[806] Athettha sallaṁ addakkhinti athāti padasandhi .pe.
Padānupubbatāmetaṁ athāti. Etthāti sattesu. Sallanti satta
sallāni rāgasallaṁ dosasallaṁ mohasallaṁ mānasallaṁ diṭṭhisallaṁ
sokasallaṁ kathaṁkathāsallaṁ. Addakkhinti addasaṁ addakkhiṁ apassiṁ
paṭivijjhinti athettha sallaṁ addakkhiṁ.

[807] Duddasaṁ hadayassitanti duddasanti duddasaṁ duddakkhaṁ
duppassaṁ dubbujjhaṁ duranubujjhaṁ duppaṭivijjhaṁ. Hadayassitanti hadayaṁ
vuccati cittaṁ yaṁ cittaṁ mano mānasaṁ hadayaṁ paṇḍaraṁ mano manāyatanaṁ
manindriyaṁ viññāṇaṁ viññāṇakkhandho tajjā manoviññāṇadhātu.
Hadayassitanti hadayanissitaṁ cittanissitaṁ cittasannissitaṁ cittena sahagataṁ
sahajātaṁ saṁsaṭṭhaṁ sampayuttaṁ ekuppādaṁ ekanirodhaṁ ekavatthukaṁ
ekārammaṇanti duddasaṁ hadayassitaṁ. Tenāha bhagavā
osānetveva byāruddhe disvā me aratī ahu
athettha sallaṁ addakkhiṁ duddasaṁ hadayassitanti.

[808] Yena sallena otiṇṇo disā sabbā vidhāvati
tameva sallaṁ abbuyha na dhāvati na sīdati.
1 Ma. ukkaṇṭhitā.

[809] Yena sallena otiṇṇo disā sabbā vidhāvatīti
sallanti satta sallāni rāgasallaṁ dosasallaṁ mohasallaṁ mānasallaṁ
diṭṭhisallaṁ sokasallaṁ kathaṁkathāsallaṁ.
Katamaṁ rāgasallaṁ. Yo rāgo sārāgo anunayo anurodho
nandi nandirāgo cittassa sārāgo .pe. Abhijjhā lobho
akusalamūlaṁ idaṁ rāgasallaṁ.
Katamaṁ dosasallaṁ. Anatthaṁ me acarīti āghāto jāyati anatthaṁ
me caratīti āghāto jāyati anatthaṁ me carissatīti āghāto
jāyati .pe. Caṇḍikkaṁ assuropo anattamanatā cittassa idaṁ
dosasallaṁ.
Katamaṁ mohasallaṁ. Dukkhe añāṇaṁ .pe. Dukkhanirodhagāminiyā
paṭipadāya añāṇaṁ pubbante añāṇaṁ aparante añāṇaṁ pubbantāparante
añāṇaṁ idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu añāṇaṁ
yaṁ evarūpaṁ adassanaṁ anabhisamayo ananubodho asambodho appaṭivedho
asaṅgāhatā apariyogāhatā 1 asamapekkhatā 2 apaccavekkhatā 3
apaccakkhakammaṁ dummejjhaṁ bālyaṁ moho pamoho sammoho avijjā
avijjogho avijjāyogo avijjānusayo avijjāpariyuṭṭhānaṁ
avijjālaṅgī moho akusalamūlaṁ idaṁ mohasallaṁ.
Katamaṁ mānasallaṁ. Seyyohamasmīti māno sadisohamasmīti
māno hīnohamasmīti māno yo evarūpo māno maññanā
1-2-3 Ma. apariyogāhanā asamapekkhanā apaccavekkhanā.
Maññitattaṁ uṇṇati uṇṇamo dhajo sampaggāho ketukamyatā
cittassa idaṁ mānasallaṁ.
