[57] Tena kho pana samayena rañño pasenadissa kosalassa
koṭṭhāgāre samaṇassa vā brāhmaṇassa vā sappissa vā telassa
vā yāvadatthaṁ pātuṁ dīyati no nīharituṁ. Atha kho tassa
paribbājakassa etadahosi rañño kho pana pasenadissa kosalassa
koṭṭhāgāre samaṇassa vā brāhmaṇassa vā sappissa vā telassa
vā yāvadatthaṁ pātuṁ dīyati no nīharituṁ yannūnāhaṁ 4 rañño
pasenadissa kosalassa koṭṭhāgāraṁ gantvā telassa yāvadatthaṁ
pivitvā gharaṁ āgantvā uggiritvāna 5 dadeyyaṁ yaṁ imissā vijātāya
bhavissatīti. Atha kho so paribbājako rañño pasenadissa kosalassa
koṭṭhāgāraṁ gantvā telassa yāvadatthaṁ pivitvā gharaṁ āgantvā
1 Po. upajja vijaññā. 2 Ma. Yu. taṁ. 3 Ma. bhoti. 4 Po. kissa nukho.
5 Po. ucchiditvāna. Ma. ucchadditvāna.
Neva sakkoti uddhaṁ kātuṁ na pana adho. So dukkhāhi tippāhi 1
kaṭukāhi vedanāhi phuṭṭho āvaṭṭati parivaṭṭati ca. Atha kho
bhagavā pubbaṇhasamayaṁ nivāsetvā pattacīvaramādāya sāvatthiṁ
piṇḍāya pāvisi. Addasā kho bhagavā taṁ paribbājakaṁ dukkhāhi
tippāhi kaṭukāhi vedanāhi phuṭṭhaṁ āvaṭṭamānaṁ parivaṭṭamānaṁ.
Atha kho bhagavā etamatthaṁ viditvā tāyaṁ velāyaṁ imaṁ udānaṁ
udānesi
sukhino vata ye akiñcanā
vedaguno hi janā akiñcanā
sakiñcanaṁ passa vihaññamānaṁ
jano janasmiṁ 2 paṭibaddhacittoti 3 . Chaṭṭhaṁ.

[58] 7 Evamme sutaṁ. Ekaṁ samayaṁ bhagavā sāvatthiyaṁ
viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena
aññatarassa upāsakassa ekaputtako piyo manāpo kālakato 4
hoti. Atha kho sambahulā upāsakā allavatthā allakesā
divādivassa yena bhagavā tenupasaṅkamiṁsu upasaṅkamitvā bhagavantaṁ
abhivādetvā ekamantaṁ nisīdiṁsu. Ekamantaṁ nisinne kho te
upāsake bhagavā etadavoca kinnu tumhe upāsakā allavatthā
allakesā idhūpasaṅkamitvā 5 divādivassāti. Evaṁ vutte so
upāsako bhagavantaṁ etadavoca mayhaṁ kho bhagavā 6 ekaputtako piyo
1 Po. Ma. Yu. tibbāhi kharāhi. 2 Yu. janamhi. 3 Ma. Yu. paṭibandhacitto.
4 Ma. Yu. kālaṅkato. 5 Ma. Yu. idhūpasaṅkamantā. 6 Ma. Yu. bhante.
Manāpo kālakato [1]- mayaṁ allavatthā allakesā idhūpasaṅkamantā
divādivassāti. Atha kho bhagavā etamatthaṁ viditvā tāyaṁ velāyaṁ
imaṁ udānaṁ udānesi
piyarūpassādagaddhitā 2 se
devakāyā puthumānusā 3 ca
aghāvino 4 parijunnā
maccurājassa vasaṁ gacchanti.
Ye ve divā ca ratto ca
appamattā jahanti piyarūpaṁ
te ve khaṇanti aghamūlaṁ
maccuno āmisaṁ durativattanti. Sattamaṁ.

