[886] Tusitā gaṇimāgatoti bhagavā tusitā kāyā cavitvā
sato sampajāno mātukucchiṁ okkantoti evampi tusitā
gaṇimāgato. Athavā tusitā vuccanti devā. Te tuṭṭhā santuṭṭhā
attamanā pamuditā pītisomanassajātā tusitadevalokato 1 gaṇimāgatoti
evampi tusitā gaṇimāgato. Athavā tusitā vuccanti
arahanto. Te tuṭṭhā santuṭṭhā attamanā paripuṇṇasaṅkappā
arahantānaṁ gaṇimāgatoti evampi tusitā gaṇimāgato. Gaṇīti
gaṇī. Bhagavā gaṇācariyoti gaṇī. Gaṇassa satthāti gaṇī.
Gaṇaṁ pariharatīti gaṇī. Gaṇaṁ ovadatīti gaṇī. Gaṇamanusāsatīti
gaṇī. Visārado gaṇaṁ upasaṅkamatīti gaṇī. Gaṇassa sussūsati
sotaṁ odahati aññācittaṁ upaṭṭhapetīti gaṇī. Gaṇaṁ akusalā
vuṭṭhāpetvā kusale patiṭṭhāpetīti gaṇī. Bhikkhugaṇassa gaṇī.
Bhikkhunīgaṇassa gaṇī. Upāsakagaṇassa gaṇī. Upāsikāgaṇassa
1 Po. Ma. devalokato.
Gaṇī. Rājagaṇassa gaṇī. Khattiyagaṇassa brāhmaṇagaṇassa
vessagaṇassa suddagaṇassa devagaṇassa brahmagaṇassa gaṇī.
Saṅghī gaṇī gaṇācariyo āgato upagato samupagato sampatto 1
saṅkassanagaranti tusitā gaṇimāgato. Tenāha sārīputtatthero
na me diṭṭho ito pubbe (iccāyasmā sārīputto)
na suto uda kassaci
evaṁ vagguvado satthā
tusitā gaṇimāgatoti.

[887] Sadevakassa lokassa
yathā dissati cakkhumā
sabbaṁ tamaṁ vinodetvā
ekova ratimajjhagā.

[888] Sadevakassa lokassāti sadevakassa lokassa
samārakassa sabrahmakassa sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāyāti
sadevakassa lokassa.

[889] Yathā dissati cakkhumāti yathā bhagavantaṁ tāvatiṁsabhavane
pāricchattakamūle paṇḍukambalasilāyaṁ nisinnaṁ dhammaṁ desentaṁ devatā
passanti tathā manussā passanti. Yathā manussā passanti
tathā devatā passanti. Yathā devānaṁ dissati tathā manussānaṁ
dissati. Yathā manussānaṁ dissati tathā devānaṁ dissatīti
1 Ma. samupapanno.
Evampi yathā dissati cakkhumā. Yathā vā panete bhonto
samaṇabrāhmaṇā adantā dantavaṇṇena dissanti asantā santavaṇṇena
dissanti anupasantā upasantavaṇṇena dissanti anibbutā
nibbutavaṇṇena dissanti.
Paṭirūpako mattikākuṇḍalova
lohamāsova 1 suvaṇṇacchanno
caranti loke parivāracchannā
anto asuddhā bahi sobhamānāti.
Na bhagavā evampi dissati. Bhagavā bhūtena tacchena tathena
yāthāvena aviparītena sabhāvena danto dantavaṇṇena dissati
santo santavaṇṇena dissati upasanto upasantavaṇṇena dissati
nibbuto nibbutavaṇṇena dissati. Akampitairiyāpathā 2 ca buddhā
bhagavanto paṇidhisampannāti evampi yathā dissati cakkhumā.
Athavā bhagavā visuddhasaddo bhaṭakittisaddasiloko 3 nāgabhavane ca
supaṇṇabhavane ca yakkhabhavane ca asurabhavane ca gandhabbabhavane ca
mahārājabhavane ca indabhavane ca brahmabhavane ca [4]- etādiso 5 ca
tādiso ca tato ca bhiyyoti evampi yathā dissati cakkhumā.
Athavā bhagavā dasabalehi samannāgato catūhi vesārajjehi catūhi
paṭisambhidāhi chahi abhiññāhi chahi buddhadhammehi tejena ca balena
ca guṇena ca viriyena ca paññāya ca dissati ñāyati paññāyati.
1 Ma. lohaḍḍhamāsova. 2 Po. Ma. akappita ... 3 Ma. gata ...
4 Ma. devabhavane ca. 5 Ma. ediso.
Dūre santo pakāsenti himavantova pabbato
asantettha na dissanti rattiṁ khittā yathā sarāti.
Evampi yathā dissati cakkhumā.
Cakkhumāti bhagavā pañcahi cakkhūhi cakkhumā maṁsacakkhunāpi
cakkhumā dibbacakkhunāpi cakkhumā paññācakkhunāpi cakkhumā
buddhacakkhunāpi cakkhumā samantacakkhunāpi cakkhumā.
