[407] Na saddho na virajjatīti na saddhoti sāmaṁ sayamabhiññātaṁ
attapaccakkhaṁ dhammaṁ na kassaci saddahati 2 aññassa samaṇassa vā
brāhmaṇassa vā devassa vā mārassa vā [3]- brahmuno vā sabbe
saṅkhārā aniccāti sāmaṁ sayamabhiññātaṁ attapaccakkhaṁ dhammaṁ na
kassaci saddahati 4 aññassa samaṇassa vā brāhmaṇassa vā devassa
1 Ma. paripucchitā. 2-4 Yu. saddhahati. 3 Yu. narassa vā.
Vā mārassa vā [1]- brahmuno vā. Sabbe saṅkhārā dukkhāti.
Sabbe dhammā anattāti. Avijjāpaccayā saṅkhārāti .pe.
Jātipaccayā jarāmaraṇanti. Avijjānirodhā saṅkhāranirodhoti .pe.
Jātinirodhā jarāmaraṇanirodhoti. Idaṁ dukkhanti .pe. Ayaṁ
dukkhanirodhagāminī paṭipadāti. Ime āsavāti .pe. Ayaṁ
āsavanirodhagāminī paṭipadāti. Ime dhammā abhiññeyyāti .pe.
Ime dhammā sacchikātabbāti. [2]- Channaṁ phassāyatanānaṁ samudayañca
atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca pañcannaṁ
upādānakkhandhānaṁ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca
nissaraṇañca catunnaṁ mahābhūtānaṁ samudayañca atthaṅgamañca assādañca
ādīnavañca nissaraṇañca 3 . Yaṅkiñci samudayadhammaṁ sabbantaṁ
nirodhadhammanti sāmaṁ sayamabhiññātaṁ attapaccakkhaṁ dhammaṁ na kassaci
saddahati aññassa samaṇassa vā brāhmaṇassa vā devassa vā
mārassa vā brahmuno vā. Vuttaṁ hetaṁ bhagavatā saddahasi tvaṁ
sārīputta saddhindriyaṁ bhāvitaṁ bahulīkataṁ amatogadhaṁ hoti amataparāyanaṁ
amatapariyosānaṁ viriyindriyaṁ satindriyaṁ samādhindriyaṁ paññindriyaṁ
bhāvitaṁ bahulīkataṁ amatogadhaṁ hoti amataparāyanaṁ amatapariyosānanti.
Na khvāhaṁ ettha bhante bhagavato saddhāya gacchāmi
saddhindriyaṁ viriyindriyaṁ satindriyaṁ samādhindriyaṁ paññindriyaṁ bhāvitaṁ
bahulīkataṁ amatogadhaṁ hoti amataparāyanaṁ amatapariyosānaṁ yesaṁ nūnetaṁ
1 Yu. narassa vā. 2 Ma. sāmaṁ sayaṁ abhiññātaṁ ... 3 Yu. nissaraṇañcāti.
Ma. nissaraṇañca sāmaṁ sayaṁ abhiññātaṁ.
Bhante añātaṁ assa adiṭṭhaṁ aviditaṁ asacchikataṁ aphusitaṁ paññāya
te tattha paresaṁ saddhāya gaccheyyuṁ saddhindriyaṁ .pe. Paññindriyaṁ
bhāvitaṁ bahulīkataṁ amatogadhaṁ hoti amataparāyanaṁ amatapariyosānanti
yesañca kho etaṁ bhante ñātaṁ diṭṭhaṁ viditaṁ sacchikataṁ phusitaṁ
paññāya nikkaṅkhā te tattha nibbicikicchā saddhindriyaṁ viriyindriyaṁ
satindriyaṁ samādhindriyaṁ paññindriyaṁ bhāvitaṁ bahulīkataṁ amatogadhaṁ hoti
amataparāyanaṁ amatapariyosānanti mayhañca kho etaṁ bhante ñātaṁ
diṭṭhaṁ viditaṁ sacchikataṁ phusitaṁ paññāya nikkaṅkhohaṁ tattha nibbicikiccho
saddhindriyaṁ viriyindriyaṁ satindriyaṁ samādhindriyaṁ paññindriyaṁ bhāvitaṁ
bahulīkataṁ amatogadhaṁ hoti amataparāyanaṁ amatapariyosānanti. Sādhu
sādhu sārīputta yesañhetaṁ sārīputta añātaṁ assa adiṭṭhaṁ aviditaṁ
asacchikataṁ aphusitaṁ paññāya te tattha paresaṁ saddhāya gaccheyyuṁ
saddhindriyaṁ .pe. Paññindriyaṁ bhāvitaṁ bahulīkataṁ amatogadhaṁ hoti
amataparāyanaṁ amatapariyosānanti.
Assaddho akataññū ca sandhicchedo ca yo naro
hatāvakāso vantāso sa ve uttamaporisoti.
Na virajjatīti sabbe bālaputhujjanā rajjanti kalyāṇaputhujjanaṁ
upādāya satta sekhā virajjanti arahā neva rajjati no virajjati.
Virato so khayā rāgassa vītarāgattā khayā dosassa vītadosattā
khayā mohassa vītamohattā. So vuṭṭhavāso ciṇṇacaraṇo .pe.
Natthi tassa punabbhavoti na saddho na virajjati. Tenāha bhagavā
sātiyesu anassāvī atimāne ca no yuto
saṇho ca paṭibhāṇavā na saddho na virajjatīti.