[59] 8 Evamme sutaṁ. Ekaṁ samayaṁ bhagavā kuṇḍiyāyaṁ 5
viharati kuṇḍiṭṭhānavane 6 . Tena kho pana samayena suppavāsā
koliyadhītā satta vassāni gabbhaṁ dhāreti sattāhaṁ mūḷhagabbhā.
Sā dukkhāhi tippāhi kaṭukāhi vedanāhi phuṭṭhā tīhi vitakkehi
adhivāseti sammāsambuddho vata so 7 bhagavā yo imassa evarūpassa
dukkhassa pahānāya dhammaṁ deseti supaṭipanno vata tassa bhagavato
sāvakasaṅgho yo imassa evarūpassa dukkhassa pahānāya paṭipanno
susukhaṁ vata [8]- nibbānaṁ yatthidaṁ 9 evarūpaṁ dukkhaṁ na saṁvijjatīti.
1 Ma. Yu. tena. 2 Po. piyarūpasātarūpagadhitā ye. Ma. piyarūpassādagadhitāse. Yu.
piyarūpāsātagadhitā ve. 3 Po. puthumanusā ca. Ma. puthumanussā. 4 Po. ajhāvino
parisajjanā. 5 Ma. kuṇḍikāyaṁ. 6 Ma. kuṇḍadhānavane. 7 Yu. bho.
8 Ma. taṁ. 9 Po. Yu. yadidaṁ.

[60] Atha kho suppavāsā koliyadhītā sāmikaṁ āmantesi
ehi tvaṁ ayyaputta yena bhagavā tenupasaṅkama upasaṅkamitvā
mama vacanena bhagavato pāde sirasā vandāhi appābādhaṁ appātaṅkaṁ
lahuṭṭhānaṁ balaṁ phāsuvihāraṁ puccha suppavāsā bhante koliyadhītā
bhagavato pāde sirasā vandati appābādhaṁ appātaṅkaṁ lahuṭṭhānaṁ
balaṁ phāsuvihāraṁ pucchatīti evañca vadehi suppavāsā bhante
koliyadhītā satta vassāni gabbhaṁ dhāreti sattāhaṁ mūḷhagabbhā sā
dukkhāhi tippāhi kaṭukāhi vedanāhi phuṭṭhā tīhi vitakkehi
adhivāseti sammāsambuddho vata so bhagavā yo imassa evarūpassa
dukkhassa pahānāya dhammaṁ deseti supaṭipanno vata tassa bhagavato
sāvakasaṅgho yo imassa evarūpassa dukkhassa pahānāya paṭipanno
susukhaṁ vata nibbānaṁ yatthidaṁ evarūpaṁ dukkhaṁ na saṁvijjatīti.
Paramanti kho 1 so koliyaputto suppavāsāya koliyadhītāya paṭissutvā 2
yena bhagavā tenupasaṅkami upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā
