[99] Athakho āyasmā upāli yena bhagavā tenupasaṅkami
upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi ekamantaṁ nisinno
kho āyasmā upāli bhagavantaṁ etadavoca icchāmahaṁ bhante araññavanapatthāni 1
pantāni senāsanāni paṭisevitunti. Durabhisambhavāni hi 2
kho upāli araññavanapatthāni pantāni senāsanāni dukkaraṁ pavivekaṁ
durabhiramaṁ ekatte haranti maññe mano vanāni samādhiṁ alabhamānassa
bhikkhuno yo kho upāli evaṁ vadeyya ahaṁ samādhiṁ alabhamāno
araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevissāmīti tassetaṁ
pāṭikaṅkhaṁ saṁsīdissati vā uppilavissati 3 vā seyyathāpi upāli mahāudakarahado
atha āgaccheyya hatthināgo sattaratano vā aḍḍhaṭṭharatano 4
vā tassa evamassa yannūnāhaṁ imaṁ udakarahadaṁ ogāhetvā kaṇṇasandhovikaṁpi
khiḍḍaṁ kīḷeyyaṁ piṭṭhisandhovikaṁpi khiḍḍaṁ kīḷeyyaṁ kaṇṇasandhovikaṁpi
khiḍḍaṁ kīḷitvā piṭṭhisandhovikaṁpi khiḍḍaṁ kīḷitvā nhātvā 5
ca pīvitvā ca paccuttaritvā yena kāmaṁ pakkameyyanti so taṁ
udakarahadaṁ ogāhetvā kaṇṇasandhovikaṁpi khiḍḍaṁ kīḷeyya piṭṭhisandhovikaṁpi
khiḍḍaṁ kīḷeyya kaṇṇasandhovikaṁpi khiḍḍaṁ kīḷitvā piṭṭhisandhovikaṁpi
khiḍḍaṁ kīḷitvā nhātvā ca pivitvā ca paccuttaritvā yena
kāmaṁ pakkameyya taṁ kissa hetu mahā upāli 6 attabhāvo gambhīre
gādhaṁ vindati atha āgaccheyya saso vā biḷāro vā tassa evamassa
1 Po. Yu. araññe vanapatkāni. sabbattha īdisameva. 2 Yu. hisaddo natthi.
3 Ma. sabbattha vāresu uplavissati. 4 Po. aḍḍhaṭṭhttararatano. Yu. aḍḍharatano.
5 Ma. sabbattha vāresu nhatvā. 6 Sī. Yu. mahā hupāla.
Ko cāhaṁ ko ca hatthināgo yannūnāhaṁ imaṁ udakarahadaṁ ogāhetvā
kaṇṇasandhovikaṁpi khiḍḍaṁ kīḷeyyaṁ piṭṭhisandhovikaṁpi khiḍḍaṁ kīḷeyyaṁ
kaṇṇasandhovikaṁpi khiḍḍaṁ kīḷitvā piṭṭhisandhovikaṁpi khiḍḍaṁ kīḷitvā nhātvā
ca pīvitvā ca paccuttaritvā yena kāmaṁ pakkameyyanti so taṁ
udakarahadaṁ sahasā appaṭisaṅkhāya 1 tassetaṁ pāṭikaṅkhaṁ saṁsīdissati vā
uppilavissati vā taṁ kissa hetu paritto upāli 2 attabhāvo
gambhīre gādhaṁ na vindati evameva kho upāli yo evaṁ vadeyya
ahaṁ samādhiṁ alabhamāno araññavanapatthāni pantāni senāsanāni
paṭisevissāmīti tassetaṁ pāṭikaṅkhaṁ saṁsīdissati vā uppilavissati 3 vā
seyyathāpi upāli daharo kumāro mando uttānaseyyako sakena muttakarīsena
kīḷati taṁ kiṁ maññasi upāli nanvāyaṁ kevalā paripūrā
bālakhiḍḍāti 4 . Evaṁ bhante. Sa kho so upāli kumāro aparena
samayena vuddhimanvāya indriyānaṁ paripākamanvāya yāni tāni 5 kumārakānaṁ
kīḷāpanakāni bhavanti seyyathīdaṁ vaṅkakaṁ 6 ghaṭikaṁ mokkhacikaṁ piṅgulikaṁ 7
pattāḷhakaṁ rathakaṁ dhanukaṁ tehi kīḷati taṁ kiṁ maññasi upāli nanvāyaṁ
khiḍḍā purimāya khiḍḍāya abhikkantatarā ca paṇītatarā cāti. Evaṁ
bhante. Sa kho so upāli kumāro aparena samayena vuddhimanvāya
indriyānaṁ paripākamanvāya pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto
