[88] Yattha nāmañca rūpañca asesaṁ uparujjhatīti nāmanti
cattāro arūpino khandhā. Rūpanti cattāro ca mahābhūtā
catunnañca mahābhūtānaṁ upādāyarūpaṁ. Asesanti sabbena sabbaṁ
sabbathā sabbaṁ asesaṁ nissesaṁ pariyādāyavacanametaṁ 1 asesanti.
Uparujjhatīti nirujjhati vūpasammati atthaṁ gacchati paṭippassambhatīti
yattha nāmañca rūpañca asesaṁ uparujjhati.

[89] Viññāṇassa nirodhena etthetaṁ uparujjhatīti
sotāpattimaggañāṇena abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhena satta bhave
ṭhapetvā anamatagge saṁsāre ye uppajjeyyuṁ nāmañca rūpañca
etthete nirujjhanti vūpasamanti atthaṁ gacchanti paṭippassambhanti.
Sakadāgāmimaggañāṇena abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhena dve bhave
ṭhapetvā pañcasu bhavesu ye uppajjeyyuṁ nāmañca rūpañca
etthete nirujjhanti vūpasamanti atthaṁ gacchanti paṭippassambhanti.
Anāgāmimaggañāṇena abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhena ekaṁ bhavaṁ
ṭhapetvā kāmadhātuyā 2 vā rūpadhātuyā vā arūpadhātuyā vā ye
uppajjeyyuṁ nāmañca rūpañca etthete nirujjhanti vūpasamanti
1 Ma. pariyādiyanavacanametaṁ. evamuparipi. 2 Ma. ayaṁ pāṭho natthi.
Atthaṁ gacchanti paṭippassambhanti. Arahattamaggañāṇena
abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhena ye uppajjeyyuṁ nāmañca rūpañca
etthete nirujjhanti vūpasamanti atthaṁ gacchanti paṭippassambhanti.
Arahato anupādisesāya parinibbānadhātuyā 1 parinibbāyantassa
purimaviññāṇassa 2 nirodhena paññā ca sati ca nāmañca rūpañca
etthete nirujjhanti vūpasamanti atthaṁ gacchanti paṭippassambhantīti
viññāṇassa nirodhena etthetaṁ uparujjhati. Tenāha bhagavā
yametaṁ pañhaṁ apucchi ajita taṁ vadāmi te
yattha nāmañca rūpañca asesaṁ uparujjhati
viññāṇassa nirodhena etthetaṁ uparujjhatīti.

[90] Ye ca saṅkhātadhammāse ye ca sekkhā 3 puthū idha
tesaṁ me nipako iriyaṁ puṭṭho pabrūhi mārisa.

[91] Ye ca saṅkhātadhammāseti saṅkhātadhammā vuccanti
arahanto khīṇāsavā. Kiṁkāraṇā saṅkhātadhammā vuccanti arahanto
khīṇāsavā. Te saṅkhātadhammā ñātadhammā tulitadhammā tiritadhammā 4
vibhūtadhammā vibhāvitadhammā sabbe saṅkhārā aniccāti saṅkhātadhammā
ñātadhammā tulitadhammā tiritadhammā vibhūtadhammā vibhāvitadhammā
sabbe saṅkhārā dukkhāti saṅkhātadhammā .pe. Sabbe dhammā anattāti
saṅkhātadhammā avijjāpaccayā saṅkhārāti saṅkhātadhammā .pe.
Yaṅkiñci samudayadhammaṁ sabbantaṁ nirodhadhammanti saṅkhātadhammā
1 Ma. nibbānadhātuyā. 2 Ma. carimaviññāṇassa. 3 Ma. sekhā. evamīdisesu padesu.
4 Ma. tīritadhammā. evamuparipi.
Ñātadhammā tulitadhammā tiritadhammā vibhūtadhammā vibhāvitadhammā. Athavā
tesaṁ khandhā saṅkhātā dhātuyo saṅkhātā āyatanāni saṅkhātāni gatiyo
saṅkhātā upapattiyo saṅkhātā paṭisandhiyo saṅkhātā bhavā saṅkhātā
saṁsārā saṅkhātā vaṭṭā saṅkhātā. Athavā te khandhapariyante
ṭhitā dhātupariyante ṭhitā āyatanapariyante ṭhitā gatipariyante ṭhitā
upapattipariyante ṭhitā paṭisandhipariyante ṭhitā bhavapariyante ṭhitā
saṁsārapariyante ṭhitā vaṭṭapariyante ṭhitā antimabhave ṭhitā
antimasamussaye ṭhitā antimadehadharā arahanto.
Tesaṁ cāyaṁ pacchimako carimoyaṁ samussayo
jātimaraṇasaṁsāro natthi nesaṁ punabbhavoti.
Taṁkāraṇā saṅkhātadhammā vuccanti arahanto khīṇāsavāti ye
ca saṅkhātadhammāse.