ekamantaṁ nisīdi 3 . Ekamantaṁ nisinno 4 kho koliyaputto bhagavantaṁ
etadavoca suppavāsā bhante koliyadhītā bhagavato pāde sirasā
vandati appābādhaṁ appātaṅkaṁ lahuṭṭhānaṁ balaṁ phāsuvihāraṁ pucchati
evañca vadeti suppavāsā koliyadhītā satta vassāni gabbhaṁ dhāreti
sattāhaṁ mūḷhagabbhā sā dukkhāhi tippāhi kaṭukāhi vedanāhi
phuṭṭhā tīhi vitakkehi adhivāseti sammāsambuddho vata so bhagavā
1 Yu. khosaddo natthi. 2 Po. paṭisuṇitvā. 3 Po. Yu. aṭṭhāsi.
4 Po. Yu. ṭhito.
Yo imassa evarūpassa dukkhassa pahānāya dhammaṁ deseti supaṭipanno
vata tassa bhagavato sāvakasaṅgho yo imassa evarūpassa dukkhassa
pahānāya paṭipanno susukhaṁ vata nibbānaṁ yatthidaṁ evarūpaṁ dukkhaṁ
na saṁvijjatīti. Sukhinī hotu suppavāsā koliyadhītā arogā
arogaṁ puttaṁ vijāyatūti. Saha vacanā ca pana bhagavato suppavāsā
koliyadhītā sukhinī arogā arogaṁ puttaṁ vijāyi. Evaṁ bhanteti
kho so koliyaputto bhagavato bhāsitaṁ abhinanditvā anumoditvā
uṭṭhāyāsanā bhagavantaṁ abhivādetvā padakkhiṇaṁ katvā yena sakaṁ
gharaṁ tena paccāyāsi. Addasā kho so koliyaputto suppavāsaṁ
koliyadhītaraṁ sukhiniṁ arogaṁ arogaṁ puttaṁ vijātaṁ disvānassa etadahosi
acchariyaṁ vata bho abbhūtaṁ vata bho tathāgatassa mahiddhikatā
mahānubhāvatā yatra hi nāmāyaṁ suppavāsā koliyadhītā saha vacanā
ca pana bhagavato sukhinī arogā arogaṁ puttaṁ vijāyissatīti 1 attamano
pamudito pitisomanassajāto ahosi.

[61] Atha kho suppavāsā koliyadhītā sāmikaṁ āmantesi ehi
tvaṁ ayyaputta yena bhagavā tenupasaṅkama upasaṅkamitvā mama
vacanena bhagavato pāde sirasā vandāhi suppavāsā bhante koliyadhītā
bhagavato pāde sirasā vandatīti evañca vadehi suppavāsā bhante
koliyadhītā satta vassāni gabbhaṁ dhāreti 2 sattāhaṁ mūḷhagabbhā
sā etarahi sukhinī arogā arogaṁ puttaṁ vijātā sā sattāhaṁ
1 Yu. vijāyati. 2 Yu. dhāresi.
Buddhappamukhaṁ bhikkhusaṅghaṁ bhattena nimanteti adhivāsetu kira bhante
bhagavā suppavāsāya koliyadhītāya satta bhattāni saddhiṁ bhikkhusaṅghenāti.
Paramanti kho so koliyaputto suppavāsāya koliyadhītāya
paṭissutvā yena bhagavā tenupasaṅkami upasaṅkamitvā bhagavantaṁ
abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinno kho so
koliyaputto bhagavantaṁ etadavoca suppavāsā bhante koliyadhītā
bhagavato pāde sirasā vandati evañca vadeti suppavāsā bhante
koliyadhītā satta vassāni gabbhaṁ dhāresi sattāhaṁ mūḷhagabbhā
sā etarahi sukhinī arogā arogaṁ puttaṁ vijātā sā sattāhaṁ
buddhappamukhaṁ bhikkhusaṅghaṁ bhattena nimanteti adhivāsetu kira bhante
bhagavā suppavāsāya koliyadhītāya satta bhattāni saddhiṁ bhikkhusaṅghenāti.

[62] Tena kho pana samayena aññatarena upāsakena buddhappamukho
bhikkhusaṅgho svātanāya bhattena nimantito hoti. So ca
upāsako āyasmato mahāmoggallānassa upaṭṭhāko hoti.
Atha kho bhagavā āyasmantaṁ mahāmoggallānaṁ āmantesi ehi tvaṁ
moggallāna yena so upāsako tenupasaṅkama upasaṅkamitvā
taṁ upāsakaṁ evaṁ vadehi suppavāsā āvuso koliyadhītā satta
vassāni gabbhaṁ dhāresi sattāhaṁ mūḷhagabbhā sā etarahi sukhinī
arogā arogaṁ puttaṁ vijātā sā sattāhaṁ buddhappamukhaṁ bhikkhusaṅghaṁ
Bhattena nimanteti 1 karotu suppavāsā koliyadhītā satta bhattāni
pacchā 2 so karissati tuyhaṁ 3 so upaṭṭhākoti. Evaṁ bhanteti kho
āyasmā mahāmoggallāno bhagavato paṭissutvā yena so
upāsako tenupasaṅkami upasaṅkamitvā taṁ upāsakaṁ etadavoca
suppavāsā āvuso koliyadhītā satta vassāni gabbhaṁ dhāresi sattāhaṁ
mūḷhagabbhā. Sā etarahi sukhinī arogā arogaṁ puttaṁ vijātā
sā sattāhaṁ buddhappamukhaṁ bhikkhusaṅghaṁ bhattena nimanteti karotu
suppavāsā koliyadhītā satta bhattāni pacchā tvaṁ karissasīti.