paricāreti cakkhuviññeyyehi rūpehi iṭṭhehi kantehi manāpehi piyarūpehi
1 Po. Ma. appaṭisaṅkhā. etthantare ca pakkhandeyyāti dissati. 2 Yu. hupāli.
3 Ma. upalvissati vāti. 4 Po. bālakiḷāti. 5 Ma. yāni kānici.
6 Po. Yu. vaṅkaṁ. 7 Po. vatulakaṁ. Ma. Yu. ciṅgulakaṁ.
Kāmūpasañhitehi rajanīyehi sotaviññeyyehi saddehi ... Ghānaviññeyyehi
gandhehi ... Jivhāviññeyyehi rasehi ... Kāyaviññeyyehi
phoṭṭhabbehi iṭṭhehi kantehi manāpehi piyarūpehi kāmūpasañhitehi
rajanīyehi taṁ kiṁ maññasi upāli nanvāyaṁ khiḍḍā purimāhi khiḍḍāhi
abhikkantatarā ca paṇītatarā cāti. Evaṁ bhante. Idha kho pana [1]-
upāli tathāgato loke uppajjati arahaṁ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno
sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṁ
buddho bhagavā so imaṁ lokaṁ sadevakaṁ samārakaṁ sabrahmakaṁ sassamaṇabrāhmaṇiṁ
pajaṁ sadevamanussaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā pavedeti so
dhammaṁ deseti ādikalyāṇaṁ majjhekalyāṇaṁ pariyosānakalyāṇaṁ sātthaṁ
sabyañjanaṁ kevalaparipuṇṇaṁ parisuddhaṁ brahmacariyaṁ pakāseti taṁ dhammaṁ
suṇāti gahapati vā gahapatiputto vā aññatarasmiṁ vā kule pacchā
jāto so taṁ dhammaṁ sutvā tathāgate saddhaṁ paṭilabhati so tena
saddhāpaṭilābhena samannāgato iti paṭisañcikkhati sambādho gharāvāso
rajāpatho abbhokāso pabbajā nayidaṁ sukaraṁ agāraṁ ajjhāvasatā ekantaparipuṇṇaṁ
ekantaparisuddhaṁ saṅkhalikhitaṁ brahmacariyaṁ carituṁ yannūnāhaṁ
kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā
anagāriyaṁ pabbajeyyanti so aparena samayena appaṁ vā bhogakkhandhaṁ
pahāya mahantaṁ vā bhogakkhandhaṁ pahāya appaṁ vā ñātiparivaṭṭaṁ pahāya
mahantaṁ vā ñātiparivaṭṭaṁ pahāya kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni
1 Ma. Yu. etthantare voti atthi.
Vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajati so evaṁ pabbajito
samāno bhikkhūnaṁ sikkhāsājīvasamāpanno pāṇātipātaṁ pahāya pāṇātipātā
paṭivirato hoti nihitadaṇḍo nihitasattho lajjī dayāpanno sabbapāṇabhūtahitānukampī
