[148] Maññāmi taṁ vedaguṁ bhāvitattanti vedagūti taṁ maññāmi
1 Ma. kathayassu.
Bhāvitattoti taṁ maññāmi evaṁ maññāmi evaṁ jānāmi evaṁ
ājānāmi evaṁ vijānāmi evaṁ paṭivijānāmi evaṁ paṭivijjhāmi
vedagū bhāvitattoti.
Kathañca bhagavā vedagū. Vedo 1 vuccati catūsu maggesu ñāṇaṁ
paññā paññindriyaṁ paññābalaṁ dhammavicayasambojjhaṅgo vīmaṁsā
vipassanā sammādiṭṭhi. Bhagavā tehi vedehi jātijarāmaraṇassa
antagato antappatto koṭigato koṭippatto pariyantagato
pariyantappatto vosānagato vosānappatto tāṇagato tāṇappatto
leṇagato leṇappatto saraṇagato saraṇappatto abhayagato
abhayappatto accutagato accutappatto amatagato amatappatto
nibbānagato nibbānappatto. Vedanānaṁ vā antagatoti vedagū.
Vedehi vā antagatoti vedagū. Sattannaṁ vā dhammānaṁ viditattā
vedagū. Sakkāyadiṭṭhi viditā hoti vicikicchā viditā hoti
sīlabbataparāmāso vidito hoti rāgo doso moho māno
vidito hoti. Viditassa 2 honti pāpakā akusalā dhammā saṅkilesikā
ponobbhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṁjātijarāmaraṇīyā.
Vedāni viceyya kevalāni (sabhiyāti bhagavā)
samaṇānaṁ yāni patthi 3 brāhmaṇānaṁ
sabbavedanāsu vītarāgo
sabbaṁ vedamaticca vedagū so 4 .
[5]-
1 Ma. vedā vuccanti. 2 Ma. viditāssa. 3 Ma. yānīdhatthi. 4 Ma. soti.
5 Ma. evaṁ bhagavā vedagū.
Kathaṁ bhagavā bhāvitatto. Bhagavā bhāvitakāyo bhāvitasīlo
bhāvitacitto bhāvitapañño bhāvitasatipaṭṭhāno bhāvitasammappadhāno
bhāvitaiddhipādo bhāvitindriyo bhāvitabalo bhāvitabojjhaṅgo
bhāvitamaggo pahīnakileso paṭividdhākuppo sacchikatanirodho. Dukkhaṁ
tassa pariññātaṁ samudayo pahīno maggo bhāvito nirodho
sacchikato abhiññeyyaṁ abhiññātaṁ pariññeyyaṁ pariññātaṁ pahātabbaṁ
pahīnaṁ bhāvetabbaṁ bhāvitaṁ sacchikātabbaṁ sacchikataṁ. Aparitto
mahanto gambhīro appameyyo duppariyogāḷho bahuratano sāgarūpamo
chaḷaṅgupekkhāya samannāgato hoti. Cakkhunā rūpaṁ disvā neva
sumano hoti na dummano upekkhako viharati sato sampajāno
sotena saddaṁ sutvā ghānena gandhaṁ ghāyitvā jivhāya rasaṁ
sāyitvā kāyena phoṭṭhabbaṁ phusitvā manasā dhammaṁ viññāya
neva sumano hoti na dummano upekkhako viharati sato sampajāno.
Cakkhunā rūpaṁ disvā manāpaṁ [1]- nābhigijjhati nābhipihayati 2 na rāgaṁ
janeti. Tassa ṭhitova kāyo hoti ṭhitaṁ cittaṁ ajjhattaṁ susaṇṭhitaṁ
suvimuttaṁ. Cakkhunā kho panetaṁ 3 rūpaṁ disvā amanāpaṁ na maṅku
hoti appatiṭṭhīnacitto ādinamanaso 4 abyāpannacetaso. Tassa
ṭhitova kāyo hoti ṭhitaṁ cittaṁ ajjhattaṁ susaṇṭhitaṁ suvimuttaṁ.
Sotena saddaṁ sutvā ghānena gandhaṁ ghāyitvā jivhāya rasaṁ
sāyitvā kāyena phoṭṭhabbaṁ phusitvā manasā dhammaṁ viññāya
1 Ma. rūpaṁ. 2 Ma. nābhihaṁsati. evamuparipi. 3 Ma. paneva. 4 Ma. appatiṭṭhitacitto
alīnamanaso. evamuparipi.
Manāpaṁ nābhigijjhati nābhipihayati na rāgaṁ janeti. Tassa ṭhitova
kāyo hoti ṭhitaṁ cittaṁ ajjhattaṁ susaṇṭhitaṁ suvimuttaṁ. Manasā 1
kho panetaṁ 2 dhammaṁ viññāya amanāpaṁ na maṅku hoti appatiṭṭhīnacitto
ādinamanaso abyāpannacetaso. Tassa ṭhitova kāyo hoti
