[387] Akukkucoti kukkuccanti hatthakukkuccampi kukkuccaṁ
pādakukkuccampi kukkuccaṁ hatthapādakukkuccampi kukkuccaṁ akappiye
kappiyasaññitā kappiye akappiyasaññitā [1]- avajje vajjasaññitā
vajje avajjasaññitā yaṁ evarūpaṁ kukkuccaṁ kukkuccāyanā kukkuccāyitattaṁ
cetaso vippaṭisāro manovilekho idaṁ vuccati kukkuccaṁ.
1 Ma. vikāle kālasaññitā kāle vikālasaññitā.
Apica dvīhi kāraṇehi uppajjati kukkuccaṁ cetaso vippaṭisāro
manovilekho katattā ca akatattā ca.
Kathaṁ katattā ca akatattā ca uppajjati kukkuccaṁ cetaso
vippaṭisāro manovilekho. Kataṁ me kāyaduccaritaṁ akataṁ me
kāyasucaritanti uppajjati kukkuccaṁ cetaso vippaṭisāro manovilekho.
Kataṁ me vacīduccaritaṁ akataṁ me vacīsucaritanti uppajjati kukkuccaṁ
cetaso vippaṭisāro manovilekho. Kataṁ me manoduccaritaṁ akataṁ me
manosucaritanti uppajjati kukkuccaṁ cetaso vippaṭisāro manovilekho.
Kato me pāṇātipāto akatā me pāṇātipātā veramaṇīti
uppajjati kukkuccaṁ cetaso vippaṭisāro manovilekho. Kataṁ me
adinnādānaṁ akatā me adinnādānā veramaṇīti uppajjati kukkuccaṁ
cetaso vippaṭisāro manovilekho. Kato me kāmesu micchācāro
akatā me kāmesu micchācārā veramaṇīti uppajjati kukkuccaṁ
cetaso vippaṭisāro manovilekho. Kato me musāvādo akatā
me musāvādā veramaṇīti. Katā me pisuṇā vācā akatā me
pisuṇāya vācāya veramaṇīti. Katā me pharusā vācā akatā me
pharusāya vācāya veramaṇīti. Kato me samphappalāpo akatā
me samphappalāpā veramaṇīti. Katā me abhijjhā akatā me
anabhijjhāti. Kato me byāpādo akato me abyāpādoti.
Katā me micchādiṭṭhi akatā me sammādiṭṭhīti uppajjati kukkuccaṁ
Cetaso vippaṭisāro manovilekho. Evaṁ katattā ca akatattā ca
uppajjati kukkuccaṁ cetaso vippaṭisāro manovilekho. Athavā
sīlesumhi na paripūrikārīti uppajjati kukkuccaṁ cetaso vippaṭisāro
manovilekho. Indriyesumhi aguttadvāroti. Bhojane
amattaññumhīti. Jāgariyaṁ ananuyuttomhīti. Na satisampajaññena
samannāgatomhīti. Abhāvitā me cattāro satipaṭṭhānāti.
Abhāvitā me cattāro sammappadhānāti. Abhāvitā me cattāro
iddhippādāti. Abhāvitāni me pañcindriyānīti. Abhāvitāni me
pañca balānīti. Abhāvitā me satta bojjhaṅgāti. Abhāvito
me ariyo aṭṭhaṅgiko maggoti. Dukkhaṁ me apariññātanti.
Samudayo me appahīnoti. Maggo me abhāvitoti. Nirodho
me asacchikatoti uppajjati kukkuccaṁ cetaso vippaṭisāro
manovilekho. Yassetaṁ kukkuccaṁ pahīnaṁ samucchinnaṁ vūpasantaṁ paṭippassaddhaṁ
abhabbuppattikaṁ ñāṇagginā daḍḍhaṁ so vuccati akukkuccoti
avikatthī akukkuco.

[388] Mantābhāṇī anuddhatoti mantā vuccati paññā yā
paññā pajānanā .pe. Amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi. Mantāya
pariggahetvā vācaṁ bhāsati bahumpi kathento bahumpi bhaṇanto
bahumpi dīpayanto bahumpi voharanto [1]- dukkathitaṁ dubbhāsitaṁ dubbhaṇitaṁ
dullapitaṁ duruttaṁ vācaṁ na bhāsatīti mantābhāṇī. Anuddhatoti tattha
1 Yu. dukkaṭaṁ.
Katamaṁ uddhaccaṁ yaṁ cittassa uddhaccaṁ avūpasamo cetaso vikkhepo
bhantattaṁ cittassa idaṁ vuccati uddhaccaṁ. Yassetaṁ uddhaccaṁ
pahīnaṁ samucchinnaṁ vūpasantaṁ paṭippassaddhaṁ abhabbuppattikaṁ ñāṇagginā
daḍḍhaṁ so vuccati anuddhatoti mantābhāṇī anuddhato.

