[387] Purisassa hi jātassa kuṭhārī jāyate mukhe
yāya chindati attānaṁ bālo dubbhāsitaṁ bhaṇaṁ.
Yo nindiyaṁ pasaṁsati
taṁ vā nindati yo pasaṁsiyo
vicināti mukhena so kaliṁ
1 Ma. Yu. parikkhayaṁ. 2 Po. padume kho pana bhikkhu niraye.
Kalinā tena sukhaṁ na vindati.
Appamatto ayaṁ kali 1
yo akkhesu dhanapparājayo
(sabbassāpi sahāpi attanā)
ayameva mahattaro kali
yo sugatesu manaṁ padosaye.
Sataṁ sahassānaṁ nirabbudānaṁ
chattiṁsa 2 ca pañca ca abbudāni
yamariyagarahī nirayaṁ upeti
vācaṁ manañca paṇidhāya pāpakaṁ.
Abhūtavādī nirayaṁ upeti
yo vāpi katvā na karomīti 3 cāha
ubhopi te pecca samā bhavanti
nihīnakammā manujā hi 4 parattha.
Yo appaduṭṭhassa narassa dussati
suddhassa posassa anaṅgaṇassa
tameva bālaṁ pacceti pāpaṁ
sukhumo rajo paṭivātaṁva khitto.
Yo lobhaguṇe 5 anuyutto
so vacasā paribhāsati aññe
1 Po. kalī. 2 Ma. chattiṁsati pañca ca. 3 Ma. karomi cāha. 4 Ma. Yu. hisaddo
natthi. 5 Po. kāmaguṇehi.
Asaddho kadariyo avadaññū
macchari pesuṇiyasmiṁ 1 anuyutto.
Mukhadugga vibhūtamanariya
bhūnahata 2 pāpaka dukkatakāri
purisanta 3 kali avajāte
mā bahubhāṇidha nerayikosi.
Rajamākirasi 4 ahitāya
sante garahasi kibbissakārī 5
bahūni [6]- duccaritāni caritvā
gacchasi kho papataṁ cirarattaṁ.
Na hi nassati kassaci kammaṁ
eti ha taṁ labhateva suvāmi
dukkhaṁ mando paraloke
attani passati kibbissakārī.
Ayosaṅkusamāhataṭṭhānaṁ
tiṇhadhāraṁ ayasūlamupeti
atha tattaṁ ayoguḷasannibhaṁ
bhojanamatthi tathā paṭirūpaṁ.
Na hi vaggu vadanti vadantā
nābhijavanti na tāṇamupenti
1 Po. pesuṇiyañca. Ma. pesuṇiyaṁ. 2 Ma. Yu. bhūnahu. 3 Po. purisantimālajātamāhu.
4 Ma. rajamākirasī. 5 Ma. Yu. kibbisakārī. 6 Yu. bahuni ca.
Aṅgāre santhate senti 1
agginisamaṁ pajjalitaṁ pavisanti 2 .
Jālena ca onahiyānā
tattha hananti ayomayakūṭehi
andhaṁ va timisamāyanti
taṁ vitataṁ [3]- yathā mahikāyo.
Atha lohamayaṁ pana kumbhiṁ
agginisamaṁ pajjalitaṁ pavisanti
paccanti hi tāsu cirarattaṁ
agginisamāsu samuppilavāsā 4 .
Atha pubbalohitamisse
tattha kiṁ paccati 5 kibbissakārī
yaṁ yandisataṁ adhiseti
tattha kilissati samphussamāno.
Puḷavāvasathe salilasmiṁ
tattha kiṁ paccati kibbissakārī
gantuṁ na hi tīramapatthi
sabbasamā hi samantakapallā 6 .