Kathaṁ bhagavā maṁsacakkhunāpi cakkhumā. Maṁsacakkhumhi bhagavato
pañca vaṇṇā saṁvijjanti nīlo ca vaṇṇo pītako ca vaṇṇo
lohitako ca vaṇṇo kaṇho ca vaṇṇo odāto ca vaṇṇo.
Yattha ca bhagavato akkhilomāni patiṭṭhitāni taṁ nīlaṁ hoti sunīlaṁ
pāsādikaṁ dassaneyyaṁ ummārapupphasamānaṁ 1 . Tassa parato pītakaṁ
hoti supītakaṁ suvaṇṇavaṇṇaṁ pāsādikaṁ dassaneyyaṁ kaṇṇikārapupphasamānaṁ.
Ubhato ca akkhikupāni bhagavato lohitakāni honti
sulohitakāni pāsādikāni dassaneyyāni indagopakasamānāni.
Majjhe kaṇhaṁ hoti sukaṇhaṁ alūkhaṁ siniddhaṁ 2 pāsādikaṁ dassaneyyaṁ
aḷāriṭṭhakasamānaṁ 3 . Tassa parato odātaṁ hoti suodātaṁ setaṁ
paṇḍaraṁ pāsādikaṁ dassaneyyaṁ osadhitārakasamānaṁ. Tena bhagavā
pākatikena maṁsacakkhunā attabhāvapariyāpannena purimasucaritakammābhinibbattena
samantā yojanaṁ passati divāceva rattiñca. Yadāpi
caturaṅgasamannāgato andhakāro hoti suriyo ca atthaṅgamito
1 Ma. umāpupaphasamānaṁ. 2 Po. Ma. suddhaṁ. 3 Ma. addāriṭṭhakasamānaṁ.
Hoti kāḷapakkho 1 ca uposatho hoti tibbo ca vanasaṇḍo
hoti mahā ca akālamegho abbhuṭṭhito hoti. Evarūpepi
caturaṅgasamannāgate andhakāre samantā yojanaṁ passati. Natthi so
kūṭo vā kavāṭaṁ vā pākāro vā pabbato vā gaccho vā latā
vā āvaraṇaṁ rūpānaṁ dassanāya. Ekañce tilaphalaṁ nimittaṁ katvā
tilavāhe pakkhipeyya taññeva tilaphalaṁ uddhareyya. Evaṁ parisuddhaṁ
bhagavato pākatikaṁ maṁsacakkhu. Evaṁ bhagavā maṁsacakkhunāpi cakkhumā.
Kathaṁ bhagavā dibbena cakkhunāpi cakkhumā. Bhagavā dibbena
cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne
upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate
yathākammūpage satte pajānāti ime vata bhonto sattā kāyaduccaritena
samannāgatā vacīduccaritena samannāgatā manoduccaritena
samannāgatā ariyānaṁ upavādakā micchādiṭṭhikā micchādiṭṭhikammasamādānā
te kāyassa bhedā parammaraṇā apāyaṁ duggatiṁ
vinipātaṁ nirayaṁ upapannā ime vā pana bhonto sattā kāyasucaritena
samannāgatā vacīsucaritena samannāgatā manosucaritena
samannāgatā ariyānaṁ anupavādakā sammādiṭṭhikā sammādiṭṭhikammasamādānā
te kāyassa bhedā parammaraṇā sugatiṁ saggaṁ lokaṁ
upapannāti iti dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena
satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe
1 Po. kāḷapakkhe.
Dubbaṇṇe sugate duggate yathākammūpage satte pajānāti.
Ākaṅkhamāno ca bhagavā ekampi lokadhātuṁ passeyya dvepi
lokadhātuyo passeyya tissopi lokadhātuyo passeyya catassopi
lokadhātuyo passeyya pañcapi lokadhātuyo passeyya dasapi lokadhātuyo
passeyya vīsampi lokadhātuyo passeyya tiṁsampi lokadhātuyo
passeyya cattāḷīsampi lokadhātuyo passeyya paññāsampi
lokadhātuyo passeyya sahassimpi cūḷanikaṁ lokadhātuṁ passeyya
dvisahassimpi majjhimikaṁ lokadhātuṁ passeyya tisahassimpi lokadhātuṁ
passeyya mahāsahassimpi lokadhātuṁ passeyya. So 1 yāvatakaṁ
ākaṅkheyya tāvatakaṁ passeyya. Evaṁ parisuddhaṁ bhagavato dibbacakkhu.
Evaṁ bhagavā dibbena cakkhunāpi cakkhumā.
