taṁ ajjhesāmi taṁ pasādemi taṁ kathassu meti 1
pucchāmi taṁ. Bhagavāti sagāravādhivacanametaṁ .pe. Sacchikā paññatti
yadidaṁ bhagavāti. Brūhi me tanti brūhi ācikkhāhi desehi
1 Ma. metanti.
Paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehīti
pucchāmi taṁ bhagavā brūhi me taṁ. Tenāha so brāhmaṇo
te ce nātariṁsu yājayogā (iccāyasmā puṇṇako)
yaññehi jātiñca jarañca mārisa
atha ko carahi devamanussaloke
atāri jātiñca jarañca mārisa
pucchāmi taṁ bhagavā brūhi me tanti.

[142] Saṅkhāya lokasmiṁ paroparāni (puṇṇakāti bhagavā)
yassiñjitaṁ natthi kuhiñci loke
santo vidhūmo anigho nirāso
atāri so jātijaranti brūmi.

[143] Saṅkhāya lokasmiṁ paroparānīti saṅkhā vuccati ñāṇaṁ
yā paññā pajānanā .pe. Amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi.
Paroparānīti [1]- opāraṁ 2 vuccati manussaloko pāraṁ 3 vuccati
devaloko opāraṁ vuccati kāmadhātu pāraṁ vuccati rūpadhātu arūpadhātu opāraṁ
vuccati kāmadhātu rūpadhātu pāraṁ vuccati arūpadhātu. Saṅkhāya lokasmiṁ
paroparānīti paroparāni aniccato saṅkhāya dukkhato rogato gaṇḍato
sallato .pe. Anissaraṇato saṅkhāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā
vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvāti saṅkhāya lokasmiṁ paroparāni.
Puṇṇakāti bhagavāti puṇṇakāti bhagavā taṁ brāhmaṇaṁ nāmena
1 Ma. oraṁ vuccati sakattabhāvo paraṁ vuccati parattabhāvo oraṁ vucacati
sakarūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇaṁ paraṁ vuccati pararūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇaṁ oraṁ
vuccati cha ajjhattikāni āyatanāni paraṁ vuccati cha bāhirāni āyatanāni. 2 Ma. oraṁ.
3 Ma. paraṁ. evamuparipi.
Ālapati. Bhagavāti gāravādhivacanametaṁ *- .pe. Yadidaṁ bhagavāti
puṇṇakāti bhagavā.

[144] Yassiñjitaṁ natthi kuhiñci loketi yassāti arahato
khīṇāsavassa. Iñjitanti taṇhiñjitaṁ diṭṭhiñjitaṁ kilesiñjataṁ
māniñjitaṁ kammiñjitaṁ. Yassime iñjitā natthi [1]- na saṁvijjanti
nupalabbhanti pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭippassaddhā
abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā. Kuhiñcīti kuhiñci kimhici
katthaci ajjhattaṁ vā bahiddhā vā ajjhattabahiddhā vā. Loketi
apāyaloke .pe. Āyatanaloketi yassiñjitaṁ natthi kuhiñci
loke.

[145] Santo vidhūmo anigho nirāso atāri so jātijaranti
brūmīti santoti rāgassa santattā santo dosassa santattā
santo mohassa santattā santo kodhassa upanāhassa makkhassa
paḷāsassa issāya macchariyassa māyāya sāṭheyyassa thambhassa
sārambhassa mānassa atimānassa madassa pamādassa sabbakilesānaṁ
sabbaduccaritānaṁ sabbadarathānaṁ sabbapariḷāhānaṁ sabbasantāpānaṁ
sabbākusalābhisaṅkhārānaṁ santattā samitattā vūpasamitattā vijjhātattā
nibbutattā vigatattā paṭippassaddhattā santo upasanto
vūpasanto nibbuto paṭippassaddhoti santo. Vidhūmoti kāyaduccaritaṁ
vidhūmitaṁ vidhamitaṁ [2]- visositaṁ byantīkataṁ vacīduccaritaṁ manoduccaritaṁ vidhūmitaṁ