Asipattavanaṁ 7 pana tiṇhaṁ
taṁ pavisanti samucchinnagattā
1 Ma. sayanti. 2 Po. sabbatthavāresu aggi nisaṁ pajjalitaṁ. Ma. ginisampajjalitaṁ.
3 Ma. Yu. hi. 4 Ma. .. pilavāte. Yu. .. pilalāso. 5 Po. tattha kilissati.
6 Po. samantaphullā. 7 Po. asitavanaṁ puṇṇatiṇṇaṁ.
Jivhaṁ baḷisena gahetvā
āracayāracayā vihananti 1 .
Atha vettaraṇiṁ pana duggaṁ
tiṇhadhāraṁ khuradhāramupenti 2
tattha mandā papatanti
pāpakārā 3 pāpāni katvā 4 .
Khādanti hi tattha rudante
sāmā sabalā kākolagaṇā ca
soṇā siṅgālā paṭigijjhā
kulalā vāyasā ca vitudanti.
Kicchā vatāyaṁ idha vutti
yaṁ jano passati 5 kibbissakārī
tasmā idha jīvitasese
kiccakaro siyā naro na ca majje 6 .
Te gaṇitā vidūhi tilavāhā
ye padume niraye upanītā
nahutāni hi koṭiyo pañca bhavanti
dvādasa koṭisatāni punaññā 7 .
Yāva dukkhā nirayā idha vuttā
tatthapi tāva ciraṁ vasitabbaṁ
1 Po. ārapayā viharanti. Ma. ārajayārajayā .... 2 Ma. tiṇhadhārakhura ....
3 Ma. Yu. pāpakarā. 4 Ma. Yu. karitvā. 5 Ma. phusati. 6 Po. na pamajjare.
Ma. na appamajje. 7 Po. punaññe.
Tasmā sucipesalasādhuguṇesu
vācaṁ manaṁ pakataṁ 1 parirakkheti.
Kokālikasuttaṁ dasamaṁ.
---------
Suttanipāte tatiyassa mahāvaggassa ekādasamaṁ nālakasuttaṁ

[388] 11 Ānandajāte tidasagaṇe patīte
sakkañca 2 indaṁ sucivasane ca deve
dussaṁ gahetvā atiriva thomayante
asito isi addasa divāvihāre.
Disvāna deve pamuditamane 3 udagge
cittiṁ karitvā idamavoca 4 tattha
kiṁ devasaṅgho atiriva kalyarūpo
dussaṁ gahetvā ramayatha 5 kiṁ paṭicca.
Yadāpi āsi asurehi saṅgamo 6
jayo surānaṁ asurā parājitā
tadāpi netādiso lomahaṁsano
kimabbhūtaṁ daṭṭhu marū pamoditā.
Seḷenti gāyanti ca vādayanti 7
bhujāni phoṭenti 8 ca naccayanti ca
1 Ma. Yu. satataṁ. 2 Po. sakaṁva. Yu. sakkacca. 3 Ma. Yu. muditamane.
4 Ma. Yu. idamavocāsi. 5 Yu. bhamuyatha. 6 pa. saṅgahe. 7 Ma. Yu. vādayanti ca.
8 Ma. poṭhenti.
Pucchāmi vohaṁ merumuddhavāsine
dhunātha me saṁsayaṁ khippaṁ 1 mārisā.
So bodhisatto ratanavaro atulyo
manussaloke hitasukhatāya 2 jāto
sakyāna gāme janapade lumbineyye
tenamha tuṭṭhā atiriva kalyarūpā.
So sabbasattuttamo aggapuggalo
narāsabho sabbapajānamuttamo
vattessati 3 cakkaṁ isivhaye vane
nadaṁva sīho balavā migābhibhū.
Taṁ saddaṁ sutvā turitamavasarī so
suddhodanassa (tada) bhavanaṁ upāvisi 4
nisajja tattha idamavocāpi 5 sakye
kuhiṁ kumāro ahampi daṭṭhukāmo.