Katamaṁ diṭṭhisallaṁ. Vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi dasavatthukā
micchādiṭṭhi dasavatthukā antaggāhikā diṭṭhi yā evarūpā diṭṭhi
diṭṭhigataṁ diṭṭhigahanaṁ diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṁ diṭṭhivipphanditaṁ
diṭṭhisaṁyojanaṁ gāho paṭiggāho abhiniveso parāmāso kummaggo
micchāpatho micchattaṁ titthāyatanaṁ vipariyesaggāho viparītaggāho
vipallāsaggāho micchāgāho ayāthāvakasmiṁ yāthāvakanti gāho
yāvatā dvāsaṭṭhī diṭṭhigatāni idaṁ diṭṭhisallaṁ.
Katamaṁ sokasallaṁ. Ñātibyasanena vā phuṭṭhassa bhogabyasanena
vā phuṭṭhassa rogabyasanena vā phuṭṭhassa sīlabyasanena vā phuṭṭhassa
diṭṭhibyasanena vā phuṭṭhassa aññataraññatarena vā byasanena
samannāgatassa aññataraññatarena vā dukkhadhammena phuṭṭhassa soko
socanā socitattaṁ antosoko antoparisoko antoḍāho
antopariḍāho cetaso parijjhāyanā domanassaṁ idaṁ sokasallaṁ.
Katamaṁ kathaṁkathāsallaṁ. Dukkhe kaṅkhā dukkhasamudaye kaṅkhā
dukkhanirodhe kaṅkhā dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya kaṅkhā pubbante
kaṅkhā aparante kaṅkhā pubbantāparante kaṅkhā idappaccatāpaṭiccasamuppannesu
dhammesu kaṅkhā yā evarūpā kaṅkhā kaṅkhāyanā
kaṅkhāyitattaṁ vimati vicikicchā dveḷhakaṁ dvedhāpatho saṁsayo
Anekaṁsaggāho āsappanā parisappanā apariyogāhanā chambhitattaṁ
cittassa manovilekho idaṁ kathaṁkathāsallaṁ.

[810] Yena sallena otiṇṇo disā sabbā vidhāvatīti
rāgasallena otiṇṇo viddho phuṭṭho pareto samohito
samannāgato kāyena duccaritaṁ carati vācāya duccaritaṁ carati manasā
duccaritaṁ carati pāṇampi hanati adinnampi ādiyati sandhimpi
chindati nillopampi harati ekāgārikampi karoti paripanthepi
tiṭṭhati paradārampi gacchati musāpi bhaṇati. Evampi rāgasallena
otiṇṇo viddho phuṭṭho pareto samohito samannāgato
dhāvati vidhāvati sandhāvati saṁsarati. Athavā rāgasallena otiṇṇo
viddho phuṭṭho pareto samohito samannāgato bhoge pariyesanto
nāvāya mahāsamuddaṁ pakkhandati sītassa purakkhato uṇhassa purakkhato
ḍaṁsamakasavātātapasiriṁsapasamphassehi rissamāno 1 khuppipāsāya pīḷiyamāno 2
gumbaṁ 3 gacchati takkolaṁ gacchati takkasilaṁ gacchati kālamukhaṁ gacchati
maraṇapāraṁ 4 gacchati vesuṅgaṁ gacchati verāpathaṁ gacchati javaṁ gacchati
tambaliṅgaṁ 5 gacchati vaṅkaṁ gacchati eḷavaddhanaṁ 6 gacchati suvaṇṇakūṭaṁ
gacchati suvaṇṇabhūmiṁ gacchati tambapaṇṇiṁ gacchati suppāraṁ 7
gacchati bharukaṁ 8 gacchati suraddhaṁ 9 gacchati aṅgaṇekaṁ 10 gacchati gaṅgaṇaṁ 11