1 Ma. na santi. evamuparipi. 2 Ma. sositaṁ. evamuparipi.
* mīkārkkhag gāravādhivacametaṁ peḌna gāravādhivacanametaṁ
Vidhamitaṁ visositaṁ byantīkataṁ rāgo vidhūmito vidhamito visosito
byantīkato doso moho kodho upanāho makkho paḷāso issā
macchariyaṁ māyā sāṭheyyaṁ thambho sārambho māno atimāno mado
pamādo vidhūmito vidhamito visosito byantīkato sabbe kilesā
sabbe duccaritā sabbe darathā sabbe pariḷāhā sabbe santāpā
sabbākusalābhisaṅkhārā vidhūmitā vidhamitā visositā byantīkatā.
Apica kodho vuccati dhūmo
māno hi te brāhmaṇa khāribhāro
kodho dhūmo gammani 1 mosavajjaṁ
jivhā sujā tapparassa 2 jotiṭṭhānaṁ
attā sudanto purisassa jāti 3 .
Apica dasahākārehi kodho jāyati anatthaṁ me acarīti kodho
jāyati anatthaṁ me caratīti kodho jāyati anatthaṁ me carissatīti
kodho jāyati piyassa me manāpassa anatthaṁ acarīti anatthaṁ
caratīti anatthaṁ carissatīti kodho jāyati appiyassa me amanāpassa
atthaṁ acarīti atthaṁ caratīti atthaṁ carissatīti kodho jāyati
aṭṭhāne vā pana kodho jāyati. Yo evarūpo cittassa āghāto
paṭighāto paṭigho 4 paṭivirodho kopo pakopo sampakopo doso
padoso sampadoso cittassa byāpatti manopadoso kodho kujjhanā
kujjhitattaṁ doso dussanā dussitattaṁ byāpatti byāpajjanā
1 Ma. bhasmani. 2 Ma. hadayaṁ. 3 Ma. joti. 4 paṭighaṁ.
Byāpajjitattaṁ virodho paṭivirodho caṇḍikkaṁ assuropo 1 anattamanatā
cittassa ayaṁ vuccati kodho. Apica kodhassa adhimattaparittatā
veditabbā. Atthi kañci kālaṁ kodho cittāvilakaraṇamatto hoti
na ca tāva mukhakulānavikulāno hoti. Atthi kañci kālaṁ kodho
mukhakulānavikulānamatto hoti na ca tāva hanusañcopano hoti.
Atthi kañci kālaṁ kodho hanusañcopanamatto hoti na ca tāva
pharusavācanicchāraṇo hoti. Atthi kañci kālaṁ kodho pharusavācanicchāraṇamatto
hoti na ca tāva disāvidisaṁ anuvilokano hoti.
Atthi kañci kālaṁ kodho disāvidisaṁ anuvilokanamatto hoti na
ca tāva daṇḍasatthaparāmasano hoti. Atthi kañci kālaṁ kodho
daṇḍasatthaparāmasanamatto hoti na ca tāva daṇḍasatthābbhukkiraṇo
hoti. Atthi kañci kālaṁ kodho daṇḍasatthābbhukkiraṇamatto
hoti na ca tāva daṇḍasatthābhinipātano hoti. Atthi
kañci kālaṁ kodho daṇḍasatthābhinipātanamatto hoti na ca tāva
chindavicchindakaraṇo hoti. Atthi kañci kālaṁ kodho chindavicchindakaraṇamatto
hoti na ca tāva sambhañjanaparibhañjano hoti.
Atthi kañci kālaṁ kodho sambhañjanaparibhañjanamatto hoti na
ca tāva aṅgamaṅgāpakaḍḍhano hoti. Atthi kañci kālaṁ kodho
aṅgamaṅgāpakaḍḍhanamatto hoti na ca tāva jīvitapanāsano 2 hoti.
