[466] Sātaṁ asātanti yamāhu loke
tamūpanissāya pahoti chando
rūpesu disvā vibhavaṁ bhavañca
vinicchayaṁ kūrute 2 jantu loke.

[467] Sātaṁ asātanti yamāhu loketi sātanti sukhā ca
vedanā iṭṭhañca vatthu. Asātanti dukkhā ca vedanā aniṭṭhañca
vatthu. Yamāhu loketi yaṁ āhaṁsu yaṁ kathenti yaṁ bhaṇanti yaṁ
dīpayanti yaṁ voharantīti sātaṁ asātanti yamāhu loke.

[468] Tamūpanissāya pahoti chandoti sātāsātaṁ nissāya sukhadukkhaṁ
nissāya somanassadomanassaṁ nissāya iṭṭhāniṭṭhaṁ nissāya
1 Ma. bāhitapāpadhammena bhikkhuno. 2 Ma. kubbati.
Anunayapaṭighaṁ nissāya chando 1 hoti pahoti jāyati sañjāyati nibbattati
abhinibbattatīti tamūpanissāya pahoti chando.

[469] Rūpesu disvā vibhavaṁ bhavañcāti rūpesūti cattāro ca
mahābhūtā catunnañca mahābhūtānaṁ upādāyarūpaṁ.
Katamo rūpānaṁ bhavo. Yo rūpānaṁ bhavo jāti sañjāti
nibbatti abhinibbatti pātubhāvo ayaṁ rūpānaṁ bhavo.
Katamo rūpānaṁ vibhavo. Yo rūpānaṁ khayo vayo bhedo paribhedo
aniccatā antaradhānaṁ ayaṁ rūpānaṁ vibhavo.
Rūpesu disvā vibhavaṁ bhavañcāti rūpesu bhavañca vibhavañca disvā
passitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvāti rūpesu
disvā vibhavaṁ bhavañca.

[470] Vinicchayaṁ kūrute jantu loketi vinicchayāti dve vinicchayā
taṇhāvinicchayo ca diṭṭhivinicchayo ca.
Kathaṁ taṇhāvinicchayaṁ karoti. Idhekaccassa anuppannā ceva
bhogā na uppajjanti uppannā ca bhogā parikkhayaṁ gacchanti.
Tassa evaṁ hoti kena nu kho me upāyena anuppannā ceva
bhogā na uppajjanti uppannā ca bhogā parikkhayaṁ gacchanti.
Tassa pana evaṁ hoti surāmerayamajjapamādaṭṭhānānuyogaṁ anuyuttassa
me anuppannā ceva bhogā na uppajjanti uppannā ca
bhogā parikkhayaṁ gacchanti vikālavisikkhācariyānuyogaṁ anuyuttassa me
1 Ma. chando pahoti pabhavati ....
Anuppannā ceva bhogā na uppajjanti uppannā ca bhogā
parikkhayaṁ gacchanti samajjābhicaraṇaṁ anuyuttassa me jutappamādaṭṭhānānuyogaṁ
anuyuttassa me pāpamittānuyogaṁ anuyuttassa me
anuppannā ceva bhogā na uppajjanti uppannā ca bhogā
parikkhayaṁ gacchanti ālassānuyogaṁ 1 anuyuttassa me anuppannā
ceva bhogā na uppajjanti uppannā ca bhogā parikkhayaṁ gacchantīti.
Evaṁ ñāṇaṁ katvā cha bhogānaṁ apāyamukhāni na sevati [2]-.
Evampi taṇhāvinicchayaṁ karoti. Athavā kasiyā vā vaṇijjāya
vā gorakkhena vā issatthena vā rājaporisena vā sippaññatarena
vā paṭipajjati. Evampi taṇhāvinicchayaṁ karoti.
Kathaṁ diṭṭhivinicchayaṁ karoti. Cakkhusmiṁ uppanne jānāti attā
me uppannoti. Cakkhusmiṁ antarahite jānāti attā me antarahito
vigato me attāti. Evampi diṭṭhivinicchayaṁ karoti. Sotasmiṁ
ghānasmiṁ jivhāya kāyasmiṁ rūpasmiṁ saddasmiṁ gandhasmiṁ rasasmiṁ
phoṭṭhabbasmiṁ uppanne jānāti attā me uppannoti.
Phoṭṭhabbasmiṁ antarahite jānāti attā me antarahito vigato
me attāti. Evampi diṭṭhivinicchayaṁ karoti janeti sañjaneti
nibbatteti abhinibbatteti.
Jantūti satto naro mānavo .pe. Manujoti. Loketi
1 Ma. ālasyānuyogaṁ. 2 Ma. Yu. etthantare cha bhogānaṁ āyamukhāni sevatīti
atthi.
Apāyaloke .pe. Āyatanaloketi vinicchayaṁ kūrute jantu loke.
Tenāha bhagavā
sātaṁ asātanti yamāhu loke
tamūpanissāya pahoti chando
rūpesu disvā vibhavaṁ bhavañca
vinicchayaṁ kūrute jantu loketi.