[92] Ye ca sekkhā puthū idhāti sekkhāti kiṁkāraṇā
vuccanti sekkhā. Sikkhantīti sekkhā. Kiṁ sikkhanti.
Adhisīlampi sikkhanti adhicittampi sikkhanti adhipaññampi sikkhanti.
Katamā ca 1 adhisīlasikkhā. Idha bhikkhu sīlavā hoti pāṭimokkha-
saṁvarasaṁvuto viharati ācāragocarasampanno aṇumattesu vajjesu
bhayadassāvī samādāya sikkhati sikkhāpadesu khuddakopi 2 sīlakkhandho
mahantopi 3 sīlakkhandho sīlaṁ patiṭṭhā āvaraṇaṁ 4 saṁyamo saṁvaro mukhaṁ
pamukhaṁ kusalānaṁ dhammānaṁ sammāpattiyā 5 ayaṁ adhisīlasikkhā.
1 Ma. casaddo natthi. evamīdisesu ṭhānesu. 2-3 Ma. pisaddo natthi.
4 Ma. caraṇaṁ. 5 Ma. samāpattiyā.
Katamā ca adhicittasikkhā. Idha bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca
akusalehi dhammehi savitakkaṁ savicāraṁ vivekajaṁ pītisukhaṁ paṭhamaṁ jhānaṁ
dutiyaṁ jhānaṁ tatiyaṁ jhānaṁ catutthaṁ jhānaṁ upasampajja viharati
ayaṁ adhicittasikkhā.
Katamā ca adhipaññāsikkhā. Idha bhikkhu paññavā hoti
uyayatthagāminiyā paññāya samannāgato ariyāya nibbedhikāya
sammādukkhakkhayagāminiyā so idaṁ dukkhanti yathābhūtaṁ pajānāti
ayaṁ dukkhasamudayoti ayaṁ dukkhanirodhoti ayaṁ dukkhanirodhagāminī
paṭipadāti yathābhūtaṁ pajānāti ime āsavāti ayaṁ āsavasamudayoti
ayaṁ āsavanirodhoti ayaṁ āsavanirodhagāminī paṭipadāti yathābhūtaṁ
pajānāti ayaṁ adhipaññāsikkhā.
Imā tisso sikkhā āvajjentā sikkhanti jānantā sikkhanti [1]-
cittaṁ adhiṭṭhahantā sikkhanti saddhāya adhimuccantā sikkhanti viriyaṁ 2
paggaṇhantā sikkhanti satiṁ upaṭṭhapentā sikkhanti cittaṁ
samādahantā sikkhanti paññāya pajānantā sikkhanti abhiññeyyaṁ
abhijānantā sikkhanti pariññeyyaṁ parijānantā sikkhanti pahātabbaṁ
pajahantā sikkhanti bhāvetabbaṁ bhāventā sikkhanti sacchikātabbaṁ
sacchikarontā sikkhanti caranti 3 ācaranti samācaranti samādāya
vattanti taṁkāraṇā vuccanti sekkhā. Puthūti bahukā ete
sekkhā sotāpannā ca paṭipannā ca sakadāgāmino ca paṭipannā
1 Ma. passantā sikkhanti. 2 Ma. vīriyaṁ. evamīdisesu padesu. 3 Ma. ayaṁ pāṭho
natthi.
Ca anāgāmino ca paṭipannā ca arahantā ca paṭipannā ca.
Idhāti imissā diṭṭhiyā imissā khantiyā imissā ruciyā imasmiṁ
ādāye imasmiṁ vinaye imasmiṁ dhamme imasmiṁ dhammavinaye imasmiṁ
pāvacane imasmiṁ brahmacariye imasmiṁ satthusāsane imasmiṁ
attabhāve imasmiṁ manussaloketi ye ca sekkhā puthū idha.