Atthi kañci kālaṁ kodho jīvitapanāsanamatto hoti na ca tāva
1 Ma. asuropo. evamuparipi. 2 Ma. jīvitāvoropano.
Sabbacāgapariccāgasaṇṭhito hoti. Yato kodho paraṁ puggalaṁ ghātetvā
attānaṁ ghāteti ettāvatā kodho paramussadagato paramavepullappatto
hoti. Yasseso kodho pahīno samucchinno vūpasanto paṭippassaddho
abhabbuppattiko ñāṇagginā daḍḍho so vuccati vidhūmo.
Kodhassa pahīnattā vidhūmo kodhavatthussa pariññātattā vidhūmo
kodhahetussa ucchinnattā 1 vidhūmoti vidhūmo. Anighoti rāgo nīgho
doso nīgho moho nīgho kodho nīgho upanāho nīgho .pe.
Sabbākusalābhisaṅkhārā nīghā. Yassete nīghā pahīnā samucchinnā
vūpasantā paṭippassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā
so vuccati anīgho. Nirāsoti āsā vuccati taṇhā yo rāgo
sārāgo .pe. Abhijjhā lobho akusalamūlaṁ. Yassesā āsā
taṇhā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭippassaddhā abhabbuppattikā
ñāṇagginā daḍḍhā so vuccati nirāso. Jātīti yā tesaṁ
tesaṁ sattānaṁ tamhi tamhi sattanikāye jāti sañjāti okkanti
nibbatti abhinibbatti khandhānaṁ pātubhāvo āyatanānaṁ paṭilābho.
Jarāti yā tesaṁ tesaṁ sattānaṁ tamhi tamhi sattanikāye
jarā jiraṇatā khaṇḍiccaṁ pāliccaṁ valittacatā āyuno saṁhāni
indriyānaṁ paripāko. Santo vidhūmo anigho nirāso
atāri so jātijaranti brūmīti yo santo ca vidhūmo ca anīgho
ca nirāso ca so jātijarāmaraṇaṁ atāri uttāri patari samatikkami
1 Ma. upacchinnattā.
Vītivattayīti brūmi ācikkhāmi desemi paññapemi paṭṭhapemi vivarāmi
vibhajāmi uttānīkaromi pakāsemīti santo vidhūmo anigho nirāso
atāri so jātijaranti brūmi. Tenāha bhagavā
saṅkhāya lokasmiṁ paroparāni (puṇṇakāti bhagavā)
yassiñjitaṁ natthi kuhiñci loke
santo vidhūmo anigho nirāso
atāri so jātijaranti brūmīti.
Saha gāthāpariyosānā .pe. Pañjaliko bhagavantaṁ namassamāno
nisinno hoti satthā me bhante bhagavā sāvakohamasmīti.
Puṇṇakamāṇavakapañhāniddeso tatiyo.
----------------
Mettagūmāṇavakapañhāniddeso

[146] Pucchāmi taṁ bhagavā brūhi me taṁ (iccāyasmā mettagū)
maññāmi taṁ vedaguṁ 1 bhāvitattaṁ
kuto nu dukkhā samupāgatāme 2
yekeci lokasmiṁ anekarūpā.

[147] Pucchāmi taṁ bhagavā brūhi me tanti pucchāti 3 tisso
pucchā adiṭṭhajotanā pucchā diṭṭhasaṁsandanā pucchā vimaticchedanā
pucchā.
Katamā adiṭṭhajotanā pucchā. Pakatiyā lakkhaṇaṁ añātaṁ 4 hoti
adiṭṭhaṁ atulitaṁ atīritaṁ avibhāvitaṁ avibhūtaṁ tassa ñāṇāya dassanāya
tulanāya tīraṇāya vibhāvanatthāya vibhūtatthāya pañhaṁ pucchati ayaṁ
adiṭṭhajotanā pucchā.