viharati adinnādānaṁ pahāya adinnādānā paṭivirato hoti
dinnādāyī dinnapāṭikaṅkhī athenena sucibhūtena attanā viharati abrahmacariyaṁ
pahāya brahmacārī hoti ārācārī virato methunā gāmadhammā musāvādaṁ
pahāya musāvādā paṭivirato hoti saccavādī saccasandho theto paccayiko
avisaṁvādako lokassa pisuṇaṁ vācaṁ pahāya pisuṇāya vācāya paṭivirato
hoti na ito sutvā amutra 1 akkhātā imesaṁ bhedāya amutra
vā sutvā na imesaṁ akkhātā amūsaṁ bhedāya iti bhinnānaṁ vā
sandhātā sahitānaṁ vā anuppadātā samaggārāmo samaggarato samagganandī
samaggakaraṇiṁ vācaṁ bhāsitā hoti pharusaṁ vācaṁ pahāya pharusāya vācāya
paṭivirato hoti yā sā vācā kaṇṇasukhā pemaniyā 2 hadayaṅgamā
porī bahujanakantā bahujanamanāpā tathārūpiṁ vācaṁ bhāsitā hoti samphappalāpaṁ
pahāya samphappalāpā paṭivirato hoti kālavādī bhūtavādī
atthavādī dhammavādī vinayavādī nidhānavatiṁ vācaṁ bhāsitā hoti kālena
sāpadesaṁ pariyantavatiṁ atthasañhitaṁ so bījagāmabhūtagāmasamārambhā
paṭivirato hoti ekabhattiko hoti rattūparato virato vikālabhojanā
naccagītavāditavisūkadassanā paṭivirato hoti mālāgandhavilepanadhāraṇa-
maṇḍanavibhūsanaṭṭhānā paṭivirato hoti uccāsayanamahāsayanā paṭivirato
1 Ma. ito sutvā na amutra. 2 Ma. pemanīyā.
Hoti jātarūparajatapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti āmakadhaññapaṭiggahaṇā
paṭivirato hoti āmakamaṁsapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti itthīkumāripaṭiggahaṇā
paṭivirato hoti dāsidāsapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti
ajeḷakapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti kukkuṭasūkarapaṭiggahaṇā paṭivirato
hoti hatthigavāssavaḷavapaṭiggahaṇā 1 paṭivirato hoti khettavatthupaṭiggahaṇā
paṭivirato hoti dūteyyapahīnagamanānuyogā paṭivirato hoti kayavikkayā
paṭivirato hoti tulākūṭakaṁsakūṭamānakūṭā paṭivirato hoti ukkoṭanavañcanika-
nikatisāviyogā 2 paṭivirato hoti chedanavadhabandhaviparāmosāalopasāhasā 3
paṭivirato hoti so santuṭṭho hoti kāyaparihārikena cīvarena
kucchiparihārikena piṇḍapātena yena yeneva pakkamati samādāyeva pakkamati
seyyathāpi nāma pakkhī sakuṇo yena yeneva ḍeti 4 sapattabhārova ḍeti
evameva bhikkhu santuṭṭho hoti kāyaparihārikena cīvarena kucchiparihārikena
piṇḍapātena yena yeneva pakkamati samādāyeva pakkamati so iminā
ariyena sīlakkhandhena samannāgato ajjhattaṁ anavajjasukhaṁ paṭisaṁvedeti.
So cakkhunā rūpaṁ disvā na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī
yatvādhikaraṇamenaṁ cakkhundriyaṁ asaṁvutaṁ viharantaṁ abhijjhādomanassā pāpakā
akusalā dhammā anvāssaveyyuṁ tassa saṁvarāya paṭipajjati rakkhati
cakkhundriyaṁ cakkhundriye saṁvaraṁ āpajjati sotena saddaṁ sutvā ...
Ghānena gandhaṁ ghāyitvā ... Jivhāya rasaṁ sāyitvā ... Kāyena phoṭṭhabbaṁ
phusitvā ... Manasā dhammaṁ viññāya na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī
1 Ma. Yu. ... gavāssa .... 2 Ma. Yu. sāciyogā. 3 Ma. Yu. chedanavadhabandhanaviparāmosa
ālopasahasākārā. 4 Po. saṇḍeti.
Yatvādhikaraṇamenaṁ manindriyaṁ asaṁvutaṁ viharantaṁ abhijjhādomanassā
pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṁ tassa saṁvarāya
paṭipajjati rakkhati manindriyaṁ manindriye saṁvaraṁ āpajjati so iminā
ariyena indriyasaṁvarena samannāgato ajjhattaṁ abyāsekasukhaṁ 1 paṭisaṁvedeti.
So abhikkante paṭikkante sampajānakārī hoti ālokite
vilokite sampajānakārī hoti sammiñjite pasārite sampajānakārī
hoti saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe sampajānakārī hoti asite pīte
khāyite sāyite sampajānakārī hoti uccārapassāvakamme sampajānakārī
hoti gate ṭhite nisinne sutte jāgarite bhāsite tuṇhībhāve
sampajānakārī hoti so iminā ca ariyena sīlakkhandhena samannāgato
iminā ca ariyena indriyasaṁvarena samannāgato iminā ca ariyena
satisampajaññena samannāgato vivittaṁ senāsanaṁ bhajati araññaṁ rukkhamūlaṁ
pabbataṁ kandaraṁ giriguhaṁ susānaṁ vanapatthaṁ abbhokāsaṁ palālapuñjaṁ so
araññagato vā rukkhamūlagato vā suññāgāragato vā nisīdati pallaṅkaṁ
ābhujitvā ujuṁ kāyaṁ paṇidhāya parimukhaṁ satiṁ upaṭṭhapetvā so
abhijjhaṁ loke pahāya vigatābhijjhena cetasā viharati abhijjhāya
cittaṁ parisodheti byāpādapadosaṁ pahāya abyāpannacitto viharati
sabbapāṇabhūtahitānukampī byāpādapadosā cittaṁ parisodheti thīnamiddhaṁ
pahāya vigatathīnamiddho viharati ālokasaññī sato sampajāno thīnamiddhā
cittaṁ parisodheti uddhaccakukkuccaṁ pahāya anuddhato viharati ajjhattaṁ
1 Po. abyāpajjhaṁ sukhaṁ.
Vūpasantacitto uddhaccakukkuccā cittaṁ parisodheti vicikicchaṁ pahāya
tiṇṇavicikiccho viharati akathaṁkathī kusalesu dhammesu vicikicchāya cittaṁ
parisodheti.
