[97] Dhammesu niccheyya samuggahītanti dhammesūti dvāsaṭṭhidiṭṭhigatesu.
Niccheyyāti nicchinitvā vinicchinitvā vicinitvā
pavicinitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā [2]- odhiggāho
vilaggāho varaggāho koṭṭhāsaggāho uccayaggāho samuccayaggāho
idaṁ saccaṁ tacchaṁ tathaṁ bhūtaṁ yāthāvaṁ aviparītanti gahitaṁ parāmaṭṭhaṁ
abhiniviṭṭhaṁ ajjhositaṁ adhimuttanti dhammesu niccheyya samuggahītaṁ.

[98] Tasmā naro tesu nivesanesūti tasmāti tasmā taṁkāraṇā
taṁhetu taṁpaccayā taṁnidānā. Naroti satto naro mānavo poso
puggalo jīvo jātu jantu indagū manujo. Tesu nivesanesūti
tesu diṭṭhinivesanesūti tasmā naro tesu nivesanesu.

[99] Nirassatī ādiyaticca dhammanti nirassatīti dvīhi kāraṇehi
nirassati paravicchindanāya vā nirassati anabhisambhuṇanto vā
nirassati.
Kathaṁ paravicchindanāya nirassati. Paro vicchindati so
satthā na sabbaññū dhammo na svākkhāto gaṇo na supaṭipanno
1 Po. Ma. diṭṭhīnivesā na hi svātivattā. 2 Ma. Yu. samuggahītanti nivesanesu.
Diṭṭhi na bhaddikā paṭipadā na supaññattā maggo na niyyāniko
natthettha suddhi vā visuddhi vā parisuddhi vā mutti vā vimutti
vā parimutti vā na tattha sujjhanti vā visujjhanti vā
parisujjhanti vā muccanti vā vimuccanti vā parimuccanti vā hīnā
nihīnā omakā lāmakā jatukkā 1 parittāti. Evaṁ paro vicchindati.
Evaṁ vicchindiyamāno satthāraṁ nirassati dhammakkhānaṁ nirassati gaṇaṁ
nirassati diṭṭhiṁ nirassati paṭipadaṁ nirassati maggaṁ nirassati. Evaṁ
paravicchindanāya nirassati.
Kathaṁ anabhisambhuṇanto nirassati. Sīlaṁ anabhisambhuṇanto sīlaṁ
nirassati vattaṁ anabhisambhuṇanto vattaṁ nirassati sīlavattaṁ 2 anabhisambhuṇanto
sīlavattaṁ nirassati. Evaṁ anabhisambhuṇanto nirassati.
Ādiyaticca dhammanti satthāraṁ gaṇhāti dhammakkhānaṁ gaṇhāti
gaṇaṁ gaṇhāti diṭṭhiṁ gaṇhāti paṭipadaṁ gaṇhāti maggaṁ gaṇhāti
parāmasati abhinivisatīti nirassatī ādiyaticca dhammaṁ. Tenāha bhagavā
diṭṭhīnivesā na hi svātivattā
dhammesu niccheyya samuggahītaṁ
tasmā naro tesu nivesanesu
nirassatī ādiyaticca dhammanti.

[100] Dhonassa hi natthi kuhiñci loke
pakappitā diṭṭhi bhavābhavesu
1 Ma. chatukkā. 2 Ma. sīlabbataṁ. sabbattha īdisameva.
Māyañca mānañca pahāya dhono
sa kena gaccheyya anūpayo so.