Kathaṁ bhagavā paññācakkhunāpi cakkhumā. Bhagavā mahāpañño
puthupañño hāsapañño javanapañño tikkhapañño nibbedhikapañño
paññappabhedakusalo pabhinnañāṇo adhigatapaṭisambhido catuvesārajjappatto
dasabaladhārī purisāsabho purisasīho purisanāgo purisājañño
purisadhoreyho anantañāṇo anantatejo anantayaso addho
mahaddhano dhanavā netā vinetā anunetā saññāpetā 2 nijjhāpetā
pekkhatā 3 pasādetā. So hi bhagavā anuppannassa maggassa
uppādetā asañjātassa maggassa sañjanetā anakkhātassa maggassa
akkhātā maggaññū maggavidū maggakovido. Maggānugā ca pana
1 Ma. ayaṁ pāṭho natthi. 2 Po. Ma. paññāpetā. 3 Po. Ma. pekkhetā.
Etarahi sāvakā viharanti pacchā samannāgatā. So hi bhagavā jānaṁ
jānāti passaṁ passati cakkhubhūto ñāṇabhūto dhammabhūto brahmabhūto
vattā pavattā atthassa ninnetā amatassa dātā dhammasāmi
tathāgato. Natthi tassa bhagavato añātaṁ adiṭṭhaṁ aviditaṁ asacchikataṁ
aphusitaṁ paññāya. Atītānāgatapaccuppannaṁ upādāya sabbe dhammā
sabbākārena buddhassa bhagavato ñāṇamukhe āpāthaṁ āgacchanti.
Yaṅkiñci neyyaṁ nāma atthi jānitabbaṁ attattho vā parattho
vā ubhayattho vā diṭṭhadhammiko vā attho samparāyiko vā
attho uttāno vā attho gambhīro vā attho gūḷho vā
attho paṭicchanno vā attho neyyo vā attho nīto vā
attho anavajjo vā attho nikkileso vā attho vodāno
vā attho parattho vā sabbantaṁ antobuddhañāṇe parivattati.
Atīte buddhassa bhagavato appaṭihataṁ ñāṇaṁ anāgate
appaṭihataṁ ñāṇaṁ paccuppanne appaṭihataṁ ñāṇaṁ. Sabbaṁ
kāyakammaṁ buddhassa bhagavato ñāṇānuparivatti sabbaṁ vacīkammaṁ
sabbaṁ manokammaṁ buddhassa bhagavato ñāṇānuparivatti. Yāvatakaṁ
neyyaṁ tāvatakaṁ ñāṇaṁ yāvatakaṁ ñāṇaṁ tāvatakaṁ neyyaṁ neyyapariyantikaṁ
ñāṇaṁ ñāṇapariyantikaṁ neyyaṁ neyyaṁ atikkamitvā
ñāṇaṁ nappavattati ñāṇaṁ atikkamitvā neyyapatho natthi aññamaññapariyantaṭṭhāyino
te dhammā. Yathā dvinnaṁ samuggapaṭalānaṁ
Sammāphusitānaṁ heṭṭhimaṁ samuggapaṭalaṁ uparimaṁ nātivattati uparimaṁ
samuggapaṭalaṁ heṭṭhimaṁ nātivattati aññamaññapariyantaṭṭhāyino honti 1
evameva buddhassa bhagavato neyyañca ñāṇañca aññamaññapariyantaṭṭhāyino
yāvatakaṁ neyyaṁ tāvatakaṁ ñāṇaṁ yāvatakaṁ ñāṇaṁ
tāvatakaṁ neyyaṁ neyyapariyantikaṁ ñāṇaṁ ñāṇapariyantikaṁ neyyaṁ
neyyaṁ atikkamitvā ñāṇaṁ nappavattati ñāṇaṁ atikkamitvā
neyyapatho natthi aññamaññapariyantaṭṭhāyino te dhammā. Sabbadhammesu
buddhassa bhagavato ñāṇaṁ parivattati. Sabbe dhammā
buddhassa bhagavato āvajjanapaṭibaddhā ākaṅkhapaṭibaddhā manasikārapaṭibaddhā
cittuppādapaṭibaddhā. Sabbasattesu buddhassa bhagavato
ñāṇaṁ parivattati. Sabbesaṁ sattānaṁ bhagavā āsayaṁ jānāti
anusayaṁ jānāti caritaṁ jānāti adhimuttiṁ jānāti apparajakkhe
mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre dvākāre suviññāpaye
duviññāpaye bhabbābhabbe satte pajānāti. Sadevako loko
samārako sabrahmako sassamaṇabrāhmaṇī pajā sadevamanussā antobuddhañāṇe
parivattati. Yathā yekeci macchakacchapā antamaso timitimiṅgalaṁ
upādāya antomahāsamudde parivattanti evameva sadevako
loko samārako sabrahmako sassamaṇabrāhmaṇī pajā sadevamanussā
antobuddhañāṇe parivattati. Yathā yekeci pakkhī antamaso garuḷaṁ
venateyyaṁ upādāya ākāsassa padese parivattanti evameva yepi te
1 Ma. ayaṁ pāṭho natthi. 2 Ma. evamevaṁ.
Sārīputtasamā paññāya tepi buddhañāṇassa padese parivattanti.