So ime pañca nīvaraṇe pahāya cetaso 1 upakkilese paññāya
dubbalīkaraṇe vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṁ
savicāraṁ vivekajaṁ pītisukhaṁ paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja viharati taṁ kiṁ
maññasi upāli nanvāyaṁ vihāro purimehi vihārehi abhikkantataro ca
paṇītataro cāti. Evaṁ bhante. Imampi kho upāli mama sāvakā
attani dhammaṁ sampassamānā 2 araññavanapatthāni pantāni senāsanāni
paṭisevanti no ca kho tāva anuppattasadatthā viharanti puna
ca paraṁ upāli bhikkhu vitakkavicārānaṁ vūpasamā ... Dutiyaṁ jhānaṁ upasampajja
viharati taṁ kiṁ maññasi upāli nanvāyaṁ vihāro purimehi vihārehi
abhikkantataro ca paṇītataro cāti. Evaṁ bhante. Imampi kho
upāli mama sāvakā attani dhammaṁ sampassamānā araññavanapatthāni
pantāni senāsanāni paṭisevanti no ca kho tāva anuppattasadatthā
viharanti puna caparaṁ upāli bhikkhu pītiyā ca virāgā ... Tatiyaṁ jhānaṁ
upasampajja viharati taṁ kiṁ maññasi upāli nanvāyaṁ vihāro purimehi
vihārehi abhikkantataro ca paṇītataro cāti. Evaṁ bhante. Imampi
kho upāli mama sāvakā attani dhammaṁ sampassamānā araññavanapatthāni
pantāni senāsanāni paṭisevanti no ca kho tāva anuppattasadatthā
1 Po. cetasā. 2 Po. sabbattha vāresu samphassamānā.
Viharanti puna caparaṁ upāli bhikkhu sukhassa ca pahānā ... Catutthaṁ
jhānaṁ upasampajja viharati taṁ kiṁ maññasi upāli nanvāyaṁ vihāro
purimehi vihārehi abhikkantataro ca paṇītataro cāti. Evaṁ bhante.
Imampi kho mama sāvakā attani dhammaṁ sampassamānā araññavanapatthāni
pantāni senāsanāni paṭisevanti no ca kho tāva anuppattasadatthā
viharanti puna caparaṁ upāli bhikkhu sabbaso rūpasaññānaṁ
samatikkamā paṭighasaññānaṁ atthaṅgamā nānattasaññānaṁ amanasikārā
ananto ākāsoti ākāsānañcāyatanaṁ upasampajja viharati taṁ kiṁ
maññasi upāli nanvāyaṁ vihāro purimehi vihārehi abhikkantataro ca
paṇītataro cāti. Evaṁ bhante. Imampi kho upāli mama sāvakā
attani dhammaṁ sampassamānā araññavanapatthāni pantāni senāsanāni
paṭisevanti no ca kho tāva anuppattasadatthā viharanti puna
caparaṁ upāli bhikkhu sabbaso ākāsānañcāyatanaṁ samatikkamma anantaṁ
viññāṇanti viññāṇañcāyatanaṁ upasampajja viharati ... Sabbaso
viññāṇañcāyatanaṁ samatikkamma natthi kiñcīti ākiñcaññāyatanaṁ
upasampajja viharati ... Sabbaso ākiñcaññāyatanaṁ samatikkamma santametaṁ
paṇītametanti nevasaññānāsaññāyatanaṁ upasampajja viharati taṁ kiṁ
maññasi upāli nanvāyaṁ vihāro purimehi vihārehi abhikkantataro ca
paṇītataro cāti. Evaṁ bhante. Imampi kho upāli mama sāvakā
attani dhammaṁ sampassamānā araññavanapatthāni pantāni senāsanāni
Paṭisevanti no ca kho tāva anuppattasadatthā viharanti puna caparaṁ
upāli bhikkhu sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṁ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṁ
upasampajja viharati paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā
honti taṁ kiṁ maññasi upāli nanvāyaṁ vihāro purimehi vihārehi
abhikkantataro ca paṇītataro cāti. Evaṁ bhante. Imampi kho upāli
mama sāvakā attani dhammaṁ sampassamānā araññavanapatthāni pantāni
senāsanāni paṭisevanti no ca kho tāva anuppattasadatthā viharanti
iṅgha tvaṁ upāli saṅghe viharāhi saṅghe te viharato phāsu bhavissatīti.

[100] Dasayime bhikkhave dhamme appahāya abhabbo arahattaṁ
sacchikātuṁ katame dasa rāgaṁ dosaṁ mohaṁ kodhaṁ upanāhaṁ makkhaṁ
paḷāsaṁ issaṁ macchariyaṁ mānaṁ ime kho bhikkhave dasa dhamme appahāya
abhabbo arahattaṁ sacchikātunti 1 . Dasayime bhikkhave dhamme pahāya bhabbo
arahattaṁ sacchikātuṁ katame dasa rāgaṁ dosaṁ mohaṁ kodhaṁ upanāhaṁ
makkhaṁ paḷāsaṁ issaṁ macchariyaṁ mānaṁ ime kho bhikkhave dasa dhamme
pahāya bhabbo arahattaṁ sacchikātunti.
Upāsakavaggo 2 pañcamo.
Tassuddānaṁ
kāmabhogī 3 veraṁ 4 diṭṭhi vajjiyauttiyā ubho
kokanudo āhuṇiyo thero upāli ābhabo 5 .
Dutiyapaṇṇāsako dutiyo.
1 Ma. Yu. itisaddo natthi. 2 Po. upālivaggo. 3 Po. Ma. kosavedadiṭṭhiva
vappaupattiṁ gato. parakokanudo āhuṇiyo thero upāli āmenacāti. 4 Ma. bhayaṁ.
vajjiyamāhitutti. 5 Ma. Yu. abhabbo.