[471] Kodho mosavajjañca kathaṁkathā ca
etepi dhammā dvayameva sante
kathaṁkathī ñāṇapathāya sikkhe
ñatvā pavuttā samaṇena dhammā.

[472] Kodho mosavajjañca kathaṁkathā cāti kodhoti yo
[1]- Cittassa āghāto paṭighāto .pe. Mosavajjaṁ vuccati musāvādo.
Kathaṁkathā vuccati vicikicchā. Iṭṭhaṁ vatthuṁ nissāyapi kodho jāyati.
Aniṭṭhaṁ vatthuṁ nissāyapi kodho jāyati. Iṭṭhaṁ vatthuṁ nissāyapi
musāvādo uppajjati. Aniṭṭhaṁ vatthuṁ nissāyapi musāvādo
uppajjati. Iṭṭhaṁ vatthuṁ nissāyapi kathaṁkathā uppajjati. Aniṭṭhaṁ
vatthuṁ nissāyapi kathaṁkathā uppajjati.
Kathaṁ aniṭṭhaṁ vatthuṁ nissāya kodho jāyati. [2]- Anatthaṁ me
acarīti kodho jāyati anatthaṁ me caratīti kodho jāyati anatthaṁ
me carissatīti kodho jāyati. Piyassa me manāpassa anatthaṁ
1 Ma. evarūpo. 2 Po. Ma. pakatiyā aniṭṭhaṁ vatthuṁ nissāya kodho jāyati.
Acari anatthaṁ carati anatthaṁ carissatīti kodho jāyati. Appiyassa
me amanāpassa atthaṁ acari atthaṁ carati atthaṁ carissatīti kodho
jāyati. Evaṁ aniṭṭhaṁ vatthuṁ nissāya kodho jāyati.
Kathaṁ iṭṭhaṁ vatthuṁ nissāya kodho jāyati. Iṭṭhavatthuacchedasaṅkinopi
kodho jāyati acchijjantepi kodho jāyati acchinnepi
kodho jāyati. Iṭṭhavatthuvipariṇāmasaṅkinopi kodho jāyati vipariṇāmantepi
kodho jāyati vipariṇatepi kodho jāyati. Evaṁ iṭṭhaṁ
vatthuṁ nissāya kodho jāyati.
Kathaṁ aniṭṭhaṁ vatthuṁ nissāya musāvādo uppajjati. Idhekacco
addubandhanena 1 vā bandho tassa bandhanassa mokkhatthāya sampajānamusā
bhāsati. Rajjubandhanena vā bandho. Saṅkhalikabandhanena vā bandho.
Vettabandhanena vā bandho. Latābandhanena vā bandho. [2]-
Parikkhepabandhanena vā bandho. Gāmanigamanagarabandhanena 3 vā bandho.
Janapadabandhanena vā bandho tassa bandhanassa mokkhatthāya sampajānamusā
bhāsati. Evaṁ aniṭṭhaṁ vatthuṁ nissāya musāvādo uppajjati.
Kathaṁ iṭṭhaṁ vatthuṁ nissāya musāvādo uppajjati. Idhekacco
manāpikānaṁ rūpānaṁ hetu sampajānamusā bhāsati. Manāpikānaṁ
saddānaṁ gandhavanaṁ rasānaṁ phoṭṭhabbānaṁ hetu cīvarahetu piṇḍapātahetu
senāsanahetu gilānapaccayabhesajjaparikkhārahetu sampajānamusā
bhāsati. Evaṁ iṭṭhaṁ vatthuṁ nissāya musāvādo uppajjati.
1 Po. Ma. andu ... baddho. 2 Ma. pakkhepabandhanena.
3 Ma. Yu. gāmanigamanagararaṭṭhabandhanena.
Kathaṁ aniṭṭhaṁ vatthuṁ nissāya kathaṁkathā uppajjati. Muccissāmi
nu kho cakkhurogato na nu kho muccissāmi cakkhurogato muccissāmi
nu kho sotarogato ghānarogato jivhārogato kāyarogato
sīsarogato kaṇṇarogato mukharogato muccissāmi nu kho dantarogato
na nu kho muccissāmi dantarogatoti. Evaṁ aniṭṭhaṁ
vatthuṁ nissāya kathaṁkathā uppajjati.
Kathaṁ iṭṭhaṁ vatthuṁ nissāya kathaṁkathā uppajjati. Labhissāmi nu
kho manāpike rūpe na nu kho labhissāmi manāpike rūpe labhissāmi
nu kho manāpike sadde gandhe rase phoṭṭhabbe kulaṁ gaṇaṁ āvāsaṁ
lābhaṁ yasaṁ pasaṁsaṁ sukhaṁ cīvaraṁ piṇḍapātaṁ senāsanaṁ gilānapaccayabhesajjaparikkhāranti.
Evaṁ iṭṭhaṁ vatthuṁ nissāya kathaṁkathā uppajjatīti
kodho mosavajjañca kathaṁkathā ca.