gacchati paramagaṅgaṇaṁ 12 gacchati yonaṁ gacchati [13]- pinakaṁ 14 gacchati
allasaṇḍaṁ 15 gacchati marukantāraṁ gacchati jaṇṇupathaṁ gacchati ajapathaṁ
1 Ma. pīḷiyamāno. 2 Po. Ma. Yu. miyyamāno. 3 Ma. tigumbaṁ. 4 Ma. purapūraṁ.
5 Yu. tamaliṅgaṁ. 6 Po. Ma. eḷabandhanaṁ. 7 Ma. suppārakaṁ. 8 Ma. Yu. bhārukacchaṁ.
9 Ma. suraṭṭhaṁ. 10 Ma. bhaṅgalokaṁ. 11 Po. Ma. bhaṅgaṇaṁ. 12 Ma. paramabhaṅgaṇaṁ.
13 paramayonaṁ gacchati. 14 Ma. vinakaṁ. 15 mūlapadaṁ.
Gacchati meṇḍapathaṁ gacchati saṅkupathaṁ gacchati chattapathaṁ gacchati
vaṁsapathaṁ gacchati sakuṇapathaṁ gacchati mūsikāpathaṁ gacchati daripathaṁ
gacchati vettādhāraṁ gacchati. Pariyesanto na labhati alābhamūlakampi
dukkhadomanassaṁ paṭisaṁvedeti. Pariyesanto labhati laddhā
ārakkhamūlakampi dukkhadomanassaṁ paṭisaṁvedeti kinti me bhoge neva
rājāno hareyyuṁ na corā hareyyuṁ na aggi ḍaheyya na
udakaṁ vaheyya na appiyā dāyādā hareyyunti. Tassa evaṁ
ārakkhato gopayato te bhogā vippalujjanti. So vippayogamūlakampi
dukkhadomanassaṁ paṭisaṁvedeti. Evampi rāgasallena
otiṇṇo viddho phuṭṭho pareto samohito samannāgato dhāvati
vidhāvati sandhāvati saṁsarati. Dosasallena mohasallena mānasallena
otiṇṇo viddho phuṭṭho pareto samohito samannāgato
kāyena duccaritaṁ carati vācāya duccaritaṁ carati manasā duccaritaṁ
carati pāṇampi hanati adinnampi ādiyati sandhimpi chindati
nillopampi harati ekāgārikampi karoti paripanthepi tiṭṭhati
paradārampi gacchati musāpi bhaṇati. Evaṁ mānasallena otiṇṇo
viddho phuṭṭho pareto samohito samannāgato dhāvati vidhāvati
sandhāvati saṁsarati.
Diṭṭhisallena otiṇṇo viddho phuṭṭho pareto samohito
samannāgato acelako hoti muttācāro hatthāvalekhano 1 na
1 Ma. hatthāpalekhano.
Ehibhadantiko na tiṭṭhabhadantiko nābhihaṭaṁ na uddissa kataṁ na
nimantanaṁ sādiyati. So na kumbhimukhā paṭiggaṇhāti na
kaḷopimukhā paṭiggaṇhāti na eḷakamantaraṁ na daṇḍamantaraṁ na
mūsalamantaraṁ na dvinnaṁ bhuñjamānānaṁ na gabbhiniyā na pāyamānāya
na purisantaragatāya na saṅkittīsu na yattha sā upaṭṭhito
hoti na yattha makkhikā saṇḍasaṇḍacārinī na macchaṁ na maṁsaṁ [1]- na
merayaṁ na thusodakaṁ pivati. So ekāgāriko vā hoti ekālopiko
dvāgāriko vā hoti dvālopiko .pe. Sattāgāriko
vā hoti sattālopiko ekissāpi dattiyā 2 yāpeti dvīhipi
dattīhi 3 yāpeti .pe. Sattahipi dattīhi yāpeti ekāhikampi
āhāraṁ āhāreti dvīhikampi āhāraṁ āhāreti .pe. Sattāhikampi
āhāraṁ āhāreti iti evarūpaṁ aḍḍhamāsikampi pariyāyabhattabhojanānu-
yogamanuyutto viharati. Evampi diṭṭhisallena otiṇṇo
viddho phuṭṭho pareto samohito samannāgato dhāvati vidhāvati
sandhāvati saṁsarati. Athavā diṭṭhisallena otiṇṇo viddho
phuṭṭho pareto samohito samannāgato so sākabhakkho vā hoti
sāmākabhakkho vā hoti nīvārabhakkho vā hoti daddulabhakkho
vā hoti hatabhakkho vā hoti [4]- ācāmabhakkho vā hoti piññākabhakkho
vā hoti [5]- tiṇabhakkho vā hoti gomayabhakkho vā hoti
vanamūlaphalāhāro yāpeti pavattaphalabhojī 6 . So sāṇānipi dhāreti
1 ma na suraṁ. 2 Ma. bhattiyā. 3 Ma. bhattīhi. 4 Ma. kaṇabhakkho vā hoti.