ṭhitaṁ cittaṁ ajjhattaṁ susaṇṭhitaṁ suvimuttaṁ. Cakkhunā rūpaṁ disvā
manāpāmanāpesu rūpesu ṭhitova kāyo hoti ṭhitaṁ cittaṁ ajjhattaṁ
susaṇṭhitaṁ suvimuttaṁ. Sotena saddaṁ sutvā ghānena gandhaṁ
ghāyitvā jivhāya rasaṁ sāyitvā kāyena phoṭṭhabbaṁ phusitvā
manasā dhammaṁ viññāya manāpāmanāpesu dhammesu ṭhitova kāyo
hoti ṭhitaṁ cittaṁ ajjhattaṁ susaṇṭhitaṁ suvimuttaṁ. Cakkhunā rūpaṁ
disvā rajanīye na rajjati dosanīye 3 na dussati mohanīye na muyhati
kopanīye na kuppati madanīye na majjati kilesanīye na kilissati.
Sotena saddaṁ sutvā ghānena gandhaṁ ghāyitvā jivhāya rasaṁ
sāyitvā kāyena phoṭṭhabbaṁ phusitvā manasā dhammaṁ viññāya
rajanīye na rajjati dosanīye 3 na dussati mohanīye na muyhati kopanīye
na kuppati madanīye na majjati kilesanīye na kilissati. Diṭṭhe
diṭṭhamatto sute sutamatto mute mutamatto viññāte viññātamatto
diṭṭhe na limpati sute na limpati mute na limpati
viññāte na limpati diṭṭhe anupayo 4 anissito appaṭibaddho
vippamutto visaṁyutto vimariyādikatena cetasā viharati sute
1 Ma. manāyeva. 2 Ma. pana. 3 dussanīye. 4 Ma. anūpayo. evamuparipi.
Mute viññāte anupayo anissito appaṭibaddho vippamutto
visaṁyutto vimariyādikatena cetasā viharati. Saṁvijjati bhagavato
cakkhu passati bhagavā cakkhunā rūpaṁ chandarāgo bhagavato natthi
suvimuttacitto bhagavā. Saṁvijjati bhagavato sotaṁ suṇāti bhagavā
sotena saddaṁ chandarāgo bhagavato natthi suvimuttacitto bhagavā.
Saṁvijjati bhagavato ghānaṁ ghāyati bhagavā ghānena gandhaṁ chandarāgo
bhagavato natthi suvimuttacitto bhagavā. Saṁvijjati bhagavato jivhā
sāyati bhagavā jivhāya rasaṁ chandarāgo bhagavato natthi suvimuttacitto
bhagavā. Saṁvijjati bhagavato kāyo phusati bhagavā kāyena
phoṭṭhabbaṁ chandarāgo bhagavato natthi suvimuttacitto bhagavā.
Saṁvijjati bhagavato mano vijānāti bhagavā manasā dhammaṁ chandarāgo
bhagavato natthi suvimuttacitto bhagavā. Cakkhu rūpārāmaṁ rūparataṁ
rūpasammuditaṁ bhagavatā 1 dantaṁ guttaṁ rakkhitaṁ saṁvutaṁ tassa ca saṁvarāya
dhammaṁ deseti. Sotaṁ saddārāmaṁ saddarataṁ ghānaṁ gandhārāmaṁ
gandharataṁ jivhā rasārāmā rasaratā rasasammuditā [2]- bhagavatā dantā
guttā rakkhitā saṁvutā tassa ca saṁvarāya dhammaṁ deseti. Kāyo
phoṭṭhabbārāmo mano dhammārāmo dhammarato dhammasammudito
[3]- Bhagavatā danto gutto rakkhito saṁvuto tassa ca saṁvarāya
dhammaṁ deseti.
Dantaṁ nayanti samitiṁ dantaṁ rājābhirūhati
1 Ma. bhagavato. evamuparipi. 2 Ma. sā. 3 Ma. so.
Danto seṭṭho manussesu yotivākyaṁ titikkhati.
Varamassatarā dantā ājāniyāva 1 sindhavā
kuñjarāva 1 mahānāgā attadanto tato varaṁ.
Na hi etehi yānehi gaccheyya agataṁ disaṁ
yathāttanā sudantena danto dantena gacchati.
Vidhāsu na vikampanti vippamuttā punabbhavā
dantabhūmiṁ anuppattā te loke vijitāvino.
Yassindriyāni bhāvitāni
ajjhattañca bahiddhā ca sabbaloke
nibbijjhimaṁ parañca lokaṁ
kālaṁ kaṅkhati bhāvito sudantoti 2 .
Evaṁ bhagavā bhāvitattoti maññāmi taṁ vedaguṁ bhāvitattaṁ.