[473] Etepi dhammā dvayameva santeti sātāsāte sante
sukhadukkhe sante somanassadomanasse sante iṭṭhāniṭṭhe sante
anunayapaṭighe sante saṁvijjamāne [1]- upalabbhiyamāneti etepi dhammā
dvayameva sante.

[474] Kathaṁkathī ñāṇapathāya sikkheti ñāṇampi ñāṇapatho
ñāṇassa ārammaṇampi ñāṇapatho ñāṇasahabhunopi dhammā ñāṇapatho.
Yathā ariyamaggo ariyapatho devamaggo devapatho brahmamaggo
brahmapatho evameva ñāṇampi ñāṇapatho ñāṇassa
1 Po. Ma. atthi.
Ārammaṇampi ñāṇapatho ñāṇasahabhunopi dhammā ñāṇapatho.
Sikkheti tisso sikkhā adhisīlasikkhā adhicittasikkhā adhipaññāsikkhā.
Katamā adhisīlasikkhā. Idha bhikkhu sīlavā hoti pāṭimokkhasaṁvarasaṁvuto
viharati ācāragocarasampanno aṇumattesu vajjesu
bhayadassāvī samādāya sikkhati sikkhāpadesu khuddako sīlakkhandho
mahanto sīlakkhandho sīlaṁ patiṭṭhā ādi caraṇaṁ saṁyamo saṁvaro
mukhaṁ pamukhaṁ kusalānaṁ dhammānaṁ samāpattiyā ayaṁ adhisīlasikkhā.
Katamā adhicittasikkhā. Idha bhikkhu vivicceva kāmehi .pe.
Catutthaṁ jhānaṁ upasampajja viharati ayaṁ adhicittasikkhā.
Katamā adhipaññāsikkhā. Idha bhikkhu paññavā hoti udayatthagāminiyā
paññāya samannāgato ariyāya nibbedhikāya sammādukkhakkhayagāminiyā
so idaṁ dukkhanti yathābhūtaṁ pajānāti .pe.
Ayaṁ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti yathābhūtaṁ pajānāti ime āsavāti
yathābhūtaṁ pajānāti .pe. Ayaṁ āsavanirodhagāminī paṭipadāti yathābhūtaṁ
pajānāti ayaṁ adhipaññāsikkhā.
Kathaṁkathī ñāṇapathāya sikkheti kathaṁkathī puggalo sakaṅkho savilekho
sadveḷhako savicikiccho ñāṇādhigamāya ñāṇaphusanāya ñāṇasacchikiriyāya
adhisīlampi sikkheyya adhicittampi sikkheyya adhipaññampi
sikkheyya. Imā tisso sikkhā āvajjento sikkheyya jānanto
sikkheyya passanto sikkheyya paccavekkhanto sikkheyya cittaṁ
Adhiṭṭhahanto sikkheyya saddhāya adhimuccanto sikkheyya viriyaṁ
paggaṇhanto sikkheyya satiṁ upaṭṭhahanto sikkheyya cittaṁ
samādahanto sikkheyya paññāya pajānanto sikkheyya abhiññeyyaṁ
abhijānanto sikkheyya pariññeyyaṁ parijānanto sikkheyya pahātabbaṁ
pajahanto sikkheyya bhāvetabbaṁ bhāvento sikkheyya sacchikātabbaṁ
sacchikaronto sikkheyya ācareyya samācareyya samādāya vatteyyāti
kathaṁkathī ñāṇapathāya sikkhe.