Tatiyapaṇṇāsako
samaṇasaññāvaggo paṭhamo

[101] Tisso [1]- bhikkhave samaṇasaññā bhāvitā bahulīkatā satta
dhamme paripūrenti katamā tisso vevaṇṇiyamhi ajjhūpagato
parapaṭibaddhā me jīvikā añño me ākappo karaṇīyoti imā
kho bhikkhave tisso samaṇasaññā bhāvitā bahulīkatā satta dhamme
paripūrenti katame satta niccaṁ satatakārī hoti satatavuttī 2 sīlesu
anabhijjhālu hoti abyāpajjho hoti anatimānī hoti sikkhākāmo
hoti iccatthantissa 3 hoti jīvitaparikkhāresu āraddhaviriyo [4]- viharati
imā kho bhikkhave tisso samaṇasaññā bhāvitā bahulīkatā ime satta
dhamme paripūrentīti.

[102] Sattime bhikkhave bojjhaṅgā bhāvitā bahulīkatā tisso
vijjā paripūrenti katame satta satisambojjhaṅgo dhammavicayasambojjhaṅgo
viriyasambojjhaṅgo pītisambojjhaṅgo passaddhisambojjhaṅgo
samādhisambojjhaṅgo upekkhāsambojjhaṅgo ime kho bhikkhave satta
bojjhaṅgā bhāvitā bahulīkatā tisso vijjā paripūrenti katamā
tisso idha bhikkhave bhikkhu anekavihitaṁ pubbenivāsaṁ anussarati seyyathīdaṁ
1 Ma. imā. 2 Ma. santatakārī hoti santavutti. niccanti natthi.
3 Po. icchatthantissa. Ma. idamatthaṁtissa. Yu. idamatāntissa. 4 Ma. Yu. ca.
Ekampi jātiṁ dvepi jātiyo .pe. Iti sākāraṁ sauddesaṁ anekavihitaṁ
pubbenivāsaṁ anussarati dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena
.pe. Yathākammūpage satte pajānāti āsavānaṁ
khayā .pe. Sacchikatvā upasampajja viharati ime kho bhikkhave satta
bojjhaṅgā bhāvitā bahulīkatā imā tisso vijjā paripūrentīti.

[103] Micchattaṁ bhikkhave āgamma virādhanā hoti no ārādhanā
kathañca bhikkhave micchattaṁ āgamma virādhanā hoti no ārādhanā
micchādiṭṭhikassa bhikkhave micchāsaṅkappo pahoti micchāsaṅkappassa
micchāvācā pahoti micchāvācassa micchākammanto pahoti micchākammantassa
micchāājīvo pahoti micchāājīvassa micchāvāyāmo pahoti
micchāvāyāmassa micchāsati pahoti micchāsatissa micchāsamādhi pahoti
micchāsamādhissa micchāñāṇaṁ pahoti micchāñāṇissa 1 micchāvimutti
pahoti evaṁ kho bhikkhave micchattaṁ āgamma virādhanā hoti no
ārādhanā.