Tato kumāraṁ jalitamiva suvaṇṇaṁ
ukkāmukheva sukusalasampahaṭṭhaṁ
daddallamānaṁ siriyā anomavaṇṇaṁ
dassesu puttaṁ asitavhayassa sakyā.
Disvā kumāraṁ sikhimiva pajjalantaṁ
1 Po. Ma. Yu. khippa. 2 Ma. Yu. hitasukhatthāya. 3 Po. vattissati. 4 Yu.
upāgami. 5 Ma. Yu. idamavocāsi.
Tārāsabhaṁva nabhasigamaṁ visuddhaṁ
suriyantapantaṁ sāradarivabbhamuttaṁ 1
ānandajāto vipulamalattha pītiṁ.
Anekasākhañca sahassamaṇḍalaṁ
chattaṁ marū dhāreyyumantalikkhe
suvaṇṇadaṇḍā vītipatanti cāmarā
na dissare cāmarachattagāhakā.
Disvā jaṭī 2 kaṇhasirivhayo isi
suvaṇṇanikkhaṁ viya paṇḍukambale
setañca chattaṁ dhārayantamuddhani 3
udaggacitto sumano paṭiggahe.
Paṭiggahetvā pana sakyapuṅgavaṁ
jigiṁsako lakkhaṇamantapāragū
pasannacitto giramabbhudīrayi
anuttarāyaṁ dipadānamuttamo.
Athattano gamanamanussaranto
akalyarūpo gaḷayati assukāni
disvāna sakyā isimavocuṁ rudantaṁ
no ce kumāre bhavissati antarāyo.
Disvāna sakye isimavoca akalye
1 Po. sāradadivābbhamuttaṁ. Ma. Yu. sarasarivab ... 2 Po. Yu. jaṭi. 3 Ma. Yu.
dhariyanta ...
Nāhaṁ kumāre ahitamanussarāmi
na cāpi assa bhavissati antarāyo
na orakāyaṁ adhimanasā 1 bhavātha.
Sambodhiyaggaṁ phusissatāyaṁ kumāro
so dhammacakkaṁ paramavisuddhadassī
vattessatāyaṁ bahujanahitānukampī
vitthārikassa bhavissati brahmacariyaṁ.
Mamañca āyu na ciramidhāvaseso
athantarā me bhavissati kālakiriyā
sohaṁ na sussaṁ 2 asamadhurassa dhammaṁ
tenamhi aṭṭo byasanagato 3 aghāvī.
So sākiyānaṁ vipulaṁ janetvāna pītiṁ
antepuramhā niragamā 4 brahmacārī
so bhāgineyyaṁ sayaṁ anukampamāno
samādapesi asamadhurassa dhamme
buddhoti ghosaṁ yadi parato suṇāsi
sambodhipatto vivarati 5 dhammamaggaṁ
gantvāna tattha sayaṁ 6 paripucchamāno
carassu tasmiṁ bhagavati brahmacariyaṁ.
Tenānusiṭṭho hitamanena tādinā
1 Ma. adhimānasā. 2 Ma. sossaṁ. 3 Po. Ma. byasanaṅgato. 4 Po. Ma. nigamā.
5 Yu. vīcarati. 6 Ma. Yu. samayaṁ.
Anāgate paramavisuddhadassinā
so nāḷako upacitapuññasañcayo
jinaṁ patikkhaṁ parivasi rakkhitindriyo.
Sutvāna ghosaṁ jinavaracakkavattane
gantvāna disvā isinisabhaṁ pasanno
moneyyaseṭṭhaṁ munivaraṁ 1 apucchi
samāgate asitavhayassa sāsaneti.
Vatthukathā 2 niṭṭhitā.

[389] Aññātametaṁ vacanaṁ asitassa yathātathaṁ
taṁ taṁ gotama pucchāmi 3 sabbadhammāna pāraguṁ
anāgāriyupetassa 4 bhikkhācariyaṁ jigiṁsato
muniṁ pabrūhi me puṭṭho moneyyaṁ uttamaṁ padaṁ.