[389] Save vācāyato munīti idha bhikkhu musāvādaṁ pahāya
musāvādā paṭivirato hoti saccavādī saccasandho theto paccayiko
avisaṁvādako lokassa. Pisuṇaṁ vācaṁ pahāya pisuṇāya vācāya
paṭivirato hoti ito sutvā na amutra akkhātā imesaṁ bhedāya
amutra vā sutvā na imesaṁ akkhātā amūsaṁ bhedāya iti
bhinnānaṁ vā sandhātā sahitānaṁ vā anuppadātā samaggārāmo
samaggarato samagganandī samaggakaraṇiṁ vācaṁ bhāsitā hoti. Pharusaṁ
vācaṁ pahāya pharusāya vācāya paṭivirato hoti yā sā vācā nelā
kaṇṇasukhā pemanīyā hadayaṅgamā porī bahujanakantā bahujanamanāpā
tathārūpiṁ vācaṁ bhāsitā hoti. Samphappalāpaṁ pahāya samphappalāpā
paṭivirato hoti kālavādī bhūtavādī atthavādī dhammavādī vinayavādī
nidhānavatiṁ vācaṁ bhāsitā hoti kālena sāpadesaṁ pariyantavatiṁ
atthasañhitaṁ. Catūhi vacīsucaritehi samannāgato catuddosāpagataṁ vācaṁ
bhāsati. Dvattiṁsāya tiracchānakathāya ārato virato paṭivirato
nikkhanto nissaṭṭho vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā
viharati. Dasavatthūni katheti. Seyyathīdaṁ. Appicchakathaṁ katheti
Santuṭṭhikathaṁ pavivekakathaṁ asaṁsaggakathaṁ viriyārambhakathaṁ sīlakathaṁ samādhikathaṁ
paññākathaṁ vimuttikathaṁ vimuttiñāṇadassanakathaṁ satipaṭṭhānakathaṁ
sammappadhānakathaṁ iddhippādakathaṁ indriyakathaṁ balakathaṁ bojjhaṅgakathaṁ
maggakathaṁ phalakathaṁ nibbānakathaṁ katheti. Vācāyatoti yatto paṭiyatto
gutto gopito rakkhito saṁvuto vūpasanto. Munīti monaṁ vuccati
ñāṇaṁ .pe. Saṅgajālamaticca so munīti save vācāyato muni.
Tenāha bhagavā
akkodhano asantāsī avikatthī akukkuco
mantābhāṇī anuddhato save vācāyato munīti.

[390] Nirāsattī anāgate atītaṁ nānusocati
vivekadassī phassesu diṭṭhīsu ca na niyyati.

[391] Nirāsattī anāgateti āsatti vuccati taṇhā yo
rāgo sārāgo .pe. Abhijjhā lobho akusalamūlaṁ. Yassesā āsatti
taṇhā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭippassaddhā abhabbuppattikā
ñāṇagginā daḍḍhāti evampi nirāsattī anāgate. Athavā
evaṁrūpo siyaṁ anāgatamaddhānanti tattha nandiṁ na samanvāgameti
evaṁvedano siyaṁ evaṁsañño siyaṁ evaṁsaṅkhāro siyaṁ evaṁviññāṇo
siyaṁ anāgatamaddhānanti tattha nandiṁ na samanvāgameti
evampi nirāsattī anāgate. Athavā iti me cakkhu siyā
anāgatamaddhānaṁ iti rūpāti appaṭiladdhassa paṭilābhāya cittaṁ na
Paṇidahati cetaso appaṇidhānapaccayā na tadabhinandati na
tadabhinandanto evampi nirāsattī anāgate. Iti me sotaṁ
siyā anāgatamaddhānaṁ iti saddāti .pe. Iti me mano siyā
anāgatamaddhānaṁ iti dhammāti appaṭiladdhassa paṭilābhāya cittaṁ
na paṇidahati cetaso appaṇidhānapaccayā na tadabhinandati na
tadabhinandanto evampi nirāsattī anāgate. Athavā imināhaṁ
sīlena vā vattena vā tapena vā brahmacariyena vā devo vā
bhavissāmi devaññataro vāti appaṭiladdhassa paṭilābhāya cittaṁ
na paṇidahati cetaso appaṇidhānapaccayā na tadabhinandati na
tadabhinandanto evampi nirāsattī anāgate.