[104] Sammattaṁ bhikkhave āgamma ārādhanā hoti no virādhanā
kathañca bhikkhave sammattaṁ āgamma ārādhanā hoti no virādhanā
sammādiṭṭhikassa bhikkhave sammāsaṅkappo pahoti sammāsaṅkappassa
sammāvācā pahoti sammāvācassa sammākammanto pahoti sammākammantassa
sammāājīvo pahoti sammāājīvassa sammāvāyāmo pahoti
sammāvāyāmassa sammāsati pahoti sammāsatissa sammāsamādhi pahoti
1 Po. Yu. micchāñāṇassa. sabbattha īdisameva.
Sammāsamādhissa sammāñāṇaṁ pahoti sammāñāṇissa 1 sammāvimutti
pahoti evaṁ kho bhikkhave sammattaṁ āgamma ārādhanā hoti no
virādhanāti. Micchādiṭṭhikassa bhikkhave purisapuggalassa micchāsaṅkappassa
micchāvācassa micchākammantassa micchāājīvassa micchāvāyāmassa micchāsatissa
micchāsamādhissa micchāñāṇissa micchāvimuttissa yañceva kāyakammaṁ
yathādiṭṭhisamattaṁ samādinnaṁ yañca vacīkammaṁ ... Yañca manokammaṁ
yathādiṭṭhisamattaṁ samādinnaṁ yā ca cetanā yā ca patthanā yo ca
paṇidhi ye ca saṅkhārā sabbe te dhammā aniṭṭhāya akantāya
amanāpāya ahitāya dukkhāya saṁvattanti taṁ kissa hetu diṭṭhi hi 2
bhikkhave pāpikā seyyathāpi bhikkhave nimbabījaṁ vā kosātakibījaṁ vā
tittakalābubījaṁ vā allāya paṭhaviyā nikkhittaṁ yañceva paṭhavīrasaṁ
upādiyati yañca āporasaṁ upādiyati sabbantaṁ tittakattāya kaṭukattāya
asātattāya saṁvattati taṁ kissa hetu bījamhi bhikkhave pāpakaṁ
evameva kho bhikkhave micchādiṭṭhikassa purisapuggalassa micchāsaṅkappassa
micchāvācassa micchākammantassa micchāvāyāmassa micchāsatissa micchāsamādhissa
micchāñāṇissa micchāvimuttissa yañceva kāyakammaṁ
yathādiṭṭhisamattaṁ samādinnaṁ yañca vacīkammaṁ ... Yañca manokammaṁ
yathādiṭṭhisamattaṁ samādinnaṁ yā ca cetanā yā ca patthanā yo ca
paṇidhi ye ca saṅkhārā sabbe te dhammā aniṭṭhāya akantāya
amanāpāya ahitāya dukkhāya saṁvattanti taṁ kissa hetu diṭṭhi hi
1 Po. Yu. sammāñāṇassa. sabbattha īdisameva. 2 Ma. sabbavāresuhissa.
Bhikkhave pāpikā. Sammādiṭṭhikassa bhikkhave purisapuggalassa sammāsaṅkappassa
sammāvācassa sammākammantassa sammāājīvassa sammāvāyāmassa
sammāsatissa sammāsamādhissa sammāñāṇissa sammāvimuttissa
yañceva kāyakammaṁ yathādiṭṭhisamattaṁ samādinnaṁ yañca vacīkammaṁ
yathādiṭṭhisamattaṁ samādinnaṁ ... Yañca manokammaṁ yathādiṭṭhisamattaṁ samādinnaṁ
yā ca cetanā yā ca patthanā yo ca paṇidhi ye ca saṅkhārā sabbe
te dhammā iṭṭhāya kantāya manāpāya hitāya sukhāya saṁvattanti taṁ
kissa hetu diṭṭhi hi bhikkhave bhaddikā seyyathāpi bhikkhave ucchubījaṁ
vā sālibījaṁ vā muddikabījaṁ vā 1 allāya paṭhaviyā nikkhittaṁ yañca 2 paṭhavīrasaṁ
upādiyati yañca āporasaṁ upādiyati sabbantaṁ sātattāya madhurattāya
asecanakattāya saṁvattati taṁ kissa hetu bījamhi bhikkhave bhaddikaṁ 3
evameva kho bhikkhave sammādiṭṭhikassa purisapuggalassa sammāsaṅkappassa
sammāvācassa sammākammantassa sammāājīvassa sammāvāyāmassa
sammāsatissa sammāsamādhissa sammāñāṇissa sammāvimuttissa yañceva
kāyakammaṁ yathādiṭṭhisamattaṁ samādinnaṁ yañca vacīkammaṁ ... Yañca
manokammaṁ yathādiṭṭhisamattaṁ samādinnaṁ yā ca cetanā yā ca patthanā
yo ca paṇidhi ye ca saṅkhārā sabbe te dhammā iṭṭhāya kantāya
manāpāya hitāya sukhāya saṁvattanti taṁ kissa hetu diṭṭhi hi
bhikkhave bhaddikāti.

[105] Avijjā bhikkhave pubbaṅgamā akusalānaṁ dhammānaṁ samāpattiyā
1 Ma. muddikābījā. 2 Ma. yañceva. 3 Ma. Yu. bhaddakaṁ.
Anvadeva ahirikaṁ anottappaṁ avijjāgatassa bhikkhave aviddasuno
micchādiṭṭhi pahoti micchādiṭṭhikassa micchāsaṅkappo pahoti micchāsaṅkappassa
micchāvācā pahoti micchāvācassa micchākammanto pahoti
micchākammantassa micchāājīvo pahoti micchāājīvassa micchāvāyāmo
pahoti micchāvāyāmassa micchāsati pahoti micchāsatissa micchāsamādhi
pahoti micchāsamādhissa micchāñāṇaṁ pahoti micchāñāṇissa
micchāvimutti pahoti. Vijjā bhikkhave pubbaṅgamā kusalānaṁ dhammānaṁ
samāpattiyā anvadeva hirottappaṁ vijjāgatassa bhikkhave viddasuno
sammādiṭṭhi pahoti sammādiṭṭhikassa sammāsaṅkappo pahoti sammāsaṅkappassa
sammāvācā pahoti sammāvācassa sammākammanto pahoti
sammākammantassa sammāājīvo pahoti sammāājīvassa sammāvāyāmo
pahoti sammāvāyāmassa sammāsati pahoti sammāsatissa sammāsamādhi
pahoti sammāsamādhissa sammāñāṇaṁ pahoti sammāñāṇissa sammāvimutti
pahoti.