[93] Tesaṁ me nipako iriyaṁ puṭṭho pabrūhi mārisāti tvaṁpi
nipako paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvī tesaṁ
saṅkhātadhammānañca sekkhānañca iriyaṁ cariyaṁ vuttiṁ ācāraṁ gocaraṁ
vihāraṁ paṭipadaṁ. Puṭṭhoti puṭṭho 1 pucchito yācito ajjhesito
pasādito. Pabrūhīti brūhi ācikkhāhi desehi paññapehi
paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehi. Mārisāti
piyavacanaṁ garuvacanaṁ sagāravasappatissādhivacanametaṁ mārisāti tesaṁ me
nipako iriyaṁ puṭṭho pabrūhi mārisa. Tenāha so brāhmaṇo
ye ca saṅkhātadhammāse ye ca sekkhā puthū idha
tesaṁ me nipako iriyaṁ puṭṭho pabrūhi mārisāti.

[94] Kāmesu nābhigijjheyya manasānāvilo siyā
kusalo sabbadhammānaṁ sato bhikkhu paribbaje.

[95] Kāmesu nābhigijjheyyāti kāmāti uddānato dve
kāmā vatthukāmā ca kilesakāmā ca.
Katame vatthukāmā. Manāpikā rūpā manāpikā saddā manāpikā
1 Ma. ayaṁ pāṭho natthi.
Gandhā manāpikā rasā manāpikā phoṭṭhabbā attharaṇā pāpuraṇā 1
dāsīdāsā ajeḷakā kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā khettaṁ
vatthu hiraññaṁ suvaṇṇaṁ gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhañca janapado
ca koso ca koṭṭhāgārañca yaṅkiñci rajanīyavatthu vatthukāmā.
Apica atītā kāmā anāgatā kāmā paccuppannā kāmā
ajjhattā kāmā bahiddhā kāmā ajjhattabahiddhā kāmā hīnā
kāmā majjhimā kāmā paṇītā kāmā āpāyikā kāmā
mānusikā kāmā dibbā kāmā paccupaṭṭhitā kāmā nimmitā kāmā
paranimmitā kāmā pariggahitā kāmā apariggahitā kāmā
mamāyitā kāmā amamāyitā kāmā sabbepi kāmāvacarā dhammā
sabbepi rūpāvacarā dhammā sabbepi arūpāvacarā dhammā
taṇhāvatthukā taṇhārammaṇā kāmanīyaṭṭhena rajanīyaṭṭhena madanīyaṭṭhena
[2]- Kāmā ime vuccanti vatthukāmā.
Katame kilesakāmā. Chando kāmo rāgo kāmo chandarāgo
kāmo saṅkappo kāmo rāgo kāmo saṅkapparāgo kāmo yo
kāmesu kāmacchando kāmarāgo kāmanandi 3 kāmataṇhā kāmasineho
kāmapipāsā kāmapariḷāho kāmagedho kāmamucchā kāmajjhosānaṁ
kāmogho kāmayogo kāmupādānaṁ kāmacchandanīvaraṇaṁ.
Addasaṁ kāma te mūlaṁ saṅkappā kāma jāyasi
na taṁ saṅkappayissāmi evaṁ kāma na hehisīti.
1 Ma. pāvuraṇā. evamuparipi. 2 Ma. ramaṇīyaṭṭhena. 3 Ma. sabbattha kāmanandī.
evamuparipi.
Ime vuccanti kilesakāmā. Gedho vuccati taṇhā yo rāgo
sārāgo .pe. Abhijjhā lobho akusalamūlaṁ. Kāmesu nābhigijjheyyāti
kilesakāmesu vatthukāmesu nābhigijjheyya na palibujjheyya 1
agiddho agadhito amucchito anajjhopanno 2 vītagedho [3]- cattagedho
vantagedho muttagedho pahīnagedho paṭinissaṭṭhagedho vītarāgo [4]-
cattarāgo vantarāgo muttarāgo pahīnarāgo paṭinissaṭṭharāgo
nicchāto nibbuto sītibhūto sukhapaṭisaṁvedī brahmabhūtena attanā
vihareyyāti kāmesu nābhigijjheyya.