Katamā diṭṭhasaṁsandanā pucchā. Pakatiyā lakkhaṇaṁ ñātaṁ hoti
diṭṭhaṁ tulitaṁ tīritaṁ vibhāvitaṁ vibhūtaṁ aññehi paṇḍitehi saddhiṁ
saṁsandanatthāya pañhaṁ pucchati ayaṁ diṭṭhasaṁsandanā pucchā.
Katamā vimaticchedanā pucchā. Pakatiyā saṁsayaṁ pakkhanno hoti
vimatiṁ pakkhanno dveḷhakajāto evaṁ nukho na nukho kinnukho
kathaṁ nukhoti so vimaticchedanatthāya pañhaṁ pucchati ayaṁ
vimaticchedanā pucchā. Imā tisso pucchā.
1 Ma. vedagū. evamuparipi. 2 Ma. samudāgatā ime. evamuparipi. 3 Ma. pucchāmīti.
4 Ma. aññātaṁ. evamuparipi.
Aparāpi tisso pucchā manussapucchā amanussapucchā
nimamitapucchā.
Katamā manussapucchā. Manussā buddhaṁ bhagavantaṁ upasaṅkamitvā
pañhaṁ pucchanti bhikkhū pucchanti bhikkhuniyo pucchanti upāsakā
pucchanti upāsikāyo pucchanti rājāno pucchanti khattiyā
pucchanti brāhmaṇā pucchanti vessā pucchanti suddā
pucchanti gahaṭṭhā pucchanti pabbajitā pucchanti ayaṁ
manussapucchā.
Katamā amanussapucchā. Amanussā buddhaṁ bhagavantaṁ upasaṅkamitvā
pañhaṁ pucchanti nāgā pucchanti supaṇṇā pucchanti yakkhā
pucchanti asurā pucchanti gandhabbā pucchanti mahārājāno
pucchanti indā pucchanti brahmāno pucchanti devatāyo 1
pucchanti ayaṁ amanussapucchā.
Katamā nimmitapucchā. Yaṁ 2 bhagavā rūpaṁ abhinimmināti manomayaṁ
sabbaṅgapaccaṅgaṁ ahīnindriyaṁ. So nimmito buddhaṁ bhagavantaṁ
upasaṅkamitvā pañhaṁ pucchati bhagavā visajjeti. Ayaṁ nimmitapucchā.
Imā tisso pucchā.
Aparāpi tisso pucchā attatthapucchā paratthapucchā ubhayatthapucchā.
Aparāpi tisso pucchā diṭṭhadhammikatthapucchā samparāyikatthapucchā
1 Ma. devā. 2 Ma. ayaṁ pāṭho natthi.
Paramatthapucchā.
Aparāpi tisso pucchā anavajjatthapucchā nikkilesatthapucchā
vodānatthapucchā.
Aparāpi tisso pucchā atītapucchā anāgatapucchā paccuppannapucchā.
Aparāpi tisso pucchā ajjhattapucchā bahiddhāpucchā
ajjhattabahiddhāpucchā.
Aparāpi tisso pucchā kusalapucchā akusalapucchā abyākatapucchā.
Aparāpi tisso pucchā khandhapucchā dhātupucchā āyatanapucchā.
Aparāpi tisso pucchā satipaṭṭhānapucchā sammappadhānapucchā
iddhipādapucchā.
Aparāpi tisso pucchā indriyapucchā balapucchā bojjhaṅgapucchā.
Aparāpi tisso pucchā maggapucchā phalapucchā nibbānapucchā.
Pucchāmi tanti pucchāmi taṁ yācāmi taṁ ajjhesāmi taṁ pasādemi
taṁ kathassu 1 meti pucchāmi taṁ. Bhagavāti gāravādhivacanametaṁ .pe.
Sacchikā paññatti yadidaṁ bhagavāti. Brūhi me tanti brūhi
ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi utānīkarohi
pakāsehīti pucchāmi taṁ bhagavā brūhi me taṁ. Iccāyasmā
mettagūti iccāti padasandhi .pe. Iccāyasmā mettagū.