[408] Lābhakamyā na sikkhati alābhe ca na kuppati
aviruddho ca taṇhāya rase 1 ca nānugijjhati.

[409] Lābhakamyā na sikkhati alābhe ca na kuppatīti kathaṁ
lābhakamyā sikkhati. Idha bhikkhave bhikkhu bhikkhuṁ passati lābhiṁ
cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānaṁ. Tassa evaṁ
hoti kena nu kho ayamāyasmā lābhī cīvarapiṇḍapātasenāsana-
gilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti. Tassa evaṁ hoti ayaṁ kho
āyasmā suttantiko tena ayamāyasmā lābhī cīvarapiṇḍapātasenāsana-
gilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti. So lābhahetu lābhapaccayā
lābhakāraṇā lābhābhinibbattiyā lābhaṁ paripācento suttantaṁ
pariyāpuṇāti. Evampi lābhakamyā sikkhati. Athavā bhikkhu
bhikkhuṁ passati lābhiṁ cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānaṁ.
Tassa evaṁ hoti kena nu kho ayamāyasmā
lābhī cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti.
Tassa evaṁ hoti ayaṁ kho āyasmā vinayadharo .pe. Ābhidhammiko
tena ayamāyasmā lābhī cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajja-
parikkhārānanti. So lābhahetu lābhapaccayā lābhakāraṇā lābhābhinibbattiyā
1 Ma. rasesu.
Lābhābhinibbattiyā lābhaṁ paripācento abhidhammaṁ pariyāpuṇāti. Evampi
lābhakamyā sikkhati. Athavā bhikkhu bhikkhuṁ passati lābhiṁ
cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānaṁ. Tassa evaṁ hoti
kena nu kho ayamāyasmā lābhī cīvarapiṇḍapātasenāsanagilāna-
paccayabhesajjaparikkhārānanti. Tassa evaṁ hoti ayaṁ kho
āyasmā āraññiko piṇḍapātiko paṁsukūliko tecīvariko
sapadānacāriko khalupacchābhattiko nesajjiko yathāsanthatiko
tena ayamāyasmā lābhī cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajja-
parikkhārānanti. So lābhahetu lābhapaccayā lābhakāraṇā
lābhābhinibbattiyā lābhaṁ paripācento āraññiko hoti .pe. Yathāsanthatiko
hoti. Evampi lābhakamyā sikkhati.
Kathaṁ na lābhakamyā sikkhati. Idha bhikkhu na lābhahetu na lābhapaccayā
na lābhakāraṇā na lābhābhinibbattiyā na lābhaṁ paripācento
yāvadeva attadamathāya attasamathāya attaparinibbāpanatthāya suttantaṁ
pariyāpuṇāti vinayaṁ pariyāpuṇāti abhidhammaṁ pariyāpuṇāti. Evampi
na lābhakamyā sikkhati. Athavā bhikkhu na lābhahetu na lābhapaccayā
na lābhakāraṇā na lābhābhinibbattiyā na lābhaṁ paripācento
yāvadeva appicchaññeva nissāya santuṭṭhiññeva nissāya
sallekhaññeva nissāya pavivekaññeva nissāya idamatthitaññeva nissāya
āraññiko hoti piṇḍapātiko hoti paṁsukūliko hoti tecīvariko
Hoti sapadānacāriko hoti khalupacchābhattiko hoti nesajjiko
hoti yathāsanthatiko hoti. Evampi na lābhakamyā sikkhatīti
lābhakamyā na sikkhati.