Buddhañāṇaṁ devamanussānaṁ paññaṁ pharitvā abhibhavitvā tiṭṭhati.
Yepi te khattiyapaṇḍitā brāhmaṇapaṇḍitā gahapatipaṇḍitā samaṇapaṇḍitā
nipuṇā kataparappavādā vālavedhirūpā vobhindantā maññe
caranti paññāgatena diṭṭhigatāni te pañhaṁ 1 abhisaṅkharitvā abhisaṅkharitvā
tathāgataṁ upasaṅkamitvā pucchanti. [2]- Kathitā ca visajjitā ca
te pañhā bhagavatā honti niddiṭṭhakāraṇā upakkhittakā ca. Te
bhagavato sampajjanti. Athakho bhagavā tattha atirocati yadidaṁ
paññāyāti evaṁ bhagavā paññācakkhunāpi cakkhumā.
Kathaṁ bhagavā buddhacakkhunāpi cakkhumā. Bhagavā buddhacakkhunā lokaṁ
volokento addasa satte apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye
mudindriye svākāre dvākāre suviññāpaye duviññāpaye
appekacce paralobhavajjabhayadassāvino viharante. [3]- Seyyathāpi nāma
uppaliniyaṁ vā paduminiyaṁ vā puṇḍarīkiniyaṁ vā appekaccāni uppalāni
vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṁvaḍḍhāni
udakānugatāni antonimuggapositāni appekaccāni uppalāni vā
padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṁvaḍḍhāni
samodakaṇṭhitāni appekaccāni uppalāni vā padumāni vā
puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṁvaḍḍhāni udakā accuggamma
tiṭṭhanti upalittāni udakena evameva 4 bhagavā buddhacakkhunā lokaṁ
1 Po. Ma. pañhe. 2 Po. Ma. gḷhāni ca paṭicchanunānica. 3 Ma. appekacce
na para ... viharante. 4 Ma. evamevaṁ.
Volokento addasa satte apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye
mudindriye svākāre dvākāre suviññāpaye duviññāpaye
appekacce paralokavajjabhayadassāvino viharante. Jānāti bhagavā ayaṁ
puggalo rāgacarito ayaṁ dosacarito ayaṁ mohacarito ayaṁ vitakkacarito
ayaṁ saddhācarito ayaṁ ñāṇacaritoti. Rāgacaritassa bhagavā
puggalassa asubhakathaṁ katheti. Dosacaritassa bhagavā puggalassa mettābhāvanaṁ
ācikkhati. Mohacaritaṁ 1 bhagavā puggalaṁ uddese paripucchāya
kālena dhammassavane kālena dhammasākacchāya garusaṁvāse niveseti.
Vitakkacaritassa bhagavā puggalassa ānāpānassatiṁ ācikkhati. Saddhācaritassa
bhagavā puggalassa pāsādanīyaṁ nimittaṁ ācikkhati buddhasubodhiṁ
dhammasudhammataṁ saṅghasupaṭipattiṁ sīlāni ca attano. Ñāṇacaritassa
bhagavā puggalassa vipassanānimittaṁ ācikkhati aniccākāraṁ dukkhākāraṁ
anattākāraṁ.
Sele yathā pabbatamuddhaniṭṭhito
yathāpi passe janataṁ samantato
tathūpamaṁ dhammamayaṁ sumedha 2
pāsādamāruyha samantacakkhu
sokāvakiṇṇaṁ 3 janatamapetasoko
avekkhassu jātijarābhibhūtanti.
Evaṁ bhagavā buddhacakkhunāpi cakkhumā.
1 Po. Ma. mohacaritassa bhagavā puggalassa ... 2 Po. sumedhaso.
3 Ma. Yu. sokāvatiṇṇaṁ.
Kathaṁ bhagavā samantacakkhunāpi cakkhumā. Samantacakkhu vuccati
sabbaññutañāṇaṁ. Bhagavā sabbaññutañāṇena upeto samupeto
upagato samupagato upapanno samupapanno samannāgato.
Na tassa adiṭṭhamidhatthi kiñci
atho aviññātamajānitabbaṁ
sabbaṁ abhiññāsi yadatthi neyyaṁ
tathāgato tena samantacakkhūti.
Evaṁ bhagavā samantacakkhunāpi cakkhumāti yathā dissati cakkhumā.

[890] Sabbaṁ tamaṁ vinodetvāti sabbaṁ rāgatamaṁ dosatamaṁ
mohatamaṁ mānatamaṁ diṭṭhitamaṁ kilesatamaṁ duccaritatamaṁ andhakaraṇaṁ acakkhukaraṇaṁ
añāṇakaraṇaṁ paññānirodhikaṁ vighātapakkhikaṁ anibbānasaṁvattanikaṁ
panūditvā 1 pajahitvā 2 vinoditvā 3 byantīkaritvā anabhāvaṅgametvāti
sabbaṁ tamaṁ vinodetvā.