Sace me bhante ayyo mahāmoggallāno tiṇṇaṁ dhammānaṁ pāṭibhogo
bhogānañca jīvitassa ca saddhāya ca karotu suppavāsā koliyadhītā
satta bhattāni pacchā 4 karissāmīti. Dvinnaṁ kho te 5 ahaṁ āvuso
dhammānaṁ pāṭibhogo bhogānañca jīvitassa ca saddhāya pana tvaṁ
yeva pāṭibhogoti. Sace 6 bhante ayyo mahāmoggallāno dvinnaṁ
dhammānaṁ pāṭibhogo bhogānañca jīvitassa ca karotu suppavāsā
koliyadhītā satta bhattāni pacchā karissāmīti. Atha kho āyasmā
mahāmoggallāno taṁ upāsakaṁ saññāpetvā yena bhagavā
tenupasaṅkami upasaṅkamitvā bhagavantaṁ etadavoca saññāto 7 bhante
so upāsako [8]- karotu suppavāsā koliyadhītā satta bhattāni
pacchā so karissatīti. Atha kho suppavāsā koliyadhītā sattāhaṁ
buddhappamukhaṁ bhikkhusaṅghaṁ paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā
1 Yu. nimantesīti. 2 Ma. pacchā tvaṁ karissasīti. 3 Ma. Yu. tuyheso.
4 Ma. Yu. pacchāhaṁ. 5 Po. tenāhaṁ. Yu. tesaṁ. 6 Ma. Yu. sace me.
7 Ma. Yu. saññatto. 8 Ma. Yu. mayā.
Santappesi sampavāresi tañca dārakaṁ bhagavantaṁ vandāpesi
bhikkhusaṅghaṁ 1 . Atha kho āyasmā sārīputto taṁ dārakaṁ etadavoca
kacci vo 2 dāraka khamanīyaṁ kacci yāpanīyaṁ kacci na kiñci
dukkhanti. Kuto me bhante sārīputta khamanīyaṁ kuto yāpanīyaṁ
satta me vassāni lohitakucchiyā 3 vutthānīti. Atha kho suppavāsā
koliyadhītā putto me dhammasenāpatinā saddhiṁ mantetīti attamanā
pamuditā pītisomanassajātā ahosi. Atha kho bhagavā suppavāsaṁ
koliyadhītaraṁ attamanaṁ pamuditaṁ pītisomanassajātaṁ viditvā suppavāsaṁ
koliyadhītaraṁ etadavoca iccheyyāsi tvaṁ suppavāse aññampi
evarūpaṁ puttanti. Iccheyyāhaṁ 4 bhante bhagavā aññānipi evarūpāni
satta puttānīti. Atha kho bhagavā etamatthaṁ viditvā tāyaṁ
velāyaṁ imaṁ udānaṁ udānesi
asātaṁ sātarūpena piyarūpena appiyaṁ
dukkhaṁ sukhassa rūpena pamattamativattatīti. Aṭṭhamaṁ.

[63] 9 Evamme sutaṁ. Ekaṁ samayaṁ bhagavā sāvatthiyaṁ
viharati pubbārāme migāramātu pāsāde. Tena kho pana samayena
visākhāya migāramātuyā kocideva attho raññe pasenadimhi kosale
paṭibaddho 5 hoti. Taṁ rājā pasenadi kosalo na yathādhippāyaṁ
1 Po. Ma. Yu. sabbañca bhikkhusaṅghaṁ. 2 Ma. Yu. te. 3 aṭṭhakathāyaṁ
lohitakumbhiyā iti pāṭho. Ma. lohitakumbhiyaṁ. 4 Ma. Yu. iccheyyāmahaṁ.