[96] Manasānāvilo siyāti manoti yaṁ cittaṁ mano mānasaṁ
hadayaṁ paṇḍaraṁ [5]- manāyatanaṁ manindriyaṁ viññāṇaṁ viññāṇakkhandho
[6]- Manoviññāṇadhātu. Kāyaduccaritena cittaṁ āvilaṁ hoti luḷitaṁ
eritaṁ ghaṭṭitaṁ calitaṁ bhantaṁ avūpasantaṁ vacīduccaritena manoduccaritena
rāgena dosena mohena kodhena upanāhena makkhena
paḷāsena issāya macchariyena māyāya sāṭheyyena thambhena sārambhena
mānena atimānena madena pamādena sabbakilesehi sabbaduccaritehi
sabbadarathehi 7 sabbapariḷāhehi sabbasantāpehi sabbākusalābhisaṅkhārehi
cittaṁ āvilaṁ hoti luḷitaṁ eritaṁ ghaṭṭitaṁ calitaṁ
bhantaṁ avūpasantaṁ. Manasānāvilo siyāti cittena anāvilo siyā
aluḷito anerito aghaṭṭito acalito abhanto vūpasanto
āvilakare kilese jaheyya pajaheyya vinodeyya byantīkareyya
1 Ma. palibundheyya. 2 Ma. anajjhāpanno. 3 Ma. vigatagedho. 4 Ma. vigatarāgo.
5 Ma. mano. 6 tajjā. 7 Ma. sabbaḍāhehi.
Anabhāvaṅgameyya āvilakarehi kilesehi ca ārato virato paṭivirato
nikkhanto nissaṭṭho vūpasanto vippamutto visaññutto
vimariyādikatena cetasā vihareyyāti manasānāvilo siyā.

[97] Kusalo sabbadhammānanti sabbe saṅkhārā aniccāti kusalo
sabbadhammānaṁ sabbe saṅkhārā dukkhāti kusalo sabbadhammānaṁ sabbe
dhammā anattāti kusalo sabbadhammānaṁ avijjāpaccayā saṅkhārāti
kusalo sabbadhammānaṁ .pe. Yaṅkiñci samudayadhammaṁ sabbantaṁ nirodhadhammanti
kusalo sabbadhammānaṁ evampi kusalo sabbadhammānaṁ.
Athavā aniccato kusalo sabbadhammānaṁ dukkhato rogato gaṇḍato
sallato aghato ābādhato parato palokato ītito upaddavato
asātato 1 bhayato upasaggato calato pabhaṅguto addhuvato atāṇato
aleṇato asaraṇato asaraṇībhūtato rittato tucchato suññato
anattato ādīnavato vipariṇāmadhammato asārakato aghamūlato
vadhakato vibhavato sāsavato saṅkhatato mārāmisato jātidhammato jarādhammato
byādhidhammato maraṇadhammato sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadhammato
saṅkilesadhammato samudayato atthaṅgamato anassādato 2
ādīnavato anissaraṇato 3 kusalo sabbadhammānaṁ evampi kusalo
sabbadhammānaṁ. Athavā khandhakusalo dhātukusalo āyatanakusalo
paṭiccasamuppādakusalo satipaṭṭhānakusalo sammappadhānakusalo iddhippādakusalo
indriyakusalo balakusalo bojjhaṅgakusalo maggakusalo
1 Ma. ayaṁ pāṭho natthi. 2 Ma. assādato. evamuparipi. 3 Ma. nissaraṇatopi.
evamīdisesu padesu.
Phalakusalo nibbānakusalo evampi kusalo sabbadhammānaṁ. Athavā
sabbadhammā vuccanti dvādasāyatanāni cakkhu ceva rūpā ca sotañca
saddā ca ghānañca gandhā ca jivhā ca rasā ca kāyo ca phoṭṭhabbā
ca mano ca dhammā ca. Yato ca ajjhattikabāhiresu
āyatanesu rāgo 1 pahīno hoti ucchinnamūlo tālāvatthukato
anabhāvaṅgato āyatiṁanuppādadhammo ettāvatāpi kusalo
sabbadhammānanti kusalo sabbadhammānaṁ.