[475] Ñatvā pavuttā samaṇena dhammāti [1]- ñatvā jānitvā
tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā vuttā pavuttā
ācikkhitā desitā paññāpitā paṭṭhapitā vivaṭā vibhattā uttānīkatā
pakāsitā. Sabbe saṅkhārā aniccāti ñatvā jānitvā
tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā vuttā pavuttā
ācikkhitā desitā paññāpitā paṭṭhapitā vivaṭā vibhattā uttānīkatā
pakāsitā. Sabbe saṅkhārā dukkhāti. Sabbe dhammā
anattāti. Avijjāpaccayā saṅkhārā 2 .pe. Jātipaccayā
jarāmaraṇanti. Avijjānirodhā saṅkhāranirodho 3 .pe. Jātinirodhā
jarāmaraṇanirodhoti. Idaṁ dukkhanti .pe. Ayaṁ dukkhanirodhagāminī
paṭipadāti. Ime āsavāti .pe. Ayaṁ āsavanirodhagāminī paṭipadāti.
Ime dhammā abhiññeyyāti. Ime dhammā pariññeyyāti.
Ime dhammā pahātabbāti. Ime dhammā bhāvetabbāti.
1 Ma. ñatvāti. 2-3 Ma. itisaddo atthi.
Ime dhammā sacchikātabbāti. Channaṁ phassāyatanānaṁ samudayañca
atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca pañcannaṁ
upādānakkhandhānaṁ catunnaṁ mahābhūtānaṁ yaṅkiñci samudayadhammaṁ
sabbantaṁ nirodhadhammanti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā
vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā vuttā pavuttā ācikkhitā desitā
paññāpitā paṭṭhapitā vivaṭā vibhattā uttānīkatā pakāsitā.
Vuttaṁ hetaṁ bhagavatā abhiññāyāhaṁ bhikkhave dhammaṁ desemi no
anabhiññāya sanidānāhaṁ bhikkhave dhammaṁ desemi no anidānaṁ
sappāṭihāriyāhaṁ bhikkhave dhammaṁ desemi no appāṭihāriyaṁ tassa
mayhaṁ bhikkhave abhiññāya dhammaṁ desayato no anabhiññāya sanidānaṁ
dhammaṁ desayato no anidānaṁ sappāṭihāriyaṁ dhammaṁ desayato no
appāṭihāriyaṁ karaṇīyo ovādo karaṇīyā anusāsanī alañca
pana vo bhikkhave tuṭṭhiyā alaṁ pāmojjāya alaṁ somanassāya
sammāsambuddho bhagavā svākkhāto dhammo supaṭipanno saṅghoti.
Imasmiṁ ca pana veyyākaraṇasmiṁ bhaññamāne dasasahassī lokadhātu
akampitthāti ñatvā pavuttā samaṇena dhammā. Tenāha bhagavā
kodho mosavajjañca kathaṁkathā ca
etepi dhammā dvayameva sante
kathaṁkathī ñāṇapathāya sikkhe
ñatvā pavuttā samaṇena dhammāti.