[410] Alābhe ca na kuppatīti kathaṁ alābhe kuppati.
Idhekacco kulaṁ vā na labhāmi gaṇaṁ vā na labhāmi āvāsaṁ
vā na labhāmi lābhaṁ vā na labhāmi yasaṁ vā na labhāmi
pasaṁsaṁ vā na labhāmi sukhaṁ vā na labhāmi cīvaraṁ vā na labhāmi
piṇḍapātaṁ vā na labhāmi senāsanaṁ vā na labhāmi gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṁ
vā na labhāmi gilānupaṭṭhākaṁ vā na labhāmi
appaññātomhīti kuppati byāpajjati patiṭṭhiyati kopañca dosañca
appaccayañca pātukaroti. Evaṁ alābhe kuppati.
Kathaṁ alābhe na kuppati. Idha bhikkhu kulaṁ vā na labhāmi
gaṇaṁ vā na labhāmi āvāsaṁ vā na labhāmi lābhaṁ vā na
labhāmi yasaṁ vā na labhāmi pasaṁsaṁ vā na labhāmi sukhaṁ vā
na labhāmi cīvaraṁ vā na labhāmi piṇḍapātaṁ vā na labhāmi
senāsanaṁ vā na labhāmi gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṁ vā na labhāmi
gilānupaṭṭhākaṁ vā na labhāmi appaññātomhīti na kuppati na
byāpajjati na patiṭṭhiyati na kopañca dosañca appaccayañca
pātukaroti. Evaṁ alābhe na kuppatīti lābhakamyā na sikkhati
alābhe ca na kuppati.

[411] Aviruddho ca taṇhāya rase ca nānugijjhatīti viruddhoti
yo cittassa āghāto paṭighāto anuvirodho 1 kopo pakopo
sampakopo doso padoso sampadoso cittassa byāpatti
manopadoso kodho kujjhanā kujjhitattaṁ doso dussanā dussitattaṁ
byāpatti byāpajjanā byāpajjitattaṁ virodho paṭivirodho caṇḍikkaṁ
assuropo anattamanatā cittassa ayaṁ vuccati virodho. Yasseso
virodho pahīno samucchinno vūpasanto paṭippassaddho abhabbuppattiko
ñāṇagginā daḍḍho so vuccati aviruddho. Taṇhāti rūpataṇhā
saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā.
Rasoti mūlaraso khandharaso tacaraso pattaraso puppharaso phalaraso
ambilaṁ madhuraṁ tittikaṁ kaṭukaṁ loṇikaṁ khārikaṁ lambilaṁ 2 kasāvo sāduṁ
asāduṁ sītaṁ uṇhaṁ. Santeke samaṇabrāhmaṇā rasagiddhā te
jivhaggena rasaggāni pariyesantā āhiṇḍanti. Te ambilaṁ
labhitvā anambilaṁ pariyesanti anambilaṁ labhitvā ambilaṁ pariyesanti.
Madhuraṁ labhitvā amadhuraṁ pariyesanti amadhuraṁ labhitvā madhuraṁ pariyesanti.
Tittikaṁ 3 labhitvā atittikaṁ 3 pariyesanti atittikaṁ 3 labhitvā
tittikaṁ 3 pariyesanti. Kaṭukaṁ labhitvā akaṭukaṁ pariyesanti akaṭukaṁ labhitvā
kaṭukaṁ pariyesanti. Loṇikaṁ labhitvā aloṇikaṁ pariyesanti aloṇikaṁ
labhitvā loṇikaṁ pariyesanti. Khārikaṁ labhitvā akhārikaṁ pariyesanti
akhārikaṁ labhitvā khārikaṁ pariyesanti. Lambilaṁ labhitvā kasāvaṁ
1 Ma. paṭighaṁ paṭivirodho. 2 Ma. lambikaṁ. 3 Ma. tittakaṁ, atittakaṁ.
Pariyesanti kasāvaṁ labhitvā lambilaṁ pariyesanti. Sāduṁ labhitvā
asāduṁ pariyesanti asāduṁ labhitvā sāduṁ pariyesanti. Sītaṁ
labhitvā uṇhaṁ pariyesanti uṇhaṁ labhitvā sītaṁ pariyesanti.
Te yaṁ yaṁ labhitvā tena tena na santussanti aparāparaṁ pariyesanti
manāpikesu rasesu rattā giddhā gadhitā mucchitā ajjhopannā
laggā laggitā palibuddhā. Yassa rasataṇhā pahīnā samucchinnā
vūpasantā paṭippassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā
so paṭisaṅkhā yoniso āhāraṁ āhāreti neva davāya na madāya
na maṇḍanāya na vibhūsanāya yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā
yāpanāya vihiṁsuparatiyā brahmacariyānuggahāya iti purāṇañca vedanaṁ
paṭihaṅkhāmi navañca vedanaṁ na uppādessāmi yātrā ca me
bhavissati anavajjatā ca phāsuvihāro cāti. Yathā vaṇaṁ ālimpeyya
yāvadeva ropanatthāya yathā vā pana akkhaṁ abbhañjeyya yāvadeva
bhārassa nittharaṇatthāya yathā vā pana puttamaṁsāahāraṁ āhāreyya
yāvadeva kantārassa nittharaṇatthāya evameva bhikkhu paṭisaṅkhā
yoniso āhāraṁ āhāreti neva davāya na madāya na maṇḍanāya
na vibhūsanāya yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā yāpanāya vihiṁsuparatiyā
brahmacariyānuggahāya iti purāṇañca vedanaṁ paṭihaṅkhāmi navañca
vedanaṁ na uppādessāmi yātrā ca me bhavissati anavajjatā
ca phāsuvihāro cāti rasataṇhaṁ pajahati vinodeti byantīkaroti
Anabhāvaṅgameti rasataṇhāya ārato virato paṭivirato nikkhanto
nissaṭṭho vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti
aviruddho ca taṇhāya rase ca nānugijjhati. Tenāha bhagavā
lābhakamyā na sikkhati alābhe ca na kuppati
aviruddho ca taṇhāya rase 1 ca nānugijjhatīti.