[149] Kutonu dukkhā samupāgatāmeti kutonūti saṁsayapucchā
vimatipucchā dveḷhakapucchā anekaṁsapucchā evaṁ nukho na nukho
kiṁ nukho kathaṁ nukhoti kutonu. Dukkhāti jātidukkhaṁ jarādukkhaṁ
byādhidukkhaṁ maraṇadukkhaṁ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhaṁ [3]-
nerayikaṁ dukkhaṁ tiracchānayonikaṁ dukkhaṁ pittivisayikaṁ dukkhaṁ mānusikaṁ
dukkhaṁ gabbhokkantimūlakaṁ dukkhaṁ gabbheṭhitimūlakaṁ dukkhaṁ gabbhāvuṭṭhānamūlakaṁ
dukkhaṁ jātassūpanibandhakaṁ dukkhaṁ jātassa parādheyyakaṁ dukkhaṁ
attūpakkamaṁ dukkhaṁ parūpakkamaṁ dukkhaṁ dukkhadukkhaṁ saṁsāradukkhaṁ
1 Ma. ca. 2 Ma. sa dantoti. 3 Ma. byasanaṁ dukkhaṁ.
Vipariṇāmadukkhaṁ cakkhurogo sotarogo ghānarogo jivhārogo kāyarogo
sīsarogo kaṇṇarogo mukharogo dantarogo kāso sāso pināso
ḍaho 1 jaro kucchirogo mucchā pakkhandikā sulā 2 visūcikā kuṭṭhaṁ
gaṇḍo kilāso soso apamāro daddu kaṇḍu kacchu rakhasā
vitacchikā lohitaṁ pittaṁ madhumeho aṁsā piḷakā bhagandalā
pittasamuṭṭhānā ābādhā semhasamuṭṭhānā ābādhā vātasamuṭṭhānā
ābādhā sannipātikā ābādhā utupariṇāmajā ābādhā visamaparihārajā
ābādhā opakkamikā ābādhā kammavipākajā ābādhā sītaṁ
uṇhaṁ jighacchā pipāsā uccāro passāvo ḍaṁsamakasavātātapasiriṁsapa-
samphassadukkhaṁ mātumaraṇaṁ dukkhaṁ pitumaraṇaṁ dukkhaṁ
bhātumaraṇaṁ dukkhaṁ bhaginimaraṇaṁ dukkhaṁ puttamaraṇaṁ dukkhaṁ dhītumaraṇaṁ dukkhaṁ
ñātibyasanaṁ dukkhaṁ bhogabyasanaṁ dukkhaṁ sīlabyasanaṁ dukkhaṁ diṭṭhibyasanaṁ
dukkhaṁ. Yesaṁ dhammānaṁ ādito samudāgamanaṁ paññāyati atthaṅgamato
nirodho paññāyati. Kammasannissito vipāko vipākasannissitaṁ
kammaṁ nāmasannissitaṁ rūpaṁ rūpasannissitaṁ nāmaṁ jātiyā
anugataṁ jarāya anusaṭaṁ byādhinā abhibhūtaṁ maraṇena abbhāhataṁ dukkhe
patiṭṭhitaṁ atāṇaṁ aleṇaṁ asaraṇaṁ asaraṇībhūtaṁ ime vuccanti
dukkhā. Ime dukkhā kuto samupāgatā kuto jātā kuto sañjātā
kuto nibbattā kuto abhinibbattā kuto pātubhūtā kinnidānā
kiṁsamudayā kiṁpabhavāti imesaṁ dukkhānaṁ mūlaṁ pucchati hetuṁ pucchati
1 Ma. ḍāho. 2 Ma. sūlā. evamuparipi.
Nidānaṁ pucchati sambhavaṁ pucchati pabhavaṁ pucchati samuṭṭhānaṁ pucchati
āhāraṁ pucchati ārammaṇaṁ pucchati paccayaṁ pucchati samudayaṁ pucchati [1]-
yācati ajjhesati pasādetīti kutonu dukkhā samupāgatāme.