[101] Dhonassa hi natthi kuhiñci loke pakappitā diṭṭhi
bhavābhavesūti dhonoti dhonā vuccati paññā yā paññā
pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā
paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṁ kosallaṁ nepuññaṁ vebhabyā cintā
upaparikkhā bhūrī medhā pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṁ patodo
paññā paññindriyaṁ paññābalaṁ paññāsatthaṁ paññāpāsādo
paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāratanaṁ
amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi. Kiṁkāraṇā dhonā vuccati paññā.
Tāya paññāya kāyaduccaritaṁ dhutañca dhotañca sandhotañca
niddhotañca. Vacīduccaritaṁ dhutañca dhotañca sandhotañca niddhotañca.
Manoduccaritaṁ dhutañca dhotañca sandhotañca niddhotañca. Rāgo
dhuto ca dhoto ca sandhoto ca niddhoto ca. Doso moho
kodho upanāho makkho paḷāso issā macchariyaṁ māyā
sāṭheyyaṁ thambho sārambho māno atimāno mado
pamādo sabbe kilesā sabbe duccaritā sabbe darathā
sabbe pariḷāhā sabbe santāpā sabbākusalābhisaṅkhārā dhutā
ca dhotā ca sandhotā ca niddhotā ca. Taṁkāraṇā dhonā
vuccati paññā. Athavā sammādiṭṭhiyā micchādiṭṭhi dhutā ca
Dhotā ca sandhotā ca niddhotā ca. Sammāsaṅkappena micchā
saṅkappo dhuto ca dhoto ca sandhoto ca niddhoto ca.
Sammāvācāya micchāvācā dhutā ca. Sammākammantena micchākammanto
dhuto ca. Sammāājīvena micchāājīvo dhuto ca.
Sammāvāyāmena micchāvāyāmo dhuto ca. Sammāsatiyā micchāsati
dhutā ca. Sammāsamādhinā micchāsamādhi dhuto ca. Sammāñāṇena
micchāñāṇaṁ dhutañca. Sammāvimuttiyā micchāvimutti dhutā ca
dhotā ca sandhotā ca niddhotā ca. Athavā ariyena aṭṭhaṅgikena
maggena sabbe kilesā sabbe duccaritā sabbe darathā
sabbe pariḷāhā sabbe santāpā sabbākusalābhisaṅkhārā dhutā
ca dhotā ca sandhotā ca niddhotā ca. Arahā imehi dhoneyyehi
dhammehi upeto samupeto upagato samupagato upapanno samupapanno
samannāgato tasmā arahā dhono. So dhutarāgo dhutapāpo
dhutakileso dhutapariḷāhoti dhono. Kuhiñcīti kuhiñci kimhici
katthaci ajjhattaṁ vā bahiddhā vā ajjhattabahiddhā vā. Loketi
apāyaloke .pe. Āyatanaloke. Pakappanāti 1 dve pakappanā
taṇhāpakappanā ca diṭṭhipakappanā ca .pe. Ayaṁ taṇhāpakappanā .pe.
Ayaṁ diṭṭhipakappanā. Bhavābhavesūti bhavābhave kammabhave
punabbhave kāmabhave kammabhave kāmabhave punabbhave rūpabhave
kammabhave rūpabhave punabbhave arūpabhave kammabhave arūpabhave
1 Ma. pakappitāti.
Punabbhave punappunaṁ 1 bhave punappunaṁ gatiyā punappunaṁ upapattiyā
punappunaṁ paṭisandhiyā punappunaṁ attabhāvābhinibbattiyā. Dhonassa
hi natthi kuhiñci loke pakappitā diṭṭhi bhavābhavesūti dhonassa
kuhiñci loke bhavābhavesu ca kappitā pakappitā abhisaṅkhatā
saṇṭhapitā diṭṭhi natthi na santi na saṁvijjanti nupalabbhanti pahīnā
samucchinnā vūpasantā paṭippassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā
daḍḍhāti dhonassa hi natthi kuhiñci loke pakappitā diṭṭhi
bhavābhavesu.

[102] Māyañca mānañca pahāya dhonoti māyā vuccati
vañcanikā cariyā. Idhekacco kāyena duccaritaṁ caritvā vācāya
duccaritaṁ caritvā manasā duccaritaṁ caritvā tassa paṭicchādanahetu
pāpikaṁ icchaṁ paṇidahati mā maṁ jaññāti icchati mā maṁ
jaññāti saṅkappeti mā maṁ jaññāti vācaṁ bhāsati mā maṁ
jaññāti kāyena parakkamati. Yā evarūpā māyā māyāvitā
accasarā vañcanā nikati nikiraṇā pariharaṇā guhaṇā pariguhaṇā
chādanā paricchādanā anuttānikammaṁ anāvikammaṁ vocchādanā
pāpakiriyā ayaṁ vuccati māyā.
Mānoti ekavidhena māno yā cittassa uṇṇati. Duvidhena
māno attukkaṁsanamāno paravambhanamāno. Tividhena māno
seyyohamasmīti māno sadisohamasmīti māno hīnohamasmīti māno.
1 Po. Ma. punappuna. sabbattha īdisameva.
Catubbidhena māno lābhena mānaṁ janeti yasena mānaṁ janeti
pasaṁsāya mānaṁ janeti sukhena mānaṁ janeti. Pañcavidhena māno
lābhimhi manāpikānaṁ rūpānanti mānaṁ janeti lābhimhi manāpikānaṁ
saddānaṁ gandhānaṁ rasānaṁ phoṭṭhabbānanti mānaṁ janeti.
Chabbidhena māno cakkhusampadāya mānaṁ janeti sotasampadāya
mānaṁ janeti ghānasampadāya jivhāsampadāya kāyasampadāya
manosampadāya mānaṁ janeti. Sattavidhena māno māno atimāno
mānātimāno omāno adhimāno asmimāno micchāmāno.
Aṭṭhavidhena māno lābhena mānaṁ janeti alābhena omānaṁ
janeti yasena mānaṁ janeti ayasena omānaṁ janeti pasaṁsāya
mānaṁ janeti nindāya omānaṁ janeti sukhena mānaṁ janeti
dukkhena omānaṁ janeti. Navavidhena māno seyyassa seyyohamasmīti
māno seyyassa sadisohamasmīti māno seyyassa hīnohamasmīti
māno sadisassa seyyohamasmīti māno sadisassa sadisohamasmīti
māno sadisassa hīnohamasmīti māno hīnassa seyyohamasmīti
māno hīnassa sadisohamasmīti māno hīnassa hīnohamasmīti
māno. Dasavidhena māno idhekacco mānaṁ janeti jātiyā vā
gottena vā kolaputtikena 1 vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā
ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjaṭṭhānena
vā sutena vā paṭibhāṇena vā aññataraññatarena vā vatthunā.
1 Ma. kolaputtiyena.
Yo evarūpo māno maññanā maññitattaṁ uṇṇati uṇṇamo 1
dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa ayaṁ vuccati māno.
Māyañca mānañca pahāya dhonoti [2]- māyañca mānañca pahāya
pajahitvā vinoditvā byantīkaritvā anabhāvaṅgametvāti māyañca
mānañca pahāya dhono.