5 paṭibandhotipi pāṭho.
Tīreti. Atha kho visākhā migāramātā divādivasseva 1 yena bhagavā
tenupasaṅkami upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ
nisīdi. Ekamantaṁ nisinnaṁ kho visākhaṁ migāramātaraṁ bhagavā etadavoca
handa kuto nu tvaṁ visākhe āgacchasi divādivassāti. Idha me
bhante kocideva attho raññe pasenadimhi kosale paṭibaddho
hoti. Taṁ rājā pasenadi kosalo na yathādhippāyaṁ tīretīti.
Atha kho bhagavā etamatthaṁ viditvā tāyaṁ velāyaṁ imaṁ udānaṁ
udānesi
sabbaṁ paravasaṁ dukkhaṁ sabbaṁ issariyaṁ sukhaṁ
sādhāraṇe vihaññanti yogā hi duratikkamāti. Navamaṁ.

[64] 10 Evamme sutaṁ. Ekaṁ samayaṁ bhagavā anupiyāyaṁ
viharati ambavane. Tena kho pana samayena āyasmā bhaddiyo
kāḷigodhāya putto araññagatopi rukkhamūlagatopi suññāgāragatopi
abhikkhaṇaṁ udānaṁ udānesi aho sukhaṁ aho sukhanti. Assosuṁ
kho sambahulā bhikkhū āyasmato bhaddiyassa kāḷigodhāya puttassa
araññagatassapi rukkhamūlagatassapi suññāgāragatassapi abhikkhaṇaṁ
udānaṁ udānentassa aho sukhaṁ aho sukhanti. Sutvāna tesaṁ
etadahosi nissaṁsayaṁ kho āvuso āyasmā bhaddiyo kāḷigodhāya
putto anabhirato brahmacariyaṁ carati yaṁsa 2 pubbe agārikabhūtassa 3
rajjasukhaṁ so tamanussaramāno araññagatopi rukkhamūlagatopi
1 Ma. divādivassa. Yu. divādivaseyeva. 2 Yu. yassa. 3 Po. Ma. agāriyabhūtassa.
Suññāgāragatopi abhikkhaṇaṁ udānaṁ udānesi aho sukhaṁ aho
sukhanti. Atha kho sambahulā bhikkhū yena bhagavā tenupasaṅkamiṁsu
upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdiṁsu. Ekamantaṁ
nisinnā kho te bhikkhū bhagavantaṁ etadavocuṁ āyasmā bhante bhaddiyo
kāḷigodhāya putto araññagatopi rukkhamūlagatopi suññāgāragatopi
abhikkhaṇaṁ udānaṁ udānesi aho sukhaṁ aho sukhanti nissaṁsayaṁ
kho bhaddiyo kāḷigodhāya putto anabhirato .pe. Aho sukhanti.

[65] Atha kho bhagavā aññataraṁ bhikkhuṁ āmantesi ehi
tvaṁ bhikkhu mama vacanena bhaddiyaṁ bhikkhuṁ āmantehi satthā taṁ
āvuso bhaddiya āmantetīti. Evaṁ bhanteti kho so bhikkhu bhagavato
paṭissutvā yenāyasmā bhaddiyo kāḷigodhāya putto tenupasaṅkami
upasaṅkamitvā āyasmantaṁ bhaddiyaṁ kāḷigodhāya puttaṁ etadavoca
satthā taṁ āvuso bhaddiya āmantetīti. Evamāvusoti
kho āyasmā bhaddiyo kāḷigodhāya putto tassa bhikkhuno paṭissutvā
yena bhagavā tenupasaṅkami upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā
ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinnaṁ kho āyasmantaṁ bhaddiyaṁ