[891] Ekova ratimajjhagāti bhagavā pabbajjāsaṅkhātena eko
adutiyaṭṭhena eko taṇhāya pahānaṭṭhena eko ekantavītarāgoti
eko ekantavītadosoti eko ekantavītamohoti eko ekantanikkilesoti
eko ekāyanamaggaṁ gatoti eko eko anuttaraṁ
sammāsambodhiṁ abhisambuddhoti eko.
Kathaṁ bhagavā pabbajjāsaṅkhātena eko. Bhagavā daharova
samāno susukāḷakeso bhaddena yobbaññena samannāgato paṭhamena
1 Ma. Yu. naditvā panuditvā. 2 Ma. jahitvā. 3 vinodetvā.
Vayasā akāmakānaṁ mātāpitūnaṁ assumukhānaṁ rudantānaṁ vilapantānaṁ
ñātisaṅghaṁ pahāya sabbaṁ yasapalibodhaṁ 1 chinditvā puttadārapalibodhaṁ
chinditvā ñātipalibodhaṁ chinditvā mittāmaccapalibodhaṁ chinditvā
sannidhipalibodhaṁ chinditvā kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni
acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajitvā ākiñcanabhāvaṁ 2 upagantvā
eko carati viharati iriyati vattati pāleti yapeti yāpeti
evaṁ bhagavā pabbajjāsaṅkhātena eko.
Kathaṁ bhagavā adutiyaṭṭhena eko. So evaṁ pabbajito samāno
eko araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevati appasaddāni
appanigghosāni vijanavātāni manussarāhaseyyakāni paṭisallānasāruppāni
so eko 3 gacchati eko tiṭṭhati eko
nisīdati eko seyyaṁ kappeti eko gāmaṁ piṇḍāya pavisati
eko paṭikkamati eko raho nisīdati eko caṅkamaṁ adhiṭṭhāti
eko carati [4]- viharati iriyati vattati pāleti yapeti yāpeti evaṁ
bhagavā adutiyaṭṭhena eko.
Kathaṁ bhagavā taṇhāya pahānaṭṭhena eko. So evaṁ eko
adutiyo appamatto ātāpi pahitatto viharanto najjā nerañjarāya
tīre bodhirukkhamūle mahāpadhānaṁ padahanto māraṁ sasenaṁ [5]- namuciṁ
pamattabandhuṁ vidhamitvā taṇhaṁ jāliniṁ saritaṁ [6]- visattikaṁ pajahati 7
vinodeti byantīkaroti anabhāvaṅgameti.
1 Ma. gharāvāsapalibodhaṁ. 2 Ma. akiñcanabhāvaṁ. 3 Ma. Yu. eko carati.
4 Yu. eko. 5 Ma. kaṇhaṁ. 6 Ma. visaritaṁ. 7 Ma. pajahasi vinodesi
byantiṁ akāsi anabhāvaṅgamesi.
Taṇhādutiyo puriso dīghamaddhāna saṁsaraṁ
itthabhāvaññathābhāvaṁ saṁsāraṁ nātivattati
etamādīnavaṁ ñatvā taṇhaṁ dukkhassa sambhavaṁ
vītataṇho anādāno sato bhikkhu paribbajeti.
Evaṁ bhagavā taṇhāya pahānaṭṭhena eko.
Kathaṁ bhagavā ekantavītarāgoti eko. Rāgassa pahīnattā
ekantavītarāgoti eko. Dosassa pahīnattā ekantavītadosoti
eko. Mohassa pahīnattā ekantavītamohoti eko. Kilesānaṁ
pahīnattā ekantanikkilesoti eko.
Kathaṁ bhagavā ekāyanamaggaṁ gatoti eko. Ekāyanamaggo
vuccati cattāro satipaṭṭhānā cattāro sammappadhānā cattāro
iddhippādā pañcindriyāni pañca balāni satta bojjhaṅgā
ariyo aṭṭhaṅgiko maggo.
Ekāyanaṁ jātikhayantadassī
maggaṁ pajānāti hitānukampī
etena maggena atariṁsu 1 pubbe
tarissantiyeva 2 taranti oghanti.
Evaṁ bhagavā ekāyanamaggaṁ gatoti eko.
Kathaṁ bhagavā eko anuttaraṁ sammāsambodhiṁ abhisambuddhoti
eko. Bodhi vuccati catūsu maggesu ñāṇaṁ paññā
1 Ma. tariṁsu. 2 Ma. tarissanti ye ca.
Paññindriyaṁ paññābalaṁ dhammavicayasambojjhaṅgo vīmaṁsā vipassanā
sammādiṭṭhi. Bhagavā tena bodhiñāṇena sabbe saṅkhārā aniccāti
bujjhi sabbe saṅkhārā dukkhāti bujjhi sabbe dhammā anattāti
bujjhi avijjāpaccayā saṅkhārāti bujjhi .pe. Jātipaccayā
jarāmaraṇanti bujjhi avijjānirodhā saṅkhāranirodhoti bujjhi .pe.