[412] Upekkhako sadā sato na loke maññatī 2 samaṁ
na visesī na nīceyyo tassa no santi ussadā.

[413] Upekkhako sadā satoti upekkhakoti chaḷaṅgupekkhāya
samannāgato cakkhunā rūpaṁ disvā neva sumano hoti na dummano
upekkhako viharati sato sampajāno. Sotena saddaṁ sutvā.
Ghānena gandhaṁ ghāyitvā. Jivhāya rasaṁ sāyitvā. Kāyena phoṭṭhabbaṁ
phusitvā. Manasā dhammaṁ viññāya neva sumano hoti na dummano
upekkhako viharati sato sampajāno. Cakkhunā rūpaṁ disvā manāpaṁ
nābhigijjhati nābhihasati 3 na rāgaṁ janeti. Tassa ṭhitova kāyo hoti
ṭhitaṁ cittaṁ ajjhattaṁ susaṇṭhitaṁ suvimuttaṁ. Cakkhunā kho paneva
rūpaṁ disvā amanāpaṁ na maṅku hoti appatiṭṭhīnacitto 4 ādinamanaso 5
abyāpannacetaso. Tassa ṭhitova kāyo hoti ṭhitaṁ cittaṁ
ajjhattaṁ susaṇṭhitaṁ suvimuttaṁ. Sotena saddaṁ sutvā. Ghānena
gandhaṁ ghāyitvā. Jivhāya rasaṁ sāyitvā. Kāyena phoṭṭhabbaṁ
phusitvā. Manasā dhammaṁ viññāya manāpaṁ nābhigijjhati nābhihasati
1 Ma. rasesu. 2 maññate. 3 Po. Ma. nābhihaṁsati. 4 Po. Ma. appatiṭṭhitacitto.
5 Ma. ādīnamanaso.
Na rāgaṁ janeti. Tassa ṭhitova kāyo hoti ṭhitaṁ cittaṁ ajjhattaṁ
susaṇṭhitaṁ suvimuttaṁ. Manasā kho paneva dhammaṁ viññāya amanāpaṁ
na maṅku hoti appatiṭṭhīnacitto ādinamanaso abyāpannacetaso.
Tassa ṭhitova kāyo hoti ṭhitaṁ cittaṁ ajjhattaṁ susaṇṭhitaṁ suvimuttaṁ.
Cakkhunā rūpaṁ disvā manāpāmanāpesu rūpesu tassa ṭhitova kāyo hoti
ṭhitaṁ cittaṁ ajjhattaṁ susaṇṭhitaṁ suvimuttaṁ. Sotena saddaṁ sutvā.
Ghānena gandhaṁ ghāyitvā. Jivhāya rasaṁ sāyitvā. Kāyena
phoṭṭhabbaṁ phusitvā. Manasā dhammaṁ viññāya manāpāmanāpesu
dhammesu tassa ṭhitova kāyo hoti ṭhitaṁ cittaṁ ajjhattaṁ susaṇṭhitaṁ
suvimuttaṁ. Cakkhunā rūpaṁ disvā rajanīye na rajjati dosanīye na
dussati mohanīye na muyhati kopanīye na kuppati kilesanīye
na kilissati madanīye na majjati. Sotena saddaṁ sutvā.
Ghānena gandhaṁ ghāyitvā. Jivhāya rasaṁ sāyitvā. Kāyena
phoṭṭhabbaṁ phusitvā. Manasā dhammaṁ viññāya rajanīye na rajjati
dosanīye na dussati mohanīye na muyhati kopanīye na kuppati
kilesanīye na kilissati madanīye na majjati. Diṭṭhe diṭṭhamatto
sute sutamatto mute mutamatto viññāte viññātamatto
diṭṭhe na limpati sute na limpati mute na limpati viññāte
na limpati. Diṭṭhe anūpayo anissito appaṭibaddho vippamutto
visaññutto vimariyādikatena cetasā viharati. Sute mute
Viññāte anūpayo anissito appaṭibaddho vippamutto visaññutto
vimariyādikatena cetasā viharati. Saṁvijjati arahato cakkhu passati
arahā cakkhunā rūpaṁ chandarāgo arahato natthi suvimuttacitto
arahā. Saṁvijjati arahato sotaṁ suṇāti arahā sotena saddaṁ