Moneyyante upaññissanti (bhagavā) dukkaraṁ durabhisambhavaṁ
handa te naṁ pavakkhāmi santhambhassu daḷho bhava.
Samānabhāvaṁ 5 kubbetha gāme akuṭṭhavanditaṁ
manopadosaṁ rakkheyya santo anuṇṇagocaro 6 .
Uccāvacā niccharanti dāye aggisikhūpamā
nāriyo muniṁ palobhenti tā su taṁ mā palobheyyuṁ 7
virato methunā dhammā hitvā kāme varāvare 8
1 Ma. Yu. munipavaraṁ. 2 Ma. Yu. vatthugāthā. 3 Yu. pucchāma. 4 Ma. Yu.
anagāriyu .... 5 Po. Ma. samānabhāgaṁ. 6 Yu. vaṇṇanāyañca anuṇṇato care.
7 Po. Ma. Yu. palobhayuṁ. 8 Ma. paropare. Yu. parovare.
Aviruddho asāratto pāṇesu tasathāvare.
Yathā ahaṁ tathā ete yathā ete tathā ahaṁ
attānaṁ upamaṁ katvā na haneyya na ghātaye.
Hitvā icchañca lobhañca yattha satto puthujjano
cakkhumā paṭipajjeyya tareyya narakaṁ imaṁ.
Onodaro 1 mitāhāro appicchassa alolupo
sadā 2 icchāya nicchāto aniccho hoti nibbuto.
Sa piṇḍacāraṁ caritvā vanantamabhihāraye
upaṭṭhito rukkhamūlasmiṁ āsanūpagato muni.
Sa jhānapasuto dhīro vanante ramito siyā
jhāyetha rukkhamūlasmiṁ attānamabhitosayaṁ.
Tato ratyā vivasane 3 gāmantamabhihāraye
avhānaṁ nābhinandeyya abhihārañca gāmato.
Na munī gāmamāgamma kulesu sahasā care
ghāsesanaṁ 4 chinnakatho na vācampayuttaṁ bhaṇe.
Alatthaṁ yadidaṁ sādhu nālatthaṁ kusalāmiti 5
ubhayeneva so tādi rukkhaṁva upātivattati 6 .
Sapattapāṇī caranto amūgo mūgasammato
appaṁ dānaṁ na hiḷeyya dātāraṁ nāvajāniyā.
Uccāvacā hi paṭipadā samaṇena pakāsitā
1 Ma. Yu. ūnūdaro. 2 Yu. save. 3 Ma. vivasāne. 4 Po. ghāsenaṁ.
5 Po. kusalamiti. Ma. kusalaṁ iti. 6 Ma. rukkhaṁ upanivattati. Yu. ūpanivattati.
Na pāraṁ diguṇaṁ yanti na yidaṁ ekaguṇamuttaṁ 1 .
Yassa ca visatā natthi chinnasotassa bhikkhuno
kiccākiccappahīnassa pariḷāho na vijjati.
Moneyyante upaññissanti (bhagavā) khuradhārūpamo bhave
jivhāya tāluṁ āhacca udare saññato siyā.
Alīnacitto ca siyā na cāpi bahu cintaye
nirāmagandho asito brahmacariyaparāyano
ekāsanassa sikkhetha samaṇopāsanassa ca
ekattaṁ monamakkhātaṁ eko ve 2 abhiramissasi.
(atha bhāsihi 3 dasa disā)
sutvā dhīrānaṁ nigghosaṁ jhāyīnaṁ kāmacāginaṁ
tato hiriñca saddhañca bhiyyo kubbetha māmako.
Taṁ nadīhi vijānātha sobbhesu padaresu ca
sanantā 4 yanti kusubbhā tuṇhī yanti mahodadhi.
Yadūnakaṁ taṁ sanati yaṁ pūraṁ santameva taṁ
aḍḍhakumbhūpamo bālo rahado pūrova paṇḍito.