Jātinirodhā jarāmaraṇanirodhoti bujjhi idaṁ dukkhanti bujjhi ayaṁ
dukkhasamudayoti bujjhi ayaṁ dukkhanirodhoti bujjhi ayaṁ dukkhanirodhagāminī
paṭipadāti bujjhi ime āsavāti bujjhi ayaṁ āsavasamudayoti
bujjhi ayaṁ āsavanirodhoti bujjhi ayaṁ āsavanirodhagāminī paṭipadāti
bujjhi ime dhammā abhiññeyyāti bujjhi ime dhammā pariññeyyāti
bujjhi ime dhammā pahātabbāti bujjhi ime dhammā
bhāvetabbāti bujjhi ime dhammā sacchikātabbāti bujjhi channaṁ
phassāyatanānaṁ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca
nissaraṇañca bujjhi pañcannaṁ upādānakkhandhānaṁ samudayañca
atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca bujjhi catunnaṁ
mahābhūtānañca 1 samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca
nissaraṇañca bujjhi yaṅkiñci samudayadhammaṁ sabbantaṁ nirodhadhammanti
bujjhi. Athavā yaṅkiñci bujjhitabbaṁ [2]- paṭibujjhitabbaṁ
sambujjhitabbaṁ adhigantabbaṁ phusitabbaṁ 3 sacchikātabbaṁ sabbantaṁ tena
bodhiñāṇena bujjhi anubujjhi paṭibujjhi sambujjhi sammābujjhi adhigacchi
1 Ma. casaddo natthi. 2 Ma. anubujjhitabbaṁ. 3 Ma. phassitabbaṁ.
Paṭilabhi 1 phusesi 2 sacchikāsi evaṁ bhagavā eko anuttaraṁ sammāsambodhiṁ
abhisambuddhoti eko.
Ratimajjhagāti ratinti nekkhammaratiṁ pavivekaratiṁ 3 upasamaratiṁ sambodhiratiṁ
ajjhagā [4]- adhigacchi phusesi 2 sacchikāsīti ekova ratimajjhagā.
Tenāha sārīputtatthero
sadevakassa lokassa yathā dissati cakkhumā
sabbaṁ tamaṁ vinodetvā ekova 5 ratimajjhagāti.

[892] Taṁ buddhaṁ asitaṁ tādiṁ akuhaṁ gaṇimāgataṁ
bahunnamidha baddhānaṁ atthi pañhena āgamaṁ.

[893] Taṁ buddhaṁ asitaṁ tādinti buddhoti yo so bhagavā
sayambhū anācariyako pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṁ saccāni
abhisambujjhi tattha ca sabbaññutaṁ patto 6 balesu ca vasībhāvaṁ
patto 7 . Buddhoti kenatthena buddho. Bujjhitā saccānīti
buddho. Bodhetā pajāyāti buddho. Sabbaññutāya buddho.
Sabbadassāvitāya buddho. Abhiññeyyatāya 8 buddho. Vikasitāya 9
buddho. Khīṇāsavasaṅkhātena buddho. Nirupakkilesasaṅkhātena buddho.
Ekantavītarāgoti buddho. Ekantavītadosoti buddho. Ekantavītamohoti
buddho. Ekantanikkilesoti buddho. Ekāyanamaggaṁ
gatoti buddho. Eko anuttaraṁ sammāsambodhiṁ abhisambuddhoti
buddho. Abuddhivihatattā buddhipaṭilābhattā buddho. Buddhoti
1 Ma. ayaṁ pāṭho natthi. 2 Ma. phassesi. 3 Ma. vivekaratiṁ.
4 Ma. Yu. samajjhagā. 5 Yu. eko ca. 6-7 Ma. pāpuṇi. 8 Yu. anaññeyyatāya. Ma. anaññaneyyatāya. 9 visavitāya.
Netaṁ nāmaṁ 1 mātarā kataṁ na pitarā kataṁ na bhātarā kataṁ na
bhaginiyā kataṁ na mittāmaccehi kataṁ na ñātisālohitehi kataṁ na
samaṇabrāhmaṇehi kataṁ na devatāhi kataṁ vimokkhantikametaṁ buddhānaṁ
bhagavantānaṁ bodhiyā mūle saha sabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikā
paññatti yadidaṁ buddhoti taṁ buddhaṁ.

[894] Asitanti dve nissayā taṇhānissayo ca diṭṭhinissayo ca.