5 Ma. tilabhakkho vā hoti. 6 Po. Ma. pavattaphalabhojano.
Masāṇānipi dhāreti chavadussānipi dhāreti tirīṭānipi dhāreti
ajinānipi dhāreti paṁsukūlānipi dhāreti ajinakkhipampi dhāreti
kusacīrampi dhāreti vākacīrampi dhāreti phalakacīrampi dhāreti
kesakambalampi dhāreti ulūkapakkhampi dhāreti kesamassulocakopi
hoti kesamassulocanānuyogamanuyutto viharati ubbhaṭṭhakopi hoti
āsanapaṭikkhitto ukkuṭikopi hoti ukkuṭikappadhānamanuyutto
kaṇṭakāpassayikopi hoti kaṇṭakāpassaye seyyaṁ kappeti phalakaseyyampi
kappeti thaṇḍilaseyyampi kappeti ekapassayikopi hoti
rajojalladharo abbhokāsikopi hoti yathāsanthatikopi hoti vikaṭikopi 1
hoti vikaṭabhojanānuyogamanuyutto apānakopi hoti apānabhattamanuyutto 2
sāyatatiyakampi udakorohaṇānuyogamanuyutto viharati
iti evarūpaṁ anekavihitaṁ kāyassa ātāpanaparitāpanānuyogamanuyutto
viharati. Evampi diṭṭhisallena otiṇṇo viddho phuṭṭho pareto
samohito samannāgato dhāvati vidhāvati sandhāvati saṁsarati.