[106] Dasayimāni bhikkhave nijjaravatthūni katamāni dasa sammādiṭṭhikassa
bhikkhave micchādiṭṭhi nijjiṇṇā hoti ye ca micchādiṭṭhipaccayā
aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti te cassa
nijjiṇṇā honti sammādiṭṭhipaccayā ca aneke kusalā dhammā
bhāvanāpāripūriṁ gacchanti. Sammāsaṅkappassa bhikkhave micchāsaṅkappo
nijjiṇṇo hoti ye ca micchāsaṅkappapaccayā aneke pāpakā akusalā
Dhammā sambhavanti te cassa nijjiṇṇā honti sammāsaṅkappapaccayā
ca aneke kusalā dhammā bhāvanāpāripūriṁ gacchanti. Sammāvācassa
bhikkhave micchāvācā nijjiṇṇā hoti ye ca micchāvācāpaccayā
aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti te cassa nijjiṇṇā
honti sammāvācāpaccayā ca aneke kusalā dhammā bhāvanāpāripūriṁ
gacchanti. Sammākammantassa bhikkhave micchākammanto nijjiṇṇo hoti
ye ca micchākammantapaccayā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti
te cassa nijjiṇṇā honti sammākammantapaccayā ca aneke kusalā
dhammā bhāvanāpāripūriṁ gacchanti. Sammāājīvassa bhikkhave micchāājīvo
nijjiṇṇo hoti ye ca micchāājīvapaccayā aneke pāpakā akusalā
dhammā sambhavanti te cassa nijjiṇṇā honti sammāājīvapaccayā
ca aneke kusalā dhammā bhāvanāpāripūriṁ gacchanti. Sammāvāyāmassa
bhikkhave micchāvāyāmo nijjiṇṇo hoti ye ca micchāvāyāmapaccayā
aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti te cassa nijjiṇṇā
honti sammāvāyāmapaccayā ca aneke kusalā dhammā bhāvanāpāripūriṁ
gacchanti. Sammāsatissa bhikkhave micchāsati nijjiṇṇā hoti ye
ca micchāsatipaccayā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti te
cassa nijjiṇṇā honti sammāsatipaccayā ca aneke kusalā dhammā
bhāvanāpāripūriṁ gacchanti. Sammāsamādhissa bhikkhave micchāsamādhi nijjiṇṇo
hoti ye ca micchāsamādhipaccayā aneke pāpakā akusalā dhammā
Sambhavanti te cassa nijjiṇṇā honti sammāsamādhipaccayā ca
aneke kusalā dhammā bhāvanāpāripūriṁ gacchanti. Sammāñāṇissa bhikkhave
micchāñāṇaṁ nijjiṇṇaṁ hoti ye ca micchāñāṇapaccayā aneke
pāpakā akusalā dhammā sambhavanti te cassa nijjiṇṇā honti
sammāñāṇapaccayā ca aneke kusalā dhammā bhāvanāpāripūriṁ gacchanti.
Sammāvimuttissa bhikkhave micchāvimutti nijjiṇṇā hoti ye ca
micchāvimuttipaccayā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti te
cassa nijjiṇṇā honti sammāvimuttipaccayā ca aneke kusalā
dhammā bhāvanāpāripūriṁ gacchanti. Imāni kho bhikkhave dasa nijjaravatthūnīti.

[107] Atthi bhikkhave dakkhiṇesu janapadesu dhovanaṁ 1 nāma tattha
hoti annampi pānampi khajjampi bhojjampi 2 seyyampi peyyampi naccampi
gītampi vāditampi atthetaṁ bhikkhave dhovanaṁ netaṁ natthīti vadāmi
tañca kho etaṁ bhikkhave dhovanaṁ hīnaṁ gammaṁ pothujjanikaṁ anariyaṁ anatthasañhitaṁ
na nibbidāya na virāgāya na nirodhāya na upasamāya na
abhiññāya na sambodhāya na nibbānāya saṁvattati ahañca kho
bhikkhave ariyaṁ dhovanaṁ desissāmi 3 yaṁ dhovanaṁ ekantanibbidāya virāgāya
nirodhāya upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṁvattati yaṁ
dhovanaṁ āgamma jātidhammā sattā jātiyā parimuccanti jarādhammā
sattā jarāya parimuccanti maraṇadhammā sattā maraṇena parimuccanti
1 Po. sabbavāresu dhopanaṁ. 2 Po. bhojanampi. 3 Ma. desessāmi. ito
paraṁ evaṁ ñātabbaṁ.
Sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadhammā sattā sokaparidevadukkhadomanas-
supāyāsehi parimuccanti taṁ suṇātha sādhukaṁ manasikarotha bhāsissāmīti.
Evaṁ bhanteti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṁ. Bhagavā etadavoca
katamañca taṁ bhikkhave ariyaṁ dhovanaṁ 1 ekantanibbidāya virāgāya nirodhāya
upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṁvattati yaṁ dhovanaṁ
āgamma jātidhammā sattā jātiyā parimuccanti jarādhammā sattā
jarāya parimuccanti maraṇadhammā sattā maraṇena parimuccanti
sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadhammā sattā sokaparidevadukkhadomanas-
supāyāsehi parimuccanti. Sammādiṭṭhikassa bhikkhave micchādiṭṭhi niddhotā
hoti ye ca micchādiṭṭhipaccayā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti
te cassa niddhotā hoti sammādiṭṭhipaccayā [2]- aneke kusalā dhammā
bhāvanāpāripūriṁ gacchanti. Sammāsaṅkappassa bhikkhave micchāsaṅkappo
niddhoto hoti ... Sammāvācassa bhikkhave micchāvācā niddhotā hoti ...