Katamo taṇhānissayo. Yāvatā 2 taṇhāsaṅkhātena sīmakataṁ
mariyādikataṁ odhikataṁ pariyantikataṁ 3 pariggahitaṁ mamāyitaṁ idaṁ mamaṁ 4
etaṁ mamaṁ ettakaṁ mamaṁ ettāvatā mamaṁ mama rūpā saddā
gandhā rasā phoṭṭhabbā attharaṇā pāpuraṇā 5 dāsīdāsā ajeḷakā
kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā khettaṁ vatthu hiraññaṁ suvaṇṇaṁ
gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhañca janapado ca koso ca koṭṭhāgārañca
kevalampi mahāpaṭhaviṁ taṇhāvasena mamāyati yāvatā aṭṭhasatataṇhāviparītaṁ
ayaṁ taṇhānissayo.
Katamo diṭṭhinissayo. Vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi dasavatthukā
micchādiṭṭhi dasavatthukā antaggāhikā diṭṭhi yā evarūpā diṭṭhi
diṭṭhigataṁ diṭṭhigahanaṁ diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṁ 6 diṭṭhivipphanditaṁ
diṭṭhisaṁyojanaṁ gāho paṭiggāho abhiniveso parāmāso kummaggo
micchāpatho micchattaṁ titthāyatanaṁ vipariyesaggāho viparītaggāho
1 Ma. ime pāṭhā natthi. 2 Ma. yāva. 3 Ma. pariyantakataṁ. 4 Ma. mama.
ito paraṁ īdisameva. 5 Ma. pāvuraṇā. 6 Ma. diṭṭhivisukāyikaṁ.
Vippallāsaggāho micchāgāho ayāthāvakasmiṁ yāthāvakanti gāho
yāvatā dvāsaṭṭhī diṭṭhigatāni ayaṁ diṭṭhinissayo.
Buddhassa bhagavato taṇhānissayo pahīno diṭṭhinissayo paṭinissaṭṭho.
Taṇhānissayassa pahīnattā diṭṭhinissayassa paṭinissaṭṭhattā
bhagavā cakkhuṁ anissito 1 sotaṁ ghānaṁ jivhaṁ kāyaṁ manaṁ
anissito rūpe sadde gandhe rase phoṭṭhabbe kulaṁ gaṇaṁ āvāsaṁ
lābhaṁ yasaṁ pasaṁsaṁ sukhaṁ cīvaraṁ piṇḍapātaṁ senāsanaṁ gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṁ
kāmadhātuṁ rūpadhātuṁ arūpadhātuṁ kāmabhavaṁ rūpabhavaṁ
arūpabhavaṁ saññābhavaṁ asaññābhavaṁ nevasaññānāsaññābhavaṁ ekavokārabhavaṁ
catuvokārabhavaṁ pañcavokārabhavaṁ atītaṁ anāgataṁ paccuppannaṁ
diṭṭhasuta muta viññātabbe dhamme [2]- anissito anallīno anupagato
anajjhosito anadhimutto nikkhanto nissaṭṭho vippamutto
visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti taṁ buddhaṁ asitaṁ.

[895] Tādinti bhagavā pañcahākārehi tādi 3 iṭṭhāniṭṭhe
tādi cattāvīti tādi tiṇṇāvīti tādi muttāvīti tādi
taṁniddesā tādi.
Kathaṁ bhagavā iṭṭhāniṭṭhe tādi. Bhagavā lābhepi tādi alābhepi
tādi yasepi tādi ayasepi tādi pasaṁsāyapi tādi nindāyapi
tādi sukhepi tādi dukkhepi tādi. Ekañce 4 bāhaṁ gandhena
limpeyyuṁ ekañce 4 bāhaṁ vāsiyā taccheyyuṁ. Amukasmiṁ natthi
1 Ma. sabbattha asito. 2 Ma. Yu. asito. 3 Ma. tādī. ito paraṁ īdisameva.
4 Ma. ekacce.
Rāgo amukasmiṁ natthi paṭighaṁ. Anunayapaṭighavippahīno ugghātinigghātivītivatto
anurodhavirodhasamatikkanto. Evaṁ bhagavā
iṭṭhāniṭṭhe tādi.
Kathaṁ bhagavā cattāvīti tādi. Bhagavato 1 rāgo catto vanto
mutto pahīno paṭinissaṭṭho. Doso moho kodho upanāho
makkho paḷāso issā macchariyaṁ māyā sāṭheyyaṁ thambho
sārambho māno atimāno mado pamādo sabbe kilesā
sabbe duccaritā sabbe darathā sabbe pariḷāhā sabbe
santāpā sabbākusalābhisaṅkhārā cattā vantā muttā pahīnā
paṭinissaṭṭhā. Evaṁ bhagavā cattāvīti tādi.
Kathaṁ bhagavā tiṇṇāvīti tādi. Bhagavā kāmoghaṁ tiṇṇo
bhavoghaṁ tiṇṇo diṭṭhoghaṁ tiṇṇo avijjoghaṁ tiṇṇo sabbasaṁsārapathaṁ
tiṇṇo uttiṇṇo 2 nittiṇṇo atikkanto samatikkanto vītivatto.