Sokasallena otiṇṇo viddho phuṭṭho pareto samohito
samannāgato socati kilamati paridevati urattāḷiṁ kandati sammohaṁ
āpajjati. Vuttaṁ hetaṁ bhagavatā bhūtapubbaṁ brāhmaṇa imissāyeva
sāvatthiyā aññatarissā itthiyā mātā kālamakāsi. Sā tassā
kālakiriyāya ummattikā khittacittā rathiyā 3 rathiyaṁ siṅghāṭakena siṅghāṭakaṁ
upasaṅkamitvā evamāha api me mātaraṁ addasatha api me mātaraṁ
1 Ma. vekaṭikopi. 2 Ma. apānakatthamanuyutto. 3 Ma. rathiyāya.
Addasathāti. Bhūtapubbaṁ brāhmaṇa imissāyeva sāvatthiyā
aññatarissā itthiyā pitā kālamakāsi bhātā kālamakāsi bhaginī
kālamakāsi putto kālamakāsi dhītā kālamakāsi sāmiko
kālamakāsi. Sā tassa kālakiriyāya ummattikā khittacittā
rathiyā rathiyaṁ siṅghāṭakena siṅghāṭakaṁ upasaṅkamitvā evamāha api
me sāmikaṁ addasatha api me sāmikaṁ addasathāti. Bhūtapubbaṁ
brāhmaṇa imissāyeva sāvatthiyā aññatarassa purisassa mātā
kālamakāsi. So tassā kālakiriyāya ummattako khittacitto
rathiyā rathiyaṁ siṅghāṭakena siṅghāṭakaṁ upasaṅkamitvā evamāha api
me mātaraṁ addasatha api me mātaraṁ addasathāti. Bhūtapubbaṁ
brāhmaṇa imissāyeva sāvatthiyā aññatarassa purisassa pitā
kālamakāsi bhātā kālamakāsi bhaginī kālamakāsi putto
kālamakāsi dhītā kālamakāsi pajāpatī kālamakāsi. So tassā
kālakiriyāya ummattako khittacitto rathiyā rathiyaṁ siṅghāṭakena
siṅghāṭakaṁ upasaṅkamitvā evamāha api me pajāpatiṁ addasatha
api me pajāpatiṁ addasathāti. Bhūtapubbaṁ brāhmaṇa imissāyeva
sāvatthiyā aññatarā itthī ñātikulaṁ agamāsi. Tassā te
ñātakā sāmikaṁ acchinditvā aññassa dātukāmā. Sā ca naṁ
na icchati. Athakho sā itthī sāmikaṁ etadavoca ime maṁ
ayyaputta ñātakā taṁ 1 acchinditvā aññassa dātukāmā ubho
1 Ma. tava.
Mayaṁ marissāmāti. Athakho so puriso taṁ itthiṁ dvidhā chetvā
attānaṁ opātesi 1 ubho pecca bhavissāmāti. Evaṁ sokasallena
otiṇṇo viddho phuṭṭho pareto samohito samannāgato dhāvati
vidhāvati sandhāvati saṁsarati.
Kathaṁkathāsallena otiṇṇo viddho phuṭṭho pareto samohito
samannāgato saṁsayapakkhanno hoti vimatipakkhanno dveḷhakajāto
ahosiṁ nu kho ahaṁ atītamaddhānaṁ na nu kho ahosiṁ atītamaddhānaṁ
kiṁ nu kho ahosiṁ atītamaddhānaṁ kathaṁ nu kho ahosiṁ atītamaddhānaṁ
kiṁ hutvā kiṁ ahosiṁ nu kho ahaṁ atītamaddhānaṁ bhavissāmi nu kho
ahaṁ anāgatamaddhānaṁ na nu kho bhavissāmi anāgatamaddhānaṁ kiṁ
nu kho bhavissāmi anāgatamaddhānaṁ kathaṁ nu kho bhavissāmi anāgatamaddhānaṁ
kiṁ hutvā kiṁ bhavissāmi nu kho ahaṁ anāgatamaddhānanti.
Etarahi paccuppannamaddhānaṁ ajjhattaṁ kathaṁkathī hoti ahaṁ nukhosmi
no nukhosmi kiṁ nukhosmiṁ kathaṁ nukhosmi [2]- satto kuto āgato
so kuhiṁ gāmī bhavissatīti. Evaṁ kathaṁkathāsallena otiṇṇo
viddho phuṭṭho pareto samohito samannāgato dhāvati vidhāvati
sandhāvati saṁsarati. Te ca salle abhisaṅkharoti te salle
abhisaṅkharonto sallābhisaṅkhāravasena puratthimadisaṁ dhāvati pacchimadisaṁ
dhāvati uttaradisaṁ dhāvati dakkhiṇadisaṁ dhāvati. Te sallābhisaṅkhārā
appahīnā sallābhisaṅkhārānaṁ appahīnattā gatiyā dhāvati niraye
1 Ma. opāteti. 2 ma ayaṁ nu kho.
Dhāvati tiracchānayoniyā dhāvati pittivisaye dhāvati manussaloke
dhāvati devaloke dhāvati gatiyā gatiṁ upapattiyā upapattiṁ
paṭisandhiyā paṭisandhiṁ bhavena bhavaṁ saṁsārena saṁsāraṁ vaṭṭena
vaṭṭaṁ dhāvati vidhāvati sandhāvati saṁsaratīti yena sallena otiṇṇo
disā sabbā vidhāvati.