chandarāgo arahato natthi suvimuttacitto arahā. Saṁvijjati
arahato ghānaṁ ghāyati arahā ghānena gandhaṁ chandarāgo arahato
natthi suvimuttacitto arahā. Saṁvijjati arahato jivhā sāyati
arahā jivhāya rasaṁ chandarāgo arahato natthi suvimuttacitto
arahā. Saṁvijjati arahato kāyo phussati arahā kāyena phoṭṭhabbaṁ
chandarāgo arahato natthi suvimuttacitto arahā. Saṁvijjati
arahato mano vijānāti arahā manasā dhammaṁ chandarāgo arahato
natthi suvimuttacitto arahā. Cakkhu rūpārāmaṁ rūparataṁ rūpasammuditaṁ
taṁ arahato dantaṁ guttaṁ rakkhitaṁ saṁvutaṁ tassa ca saṁvarāya dhammaṁ
deseti. Sotaṁ saddārāmaṁ. Ghānaṁ gandhārāmaṁ. Jivhā rasārāmā
rasaratā rasasammuditā sā arahato dantā guttā rakkhitā saṁvutā
tassā ca saṁvarāya dhammaṁ deseti. Kāyo phoṭṭhabbārāmo.
Mano dhammārāmo dhammarato dhammasammudito so arahato danto
gutto rakkhito saṁvuto tassa ca saṁvarāya dhammaṁ deseti.
Dantaṁ nayanti samitiṁ dantaṁ rājābhirūhati
danto seṭṭho manussesu yotivākyaṁ titikkhati.
Varamassatarā dantā ājāniyāva sindhavā
kuñjarāva mahānāgā attadanto tato varaṁ.
Na hi etehi yānehi gaccheyya agataṁ disaṁ
yathāttanā sudantena danto dantena gacchati.
Vidhāsu na vikampanti vippamuttā punabbhavā
dantabhūmiṁ anuppattā te loke vijitāvino.
Yassindriyāni bhāvitāni
ajjhattaṁ ca bahiddhā ca sabbaloke
nibbijjhimaṁ parañca lokaṁ
kālaṁ kaṅkhati bhāvito sudantoti
upekkhako. Sadāti [1]- sabbadā sabbakālaṁ niccakālaṁ dhuvakālaṁ
.pe. Pacchime vayokhandhe. Satoti catūhi kāraṇehi sato kāye
kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṁ bhāvento sato vedanāsu citte
dhammesu dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṁ bhāvento sato .pe. So
vuccati satoti upekkhako sadā sato.

[414] Na loke maññatī samanti sadisohamasmīti mānaṁ na
janeti jātiyā vā gottena vā .pe. Aññataraññatarena vā
vatthunāti na loke maññati samaṁ.

[415] Na visesī na nīceyyoti seyyohamasmīti atimānaṁ na
janeti jātiyā vā gottena vā .pe. Aññataraññatarena vā
1 Ma. Yu. sadā.
Vatthunā. Hīnohamasmīti mānaṁ na janeti jātiyā vā gottena vā
.pe. Aññataraññatarena vā vatthunāti na visesī na nīceyyo.

[416] Tassa no santi ussadāti tassāti arahato khīṇāsavassa.
Ussadāti sattussadā rāgussado dosussado mohussado
mānussado diṭṭhussado kilesussado kammussado. Tassime ussadā
natthi na santi na saṁvijjanti nupalabbhanti pahīnā samacchinnā
vūpasantā paṭippassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhāti
tassa no santi ussadā. Tenāha bhagavā
upekkhako sadā sato na loke maññatī samaṁ
na visesī na nīceyyo tassa no santi ussadāti.