kāḷigodhāya puttaṁ bhagavā etadavoca saccaṁ kira tvaṁ bhaddiya
araññagatopi rukkhamūlagatopi suññāgāragatopi abhikkhaṇaṁ udānaṁ
udānesi aho sukhaṁ aho sukhanti. Evaṁ bhanteti. Kaṁ 1 pana
tvaṁ bhaddiya atthavasaṁ sampassamāno araññagatopi rukkhamūlagatopi
1 Po. Ma. kiṁ pana.
Suññāgāragatopi abhikkhaṇaṁ udānaṁ udānesi aho sukhaṁ aho
sukhanti. Pubbe me bhante agārikabhūtassa rajjasukhaṁ 1 kārentassa
antopi antepure rakkhā saṁvidahitā 2 ahosi bahipi antepure
rakkhā saṁvidahitā ahosi antopi nagare rakkhā saṁvidahitā
ahosi bahipi nagare rakkhā saṁvidahitā ahosi antopi janapade
rakkhā saṁvidahitā ahosi bahipi janapade rakkhā saṁvidahitā ahosi.
So kho ahaṁ bhante evaṁ rakkhito gopito santo bhīto ubbiggo
ussaṅkī utrāsī 3 vihāsiṁ etarahi kho panāhaṁ bhante araññagatopi
rukkhamūlagatopi suññāgāragatopi ekako 4 abhīto anubbiggo anussaṅkī
anutrāsī 5 appossukko pannalomo paradavutto 6 migabhūtena cetasā
viharāmi. Imaṁ kho ahaṁ bhante atthavasaṁ sampassamāno araññagatopi
rukkhamūlagatopi suññāgāragatopi abhikkhaṇaṁ udānaṁ udānesiṁ aho
sukhaṁ aho sukhanti. Atha kho bhagavā etamatthaṁ viditvā tāyaṁ
velāyaṁ imaṁ udānaṁ udānesi
yassantarato na santi kopā
iti bhavābhavatañca vītivatto
taṁ vigatabhayaṁ sukhiṁ asokaṁ
devā nānubhavanti dassanāyāti. Dasamaṁ.
Muccalindavaggo dutiyo.
1 Po. Ma. rajjaṁ. Yu. rajjasukhaṁ karontassa. 2 Po. Ma. Yu. sabbavāresu
susaṁvihitā. 3 Po. utrāso. Yu. utrasto. 4 Ma. eko. 5 Yu.
anutrasto. 6 Ma. paradattavutto.
Tassuddānaṁ
muccalindo rājā daṇḍena sakkāro upāsakena ca
gabbhinī ekaputto ca suppavāsā visākhā ca
kāḷigodhāya bhaddiyoti.
-------------
Udāne tatiyo nandavaggo

[66] 1 Evamme sutaṁ. Ekaṁ samayaṁ bhagavā sāvatthiyaṁ
viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana
samayena aññataro bhikkhu bhagavato avidūre nisinno hoti pallaṅkaṁ
ābhujitvā ujuṁ kāyaṁ paṇidhāya purāṇakammavipākajaṁ dukkhaṁ tippaṁ 1
[2]- Kaṭukaṁ vedanaṁ adhivāsento sato sampajāno avihaññamāno.
Addasā kho bhagavā taṁ bhikkhuṁ avidūre nisinnaṁ pallaṅkaṁ ābhujitvā
ujuṁ kāyaṁ paṇidhāya purāṇakammavipākajaṁ dukkhaṁ tippaṁ kaṭukaṁ vedanaṁ
adhivāsentaṁ sataṁ sampajānaṁ avihaññamānaṁ. Atha kho bhagavā
etamatthaṁ viditvā tāyaṁ velāyaṁ imaṁ udānaṁ udānesi
sabbakammajahassa bhikkhuno
bhūnamānassa 3 purekkhataṁ rajaṁ
amamassa ṭhitassa tādino
attho natthi janaṁ lapetaveti. Suttaṁ paṭhamaṁ.
1 Ma. tibbaṁ. 2 Po. Ma. Yu. kharaṁ. 3 Po. Ma. Yu. dhunamānassa.