Sammākammantassa bhikkhave micchākammanto niddhoto hoti ... Sammāājīvassa
bhikkhave micchāājīvo niddhoto hoti ... Sammāvāyāmassa bhikkhave micchā-
vāyāmo niddhoto hoti ... Sammāsatissa bhikkhave micchāsati niddhotā hoti
... Sammāsamādhissa bhikkhave micchāsamādhi niddhoto hoti ... Sammāñāṇissa
bhikkhave micchāñāṇaṁ niddhotaṁ hoti ... Sammāvimuttissa bhikkhave micchāvimutti
niddhotā hoti ye ca micchāvimuttipaccayā aneke pāpakā
akusalā dhammā sambhavanti te cassa niddhotā honti sammāvimuttipaccayā
1 Ma. Yu. yaṁ dhovanaṁ. 2 Ma. Yu. ca.
Ca aneke kusalā dhammā bhāvanāpāripūriṁ gacchanti. Idaṁ
kho taṁ bhikkhave ariyaṁ dhovanaṁ [1]- ekantanibbidāya virāgāya nirodhāya
upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṁvattati yaṁ dhovanaṁ
āgamma jātidhammā sattā jātiyā parimuccanti jarādhammā sattā
jarāya parimuccanti maraṇadhammā sattā maraṇena parimuccanti
sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadhammā sattā sokaparidevadukkha-
domanassupāyāsehi parimuccantīti.

[108] Tikicchakā bhikkhave virecanaṁ denti pittasamuṭṭhānānampi
ābādhānaṁ paṭighātāya semhasamuṭṭhānānampi ābādhānaṁ paṭighātāya
vātasamuṭṭhānānampi ābādhānaṁ paṭighātāya atthetaṁ bhikkhave virecanaṁ netaṁ
natthīti vadāmi tañca kho etaṁ bhikkhave virecanaṁ sampajjatipi vipajjatipi
ahañca kho bhikkhave ariyaṁ virecanaṁ desissāmi yaṁ virecanaṁ [2]- sampajjatiyeva
no vipajjati yaṁ virecanaṁ āgamma jātidhammā sattā jātiyā parimuccanti
jarādhammā sattā jarāya parimuccanti maraṇadhammā sattā maraṇena
parimuccanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadhammā sattā
sokaparidevadukkhadomanassupāyāsehi parimuccanti taṁ suṇātha sādhukaṁ manasikarotha
bhāsissāmīti. Evaṁ bhanteti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṁ.
Bhagavā etadavoca katamañca taṁ bhikkhave ariyaṁ virecanaṁ [3]- sampajjatiyeva
no vipajjati yaṁ virecanaṁ āgamma jātidhammā sattā jātiyā parimuccanti
jarādhammā sattā jarāya parimuccanti maraṇadhammā sattā maraṇena
1 Yu. yaṁ dhovanaṁ. 2 Po. taṁ. 3 Ma. Yu. yaṁ virecanaṁ.
Parimuccanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadhammā sattā
sokaparidevadukkhadomanassupāyāsehi parimuccanti. Sammādiṭṭhikassa bhikkhave
micchādiṭṭhi viritā 1 hoti ye ca micchādiṭṭhipaccayā aneke pāpakā akusalā
dhammā sambhavanti te cassa viritā honti sammādiṭṭhipaccayā
ca aneke kusalā dhammā bhāvanāpāripūriṁ gacchanti. Sammāsaṅkappassa
bhikkhave micchāsaṅkappo virito hoti ... Sammāvācassa bhikkhave micchāvācā
viritā hoti ... Sammākammantassa bhikkhave micchākammanto virito hoti ...
Sammāājīvassa bhikkhave micchāājīvo virito hoti ... Sammāvāyāmassa
bhikkhave micchāvāyāmo virito hoti ... Sammāsatissa bhikkhave micchāsati
viritā hoti ... Sammāsamādhissa bhikkhave micchāsamādhi virito hoti ...
Sammāñāṇissa bhikkhave micchāñāṇaṁ viritaṁ hoti ... Sammāvimuttissa
bhikkhave micchāvimutti viritā hoti ye ca micchāvimuttipaccayā aneke
pāpakā akusalā dhammā sambhavanti te cassa viritā honti sammāvimuttipaccayā
ca aneke kusalā dhammā bhāvanāpāripūriṁ gacchanti.
Idaṁ kho taṁ bhikkhave ariyaṁ virecanaṁ yaṁ virecanaṁ sampajjatiyeva no
vipajjati yaṁ virecanaṁ āgamma jātidhammā sattā jātiyā parimuccanti
jarādhammā sattā jarāya parimuccanti maraṇadhammā sattā maraṇena
parimuccanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadhammā sattā
sokaparidevadukkhadomanassupāyāsehi parimuccantīti.