So vuṭṭhavāso ciṇṇacaraṇo gataddho gatadiso gatakoṭiko 3
pālitabrahmacariyo uttamadiṭṭhippatto bhāvitamaggo pahīnakileso
paṭividdhākuppo sacchikatanirodho. Dukkhaṁ tassa pariññātaṁ samudayo
pahīno maggo bhāvito nirodho sacchikato abhiññeyyaṁ abhiññātaṁ
pariññeyyaṁ pariññātaṁ pahātabbaṁ pahīnaṁ bhāvetabbaṁ bhāvitaṁ sacchikātabbaṁ
sacchikataṁ. So ukkhittapaligho 4 saṅkiṇṇaparikkho abbūḷhesiko
niraggaḷo ariyo pannaddhajo pannabhāro visaññutto pañcaṅgavippahīno
1 Ma. bhagavatā. 2 Yu. ayaṁ pāṭho natthi. 3 Ma. gatakoṭiyo. 4 Ma. paṭigho.
Chaḷaṅgasamannāgato ekārakkho caturāpasseno panuṇṇapaccekasacco
samavayasaṭṭhesano anāvilasaṅkappo passaddhakāyasaṅkhāro
suvimuttacitto suvimuttapañño kevalī vusitavā uttamapuriso
paramapuriso paramappattippatto. So neva ācināti 1 na apacināti 2
apacinitvā ṭhito neva pajahati na upādiyati pajahitvā ṭhito
neva visineti 3 na ussineti visinetvā ṭhito neva vidhupeti 4 na
sandhupeti vidhupetvā ṭhito asekkhena sīlakkhandhena samannāgatattā
ṭhito asekkhena samādhikkhandhena samannāgatattā ṭhito asekkhena
paññākkhandhena samannāgatattā ṭhito asekkhena vimuttikkhandhena
samannāgatattā ṭhito asekkhena vimuttiñāṇadassanakkhandhena
samannāgatattā ṭhito saccaṁ paṭipādayitvā 5 ṭhito evaṁ samatikkamitvā
ṭhito kilesaggiṁ pariyādayitvā 6 ṭhito aparigamanatāya ṭhito kūṭaṁ 7
samādāya ṭhito muttipaṭisevanatāya 8 ṭhito mettāya pārisuddhiyā
ṭhito karuṇāya pārisuddhiyā ṭhito muditāya pārisuddhiyā ṭhito upekkhāya
pārisuddhiyā ṭhito accantapārisuddhiyā ṭhito akammaññatāya
pārisuddhiyā ṭhito vimuttattā ṭhito santusitattā ṭhito khandhapariyante
ṭhito dhātupariyante ṭhito āyatanapariyante ṭhito gatipariyante
ṭhito uppattipariyante ṭhito paṭisandhipariyante ṭhito bhavapariyante
ṭhito saṁsārapariyante ṭhito vaṭṭapariyante ṭhito antimabhave
ṭhito antimasamussaye ṭhito antimadehadharo bhagavā.
1 Ma. ācinati. 2 apacinati. 3 Ma. saṁsibbati. 4 Ma. vidhū. 5 Ma.
sampaṭipādiyitvā. 6 Ma. pariyādiyitvā. 7 Ma. kaṭaṁ. 8 Ma. mutta.
Tassāyaṁ pacchimako bhavo carimoyaṁ samussayo
jātimaraṇasaṁsāro natthi tassa punabbhavoti.
Evaṁ bhagavā tiṇṇāvīti tādi
kathaṁ bhagavā muttāvīti tādi. Bhagavato rāgā cittaṁ muttaṁ
vimuttaṁ suvimuttaṁ. Dosā cittaṁ muttaṁ vimuttaṁ suvimuttaṁ. Mohā
cittaṁ muttaṁ vimuttaṁ suvimuttaṁ. Kodhā upanāhā makkhā paḷāsā
issāya macchariyā māyāya sāṭheyyā thambhā sārambhā mānā
atimānā madā pamādā sabbakilesehi sabbaduccaritehi
sabbadarathehi sabbapariḷāhehi sabbasantāpehi sabbākusalābhisaṅkhārehi
cittaṁ muttaṁ vimuttaṁ suvimuttaṁ. Evaṁ bhagavā muttāvīti
tādi.
Kathaṁ bhagavā taṁniddesā tādi. Bhagavā sīle sati sīlavāti
taṁniddesā tādi. Saddhāya sati saddhoti taṁniddesā tādi.
Viriye sati viriyavāti taṁniddesā tādi. Satiyā sati satimāti
taṁniddesā tādi. Samādhismiṁ sati samāhitoti taṁniddesā tādi.
Paññāya sati paññavāti taṁniddesā tādi. Vijjāya sati tevijjoti
taṁniddesā tādi. Abhiññāya sati chaḷabhiññoti taṁniddesā tādi.
Bale 1 sati dasabaloti taṁniddesā tādi. Evaṁ bhagavā taṁniddesā
tādīti taṁ buddhaṁ asitaṁ tādiṁ.