Yaṁ samaṇo bahu bhāsati upetaṁ atthasañhitaṁ
jānaṁ so dhammaṁ deseti jānaṁ so bahu bhāsati.
Yo ca jānaṁ saṁyatatto 5 jānaṁ na bahu bhāsati
1 Ma. Yu. --- ekaguṇaṁ mutaṁ. 2 Ma. Yu. ce. 3 Ma. bāhisi. 4 Po. suṇantā.
Ma. Yu. saṇantā. 5 Yu. yatatto.
Sa muni monamarahati sa muni monamajjhaggāti 1 .
Nālakasuttaṁ ekādasamaṁ.
----------
Suttanipāte tatiyassa mahāvaggassa
dvādasamaṁ dvayatānupassanāsuttaṁ

[390] 12 Evamme sutaṁ. Ekaṁ samayaṁ bhagavā sāvatthiyaṁ
viharati pubbārāme migāramātu pāsāde. Tena kho pana samayena
bhagavā tadahuposathe paṇṇarase puṇṇāya puṇṇamāya rattiyā
bhikkhusaṅghaparivuto abbhokāse nisinno hoti. Atha kho bhagavā
tuṇhībhūtaṁ tuṇhībhūtaṁ bhikkhusaṅghaṁ anuviloketvā bhikkhū āmantesi ye te
bhikkhave kusalā dhammā ariyā niyyānikā sambodhigāmino 2 tesaṁ
vo bhikkhave kusalānaṁ dhammānaṁ ariyānaṁ niyyānikānaṁ sambodhigāmīnaṁ
kā upanisā savanāyāti iti ce bhikkhave pucchitāro assu te
evamassu vacanīyā yāvadeva dvayatānaṁ dhammānaṁ yathābhūtaṁ ñāṇāyāti
kiñca dvayataṁ vadetha idaṁ dukkhaṁ ayaṁ dukkhasamudayoti
ayamekānupassanā ayaṁ dukkhanirodho ayaṁ dukkhanirodhagāminī
paṭipadāti ayaṁ dutiyānupassanā evaṁ sammādvayatānupassino bhikkhave
bhikkhuno appamattassa ātāpino pahitattassa viharato dvinnaṁ
phalānaṁ aññataraṁ phalaṁ pāṭikaṅkhaṁ diṭṭheva dhamme aññā sati
1 Ma. Yu. monamajjagā. 2 Ma. Yu. sambodhagāmino.
Vā upādisese anāgāmitāti.
Idamavoca bhagavā idaṁ vatvāna sugato
athāparaṁ etadavoca satthā

[391] Ye dukkhaṁ nappajānanti atho dukkhassa sambhavaṁ
yattha ca sabbaso dukkhaṁ asesaṁ uparujjhati
tañca maggaṁ na jānanti dukkhūpasamagāminaṁ
cetovimuttihīnā te atho paññāvimuttiyā
abhabbā te antakiriyāya te ve jātijarūpagā.
Ye ca dukkhaṁ pajānanti atho dukkhassa sambhavaṁ
yattha ca sabbaso dukkhaṁ asesaṁ uparujjhati
tañca maggaṁ pajānanti dukkhūpasamagāminaṁ
cetovimuttisampannā atho paññāvimuttiyā
bhabbā te antakiriyāya na te jātijarūpagāti.

[392] Siyā aññenapi pariyāyena sammādvayatānupassanāti
iti ce bhikkhave pucchitāro assu siyātissu vacanīyā 1 kathañca
siyā yaṅkiñci dukkhaṁ sambhoti sabbaṁ upadhipaccayāti
ayamekānupassanā upadhīnaṁ tveva asesavirāganirodhā natthi dukkhassa
sambhavoti ayaṁ dutiyānupassanā evaṁ sammādvayatānupassino
.pe. Athāparaṁ etadavoca satthā
upadhinidānā pabhavanti dukkhā
1 Po. siyā tissa vacanīyo.
Ye keci lokasmiṁ anekarūpā
yo ve avidvā upadhiṁ karoti
punappunaṁ dukkhamupeti mando
tasmā pajānaṁ upadhiṁ na kayirā
dukkhassa jātippabhavānupassīti.