[150] Yekeci lokasmiṁ anekarūpāti yekecīti sabbena sabbaṁ
sabbathā sabbaṁ asesaṁ nissesaṁ pariyādāyavacanametaṁ 2 yekecīti.
Lokasminti apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke
āyatanaloke. Anekarūpāti anekavidhā nānappakārā dukkhāti
yekeci lokasmiṁ anekarūpā. Tenāha so brāhmaṇo
pucchāmi taṁ bhagavā brūhi me taṁ (iccāyasmā mettagū)
maññāmi taṁ vedaguṁ bhāvitattaṁ
kutonu dukkhā samupāgatāme
yekeci lokasmiṁ anekarūpāti

[151] Dukkhassa ve maṁ pabhavaṁ apucchasi (mettagūti bhagavā)
tante pavakkhāmi yathā pajānaṁ
upadhinidānā pabhavanti dukkhā
yekeci lokasmiṁ anekarūpā.

[152] Dukkhassa ve maṁ pabhavaṁ apucchasīti dukkhassāti jātidukkhassa
jarādukkhassa byādhidukkhassa maraṇadukkhassa sokaparidevadukkha-
domanassupāyāsadukkhassāti 3 . Dukkhassa ve maṁ pabhavaṁ apucchasīti
maṁ 4 dukkhassa mūlaṁ pucchasi hetuṁ pucchasi nidānaṁ pucchasi sambhavaṁ
1 Ma. papucchati. 2 Ma. pariyādiyanavacanametaṁ. evamuparipi. 3 Ma. itisaddo
natthi. 4 Ma. ayaṁ pāṭho natthi.
Pucchasi pabhavaṁ pucchasi samuṭṭhānaṁ pucchasi āhāraṁ pucchasi ārammaṇaṁ
pucchasi paccayaṁ pucchasi samudayaṁ pucchasi yācasi ajjhesasi
pasādesīti dukkhassa ve maṁ pabhavaṁ apucchasi. Mettagūti bhagavā taṁ
brāhmaṇaṁ nāmena ālapati. Bhagavāti gāravādhivacanametaṁ .pe.
Sacchikā paññatti yadidaṁ bhagavāti mettagūti bhagavā.