[103] Sa kena gaccheyya anūpayo soti upayoti 3 dve
upayā taṇhūpayo ca diṭṭhūpayo ca .pe. Ayaṁ taṇhūpayo .pe.
Ayaṁ diṭṭhūpayo. Tassa taṇhūpayo pahīno diṭṭhūpayo paṭinissaṭṭho
taṇhūpayassa pahīnattā diṭṭhūpayassa paṭinissaṭṭhattā anūpayo.
So 4 kena rāgena gaccheyya kena dosena gaccheyya kena
mohena gaccheyya kena mānena gaccheyya kāya diṭṭhiyā gaccheyya
kena uddhaccena gaccheyya kāya vicikicchāya gaccheyya kehi
anusayehi gaccheyya rattoti vā duṭṭhoti vā mūḷhoti vā
vinibandhoti 5 vā parāmaṭṭhoti vā vikkhepagatoti vā aniṭṭhaṅgatoti
vā thāmagatoti vā. Te abhisaṅkhārā pahīnā abhisaṅkhārānaṁ
pahīnattā gatiyo kena gaccheyya nerayikoti vā tiracchānayonikoti
vā pittivisayikoti vā manussoti vā devoti vā rūpīti
vā arūpīti vā saññīti vā asaññīti vā nevasaññīnāsaññīti
vā. So hetu natthi paccayo natthi kāraṇaṁ natthi yena
gaccheyyāti sa kena gaccheyya anūpayo so. Tenāha bhagavā
1 Ma. unnāmo. 2 Ma. dhono. 3 Ma. upayāti. sabbattha īdisameva.
4 Po. Ma. puggalo. 5 Po. Ma. vinibaddhoti.
Dhonassa hi natthi kuhiñci loke
pakappitā diṭṭhi bhavābhavesu
māyañca mānañca pahāya dhono
sa kena gaccheyya anūpayo soti.

[104] Upayo hi dhammesu upeti vādaṁ
anūpayaṁ kena kathaṁ vadeyya
attaṁ 1 nirattaṁ na hi tassa atthi
adhosi so diṭṭhimidheva sabbaṁ.

[105] Upayo hi dhammesu upeti vādanti upayoti dve
upayā taṇhūpayo ca diṭṭhūpayo ca .pe. Ayaṁ taṇhūpayo .pe.
Ayaṁ diṭṭhūpayo. Tassa taṇhūpayo appahīno diṭṭhūpayo
appaṭinissaṭṭho taṇhūpayassa appahīnattā diṭṭhūpayassa appaṭinissaṭṭhattā
dhammesu vādaṁ upeti rattoti vā duṭṭhoti vā
mūḷhoti vā vinibandhoti vā parāmaṭṭhoti vā vikkhepagatoti
vā aniṭṭhaṅgatoti vā thāmagatoti vā. Te abhisaṅkhārā
appahīnā abhisaṅkhārānaṁ appahīnattā gatiyā vādaṁ upeti
nerayikoti vā tiracchānayonikoti vā pittivisayikoti vā manussoti
vā devoti vā rūpīti vā arūpīti vā saññīti vā
asaññīti vā nevasaññīnāsaññīti vā vādaṁ upeti upagacchati
gaṇhāti parāmasati abhinivisatīti upayo hi dhammesu upeti vādaṁ.
1 Ma. attā nirattā.

[106] Anūpayaṁ kena kathaṁ vadeyyāti upayoti dve upayā
taṇhūpayo ca diṭṭhūpayo ca .pe. Ayaṁ taṇhūpayo .pe. Ayaṁ
diṭṭhūpayo. Tassa taṇhūpayo pahīno diṭṭhūpayo paṭinissaṭṭho
taṇhūpayassa pahīnattā diṭṭhūpayassa paṭinissaṭṭhattā anūpayaṁ [1]- kena
rāgena vadeyya kena dosena vadeyya kena mohena vadeyya
kena mānena vadeyya kāya diṭṭhiyā vadeyya kena uddhaccena
vadeyya kāya vicikicchāya vadeyya kehi anusayehi vadeyya rattoti
vā duṭṭhoti vā mūḷhoti vā vinibandhoti vā parāmaṭṭhoti
vā vikkhepagatoti vā aniṭṭhaṅgatoti vā thāmagatoti vā.
Te abhisaṅkhārā pahīnā abhisaṅkhārānaṁ pahīnattā gatiyo kena
vadeyya nerayikoti vā .pe. Nevasaññīnāsaññīti vā. So
hetu natthi paccayo natthi kāraṇaṁ natthi yena vadeyya katheyya
bhaṇeyya dīpayeyya vohareyyāti anūpayaṁ kena kathaṁ vadeyya.