[393] Siyā aññenapi pariyāyena sammādvayatānupassanāti
iti ce bhikkhave pucchitāro assu siyātissu vacanīyā kathañca
siyā yaṅkiñci dukkhaṁ sambhoti sabbaṁ avijjāpaccayāti
ayamekānupassanā avijjāya tveva asesavirāganirodhā natthi dukkhassa
sambhavoti ayaṁ dutiyānupassanā evaṁ sammādvayatānupassino.
.pe. Athāparaṁ etadavoca satthā
jātimaraṇasaṁsāraṁ ye vajanti punappunaṁ
itthabhāvaññathābhāvaṁ avijjāyeva sā gati.
Avijjā hāyaṁ mahāmoho yadidaṁ sassataṁ 1 ciraṁ
vijjāgatā ca ye sattā na 3 te gacchanti punabbhavanti.

[394] Siyā aññenapi pariyāyena .pe. Kathañca siyā
yaṅkiñci dukkhaṁ sambhoti sabbaṁ saṅkhārapaccayāti ayamekānupassanā
saṅkhārānaṁ tveva asesavirāganirodhā natthi dukkhassa sambhavoti
ayaṁ dutiyānupassanā evaṁ sammādvayatānupassino .pe. Athāparaṁ
etadavoca satthā
1 Ma. Yu. yenidaṁ saṁsitaṁ. 3 Yu. nāgacchanti.
Yaṅkiñci dukkhaṁ sambhoti sabbaṁ saṅkhārapaccayā
saṅkhārānaṁ nirodhena natthi dukkhassa sambhavo.
Etamādīnavaṁ ñatvā dukkhaṁ saṅkhārapaccayā
sabbasaṅkhārasamathā saññānaṁ 1 uparodhanā
evaṁ dukkhakkhayo hoti etaṁ ñatvā yathātathaṁ.
Sammaddasā vedaguno sammadaññāya paṇḍitā
abhibhuyya 2 mārasaṁyogaṁ na gacchanti punabbhavanti.

[395] Siyā aññenapi pariyāyena .pe. Kathañca siyā
yaṅkiñci dukkhaṁ sambhoti sabbaṁ viññāṇapaccayāti
ayamekānupassanā viññāṇassa tveva asesavirāganirodhā natthi
dukkhassa sambhavoti ayaṁ dutiyānupassanā evaṁ sammādvayatānupassino
.pe. Athāparaṁ etadavoca satthā
yaṅkiñci dukkhaṁ sambhoti sabbaṁ viññāṇapaccayā
viññāṇassa nirodhena natthi dukkhassa sambhavo.
Etamādīnavaṁ ñatvā dukkhaṁ viññāṇapaccayā
viññāṇūpasamā bhikkhu nicchāto parinibbutoti.

[396] Siyā aññenapi pariyāyena .pe. Kathañca siyā
yaṅkiñci dukkhaṁ sambhoti sabbaṁ phassapaccayāti ayamekānupassanā
phassassa tveva asesavirāganirodhā natthi dukkhassa sambhavoti ayaṁ
dutiyānupassanā evaṁ sammādvayatānupassino .pe. Athāparaṁ
1 Yu. saññāya. 2 Po. abhibhū.
Etadavoca satthā
tesaṁ phassaparetānaṁ bhavasotānusārinaṁ
kummaggaṁ paṭipannānaṁ ārā saṁyojanakkhayo.
Ye ca phassaṁ pariññāya paññāya 1 upasame ratā
tepi 2 phassābhisamayā nicchātā parinibbutāti.