[153] Tante pavakkhāmi yathā pajānanti tante 1 pavakkhāmīti
taṁ te dukkhassa mūlaṁ pavakkhāmi hetuṁ pavakkhāmi nidānaṁ pavakkhāmi
sambhavaṁ pavakkhāmi pabhavaṁ pavakkhāmi samuṭṭhānaṁ pavakkhāmi āhāraṁ
pavakkhāmi ārammaṇaṁ pavakkhāmi paccayaṁ pavakkhāmi samudayaṁ pavakkhāmi
ācikkhissāmi desissāmi paññapessāmi paṭṭhapessāmi vivarissāmi
vibhajissāmi uttānīkarissāmi pakāsessāmīti tante pavakkhāmi.
Yathā pajānanti yathā pajānanto ājānanto vijānanto
paṭivijānanto paṭivijjhanto na itihitihaṁ 2 na itikirāya na paramparāya
na piṭakasampadāya na takkahetu na nayahetu na ākāraparivitakkena
na diṭṭhinijjhānakkhantiyā sāmaṁ sayamabhiññātaṁ attapaccakkhaṁ dhammaṁ
[3]- Kathayissāmīti [4]- yathā pajānaṁ.

[154] Upadhinidānā pabhavanti dukkhāti upadhīti dasa upadhī
taṇhūpadhi diṭṭhūpadhi kilesūpadhi kammūpadhi duccaritūpadhi āhārūpadhi
paṭighūpadhi catasso upādinnadhātuyo upadhī cha ajjhattikāni āyatanāni
upadhī cha viññāṇakāyā upadhī sabbaṁpi dukkhaṁ dukkhaṭṭhena 5 upadhi
1 Ma. tanti. 2 Ma. ītihītihaṁ. evamuparipi. 3 Ma. taṁ. 4 Ma. taṁ te pavakkhāmi.
5 Ma. dukkhamanaṭṭhena.
Ime vuccanti dasa upadhī. Dukkhāti jātidukkhaṁ jarādukkhaṁ
byādhidukkhaṁ maraṇadukkhaṁ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhaṁ .pe.
Byādhinā abhibhūtaṁ maraṇena abbhāhataṁ dukkhe patiṭṭhitaṁ atāṇaṁ
aleṇaṁ asaraṇaṁ asaraṇībhūtaṁ ime vuccanti dukkhā. Ime dukkhā
upadhinidānā upadhihetukā upadhipaccayā upadhikāraṇā honti
sambhavanti pabhavanti jāyanti sañjāyanti nibbattanti pātubhavantīti
upadhinidānā pabhavanti dukkhā.

[155] Yekeci lokasmiṁ anekarūpāti yekecīti sabbena sabbaṁ
sabbathā sabbaṁ asesaṁ nissesaṁ pariyādāyavacanametaṁ yekecīti.
Lokasminti apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke
āyatanaloke. Anekarūpāti anekavidhā nānappakārā dukkhāti
yekeci lokasmiṁ anekarūpā. Tenāha bhagavā
dukkhassa ve maṁ pabhavaṁ apucchasi (mettagūti bhagavā)
tante pavakkhāmi yathā pajānaṁ
upadhinidānā pabhavanti dukkhā
yekeci lokasmiṁ anekarūpāti.

[156] Yo ve avidvā upadhiṁ karoti
punappunaṁ dukkhamupeti mando
tasmā pajānaṁ upadhiṁ na kayirā
dukkhassa jātippabhavānupassī.

[157] Yo ve avidvā upadhiṁ karotīti yoti yo yādiso
yathāyutto yathāvihito yathāpakāro yaṁṭhānappatto yaṁdhammasamannāgato
khattiyo vā brāhmaṇo vā vesso vā suddo vā gahaṭṭho
vā pabbajito vā devo vā manusso vā. Avidvāti avidvā
avijjāgato añāṇī avibhāvī duppañño. Upadhiṁ karotīti
taṇhūpadhiṁ karoti diṭṭhūpadhiṁ karoti kilesūpadhiṁ karoti kammūpadhiṁ karoti
duccaritūpadhiṁ karoti āhārūpadhiṁ karoti paṭighūpadhiṁ karoti catasso
upādinnadhātuyo upadhī karoti cha ajjhattikāni āyatanāni upadhī
karoti cha viññāṇakāye upadhī karoti janeti sañjaneti
nibbattetīti avidvā upadhiṁ karoti.