[811] Tameva sallaṁ abbuyha na dhāvati na sīdatīti tameva
rāgasallaṁ dosasallaṁ mohasallaṁ mānasallaṁ diṭṭhisallaṁ sokasallaṁ
kathaṁkathāsallaṁ abbuyha abbuhitvā uddharitvā samuddharitvā
uppādayitvā samuppādayitvā pajahitvā vinoditvā byantīkaritvā
anabhāvaṅgamitvā neva puratthimadisaṁ dhāvati na pacchimadisaṁ dhāvati na
uttaradisaṁ dhāvati na dakkhiṇadisaṁ dhāvati. Te sallābhisaṅkhārā
pahīnā sallābhisaṅkhārānaṁ pahīnattā gatiyā na dhāvati niraye
na dhāvati tiracchānayoniyā na dhāvati pittivisaye na dhāvati
manussaloke na dhāvati devaloke na dhāvati na gatiyā gatiṁ
na upapattiyā upapattiṁ na paṭisandhiyā paṭisandhiṁ na bhavena
bhavaṁ na saṁsārena saṁsāraṁ na vaṭṭena vaṭṭaṁ dhāvati vidhāvati
sandhāvati saṁsaratīti tameva sallaṁ abbuyha na dhāvati. Na
sīdatīti kāmoghe na sīdati bhavoghe na sīdati diṭṭhoghe na
sīdati avijjoghe na sīdati na saṁsīdati na osīdati na avasīdati [1]-
na avagacchatīti tameva sallaṁ abbuyha na dhāvati na sīdati.
1 Ma. na gacchati.
Tenāha bhagavā
yena sallena otiṇṇo disā sabbā vidhāvati
tameva sallaṁ abbuyha na dhāvati na sīdatīti.

[812] Tattha sikkhānugīyanti ... ... ... ... ...
(yāni loke gadhitāni) na tesu pasuto siyā
nibbijjhe sabbaso kāme sikkhe nibbānamattano.

[813] Tattha sikkhānugīyanti yāni loke gadhitānīti sikkhāti
hatthisikkhā assasikkhā rathasikkhā dhanusikkhā sālākiyaṁ sallakattiyaṁ
kāyatikicchaṁ bhūtiyaṁ komāratikicchaṁ 1 . Gīyantīti 2 gīyanti kathiyanti 3
bhaṇiyanti dīpiyanti vohariyanti. Athavā gīyanti gaṇhiyanti uggaṇhiyanti
dhāriyanti upadhāriyanti upalakkhiyanti gadhitapaṭilābhāya. Gadhitā vuccanti
pañcakāmaguṇā cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā
kāmūpasaṁhitā rajanīyā. Kiṁkāraṇā gadhitā vuccanti pañcakāmaguṇā.
Yebhuyyena devamanussā pañcakāmaguṇe icchanti sādiyanti pihayanti
abhijappanti taṁkāraṇā gadhitā vuccanti pañcakāmaguṇā. Loketi
manussaloketi tattha sikkhānugīyanti yāni loke gadhitāni.

[814] Na tesu pasuto siyāti tāsu vā sikkhāsu tesu vā
pañcakāmaguṇesu na pasuto siyā na tanninno assa na tappoṇo
na tappabbhāro na tadadhimutto na tadādhipateyyoti na tesu
pasuto siyā.
1 Ma. komārabhaccaṁ. 2 Ma. anugīyantīti. 3 Ma. niggīyanti kathīyanti ...
voharīyanti.

[815] Nibbijjha sabbaso kāmeti nibbijjhāti paṭivijjhitvā
sabbe saṅkhārā aniccāti paṭivijjhitvā sabbe saṅkhārā dukkhāti
.pe. Yaṅkiñci samudayadhammaṁ sabbantaṁ nirodhadhammanti paṭivijjhitvā.
Sabbasoti sabbena sabbaṁ sabbathā sabbaṁ asesaṁ nissesaṁ pariyādāyavacanametaṁ 1
sabbasoti. Kāmāti uddānato dve kāmā vatthukāmā
ca kilesakāmā ca .pe. Ime vuccanti vatthukāmā .pe. Ime
vuccanti kilesakāmāti nibbijjha sabbaso kāme.