[392] Atītaṁ nānusocatīti vipariṇataṁ vā vatthuṁ na socati
vipariṇatamhi vā vatthusmiṁ na socati cakkhuṁ me vipariṇatanti na
socati sotaṁ me ghānaṁ me jivhā me kāyo me rūpā me
saddā me gandhā me rasā me phoṭṭhabbā me kulaṁ me gaṇaṁ
me āvāso me lābho me yaso me pasaṁsā me sukhaṁ me
cīvaraṁ me piṇḍapāto me senāsanaṁ me gilānapaccayabhesajjaparikkhāro
me mātā me pitā me bhātā me bhaginī me putto me dhītā
me mittāmaccā me ñātakā me sālohitā me vipariṇatāti
na socati na kilamati na paridevati na urattāḷiṁ kandati na sammohaṁ
āpajjatīti atītaṁ nānusocati.

[393] Vivekadassī phassesūti phassoti cakkhusamphasso sotasamphasso
ghānasamphasso jivhāsamphasso kāyasamphasso manosamphasso
adhivacanasamphasso paṭighasamphasso sukhavedanīyo samphasso dukkhavedanīyo
samphasso adukkhamasukhavedanīyo samphasso kusalo phasso akusalo
phasso abyākato phasso kāmāvacaro phasso rūpāvacaro phasso
arūpāvacaro phasso suññato phasso animitto phasso appaṇihito
phasso lokiyo phasso lokuttaro phasso atīto phasso anāgato
phasso paccuppanno phasso yo evarūpo phasso phusanā samphusanā
samphusitattaṁ ayaṁ vuccati phasso. Vivekadassī phassesūti cakkhusamphassaṁ
vivittaṁ passati attena vā attaniyena vā niccena vā dhuvena vā
sassatena vā avipariṇāmadhammena vā. Sotasamphassaṁ vivittaṁ
passati. Ghānasamphassaṁ vivittaṁ passati. Jivhāsamphassaṁ vivittaṁ
passati. Kāyasamphassaṁ vivittaṁ passati. Manosamphassaṁ vivittaṁ
passati. Adhivacanasamphassaṁ vivittaṁ passati. Paṭighasamphassaṁ vivittaṁ
passati. Sukhavedanīyaṁ samphassaṁ. Dukkhavedanīyaṁ samphassaṁ.
Adukkhamasukhavedanīyaṁ samphassaṁ. Kusalaṁ phassaṁ. Akusalaṁ phassaṁ. Abyākataṁ
phassaṁ. Kāmāvacaraṁ phassaṁ. Rūpāvacaraṁ phassaṁ. Arūpāvacaraṁ phassaṁ.
Lokiyaṁ phassaṁ. Lokuttaraṁ phassaṁ vivittaṁ passati attena vā attaniyena
vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā avipariṇāmadhammena vā.
Athavā atītaṁ phassaṁ anāgatehi ca phassehi paccuppannehi ca
Phassehi vivittaṁ passati. Anāgataṁ phassaṁ atītehi ca phassehi
paccuppannehi ca phassehi vivittaṁ passati. Paccuppannaṁ phassaṁ
atītehi ca phassehi anāgatehi ca phassehi vivittaṁ passati. Athavā
ye te phassā ariyā anāsavā lokuttarā suññatapaṭisaṁyuttā te
phasse vivitte passati rāgena dosena mohena kodhena upanāhena
makkhena paḷāsena issāya macchariyena māyāya sāṭheyyena thambhena
sārambhena mānena atimānena madena pamādena sabbakilesehi
sabbaduccaritehi sabbadarathehi sabbapariḷāhehi sabbasantāpehi
sabbākusalābhisaṅkhārehi vivitte passatīti vivekadassī phassesu.

[394] Diṭṭhīsu ca na niyyatīti tassa dvāsaṭṭhī diṭṭhigatāni
pahīnāni samucchinnāni vūpasantāni paṭippassaddhāni abhabbuppattikāni
ñāṇagginā daḍḍhāni so diṭṭhiyā na yāyati na niyyati na vuyhati
na saṁhariyati napi taṁ diṭṭhigataṁ sārato pacceti na paccāgacchatīti
diṭṭhīsu ca na niyyati. Tenāha bhagavā
nirāsattī anāgate atītaṁ nānusocati
vivekadassī phassesu diṭṭhīsu ca na niyyatīti.

[395] Paṭilīno akuhako apihālu amaccharī
appagabbho ajeguccho pesuṇeyye ca no yuto.

[396] Paṭilīno akuhakoti paṭilīnoti rāgassa pahīnattā paṭilīno
dosassa pahīnattā paṭilīno mohassa pahīnattā paṭilīno kodhassa
Upanāhassa makkhassa paḷāsassa issāya macchariyassa .pe.
Sabbākusalābhisaṅkhārānaṁ pahīnattā paṭilīno. Vuttaṁ hetaṁ bhagavatā
kathañca bhikkhave bhikkhu paṭilīno hoti idha bhikkhave bhikkhuno
asmimāno pahīno hoti ucchinnamūlo tālāvatthukato anabhāvaṅgato
āyatiṁ anuppādadhammo evaṁ kho bhikkhave bhikkhu paṭilīno hotīti
paṭilīno.