[163] 73 Aṭṭhime bhikkhave vimokkhā. Katame aṭṭha rūpī
rūpāni passati ayaṁ paṭhamo vimokkho. Ajjhattaṁ arūpasaññī
bahiddhā rūpāni passati ayaṁ dutiyo vimokkho. Subhanteva
adhimutto hoti ayaṁ tatiyo vimokkho. Sabbaso rūpasaññānaṁ
samatikkamā paṭighasaññānaṁ atthaṅgamā nānattasaññānaṁ amanasikārā
Ananto ākāsoti ākāsānañcāyatanaṁ upasampajja viharati ayaṁ
catuttho vimokkho. Sabbaso ākāsānañcāyatanaṁ samatikkamma anantaṁ
viññāṇanti viññāṇañcāyatanaṁ upasampajja viharati ayaṁ pañcamo
vimokkho. Sabbaso viññāṇañcāyatanaṁ samatikkamma natthi kiñcīti
ākiñcaññāyatanaṁ upasampajja viharati ayaṁ chaṭṭho vimokkho.
Sabbaso ākiñcaññāyatanaṁ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanaṁ upasampajja
viharati ayaṁ sattamo vimokkho. Sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṁ
samatikkamma saññāvedayitanirodhaṁ upasampajja viharati
ayaṁ aṭṭhamo vimokkho. Ime kho bhikkhave aṭṭha vimokkhāti.

[164] 74 Aṭṭhime bhikkhave anariyavohārā. Katame aṭṭha
adiṭṭhe diṭṭhavāditā assute sutavāditā amute mutavāditā aviññāte
viññātavāditā diṭṭhe adiṭṭhavāditā sute assutavāditā mute
amutavāditā viññāte aviññātavāditā. Ime kho bhikkhave aṭṭha
anariyavohārāti.

[165] 75 Aṭṭhime bhikkhave ariyavohārā. Katame aṭṭha
adiṭṭhe adiṭṭhavāditā assute assutavāditā amute amutavāditā
aviññāte aviññātavāditā diṭṭhe diṭṭhavāditā sute sutavāditā
mute mutavāditā viññāte viññātavāditā. Ime kho bhikkhave aṭṭha
ariyavohārāti.

[166] 76 Aṭṭhimā bhikkhave parisā. Katamā aṭṭha khattiyaparisā
Brāhmaṇaparisā gahapatiparisā samaṇaparisā cātummahārājikaparisā
tāvatiṁsaparisā māraparisā brahmaparisā. Abhijānāmi kho panāhaṁ bhikkhave
anekasataṁ khattiyaparisaṁ upasaṅkamitvā tatrapi mayā sannisinnapubbañceva
sallapitapubbañca sākacchā ca samāpannapubbā tattha yādisako
tesaṁ vaṇṇo hoti tādisako mayhaṁ vaṇṇo hoti yādisako
tesaṁ saro hoti tādisako mayhaṁ saro hoti dhammiyā ca kathāya
sandassemi samādapemi samuttejemi sampahaṁsemi bhāsamānañca maṁ na
jānanti ko nu kho ayaṁ bhāsati devo vā manusso vāti dhammiyā
ca kathāya sandassetvā samādapetvā samuttejetvā sampahaṁsetvā
antaradhāyāmi antarahitañca maṁ na jānanti ko nu kho ayaṁ antarahito
devo vā manusso vāti abhijānāmi kho panāhaṁ bhikkhave anekasataṁ
brāhmaṇaparisaṁ .pe. Gahapatiparisaṁ samaṇaparisaṁ cātummahārājikaparisaṁ
tāvatiṁsaparisaṁ māraparisaṁ brahmaparisaṁ upasaṅkamitvā tatrapi mayā
sannisinnapubbañceva sallapitapubbañca sākacchā ca samāpannapubbā tattha
yādisako tesaṁ vaṇṇo hoti tādisako mayhaṁ vaṇṇo hoti
yādisako tesaṁ saro hoti tādisako mayhaṁ saro hoti dhammiyā ca
kathāya sandassemi samādapemi samuttejemi sampahaṁsemi bhāsamānañca maṁ
na jānanti ko nu kho ayaṁ bhāsati devo vā manusso vāti
dhammiyā ca kathāya sandassetvā samādapetvā samuttejetvā
sampahaṁsetvā antaradhāyāmi antarahitañca maṁ na jānanti ko
Nu kho ayaṁ antarahito devo vā manusso vāti. Imā kho
bhikkhave aṭṭha parisāti.

[167] 77 Ekaṁ samayaṁ bhagavā vesāliyaṁ viharati mahāvane
kūṭāgārasālāyaṁ. Athakho bhagavā pubbaṇhasamayaṁ nivāsetvā pattacīvaramādāya
vesāliṁ piṇḍāya pāvisi vesāliyaṁ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṁ
piṇḍapātapaṭikkanto āyasmantaṁ ānandaṁ āmantesi gaṇhāhi
ānanda nisīdanaṁ yena pāvālacetiyaṁ 1 tenupasaṅkamissāma divāvihārāyāti.
Evaṁ bhanteti kho āyasmā ānando bhagavato paṭissuṇitvā nisīdanaṁ
ādāya bhagavantaṁ piṭṭhito piṭṭhito anubandhi.
Athakho bhagavā yena pāvālacetiyaṁ tenupasaṅkami upasaṅkamitvā
paññatte āsane nisīdi nisajja kho bhagavā āyasmantaṁ ānandaṁ
āmantesi ramaṇīyā ānanda vesālī ramaṇīyaṁ udenacetiyaṁ ramaṇīyaṁ
gotamakacetiyaṁ ramaṇīyaṁ bahuputtakacetiyaṁ ramaṇīyaṁ sattambacetiyaṁ
ramaṇīyaṁ sārandadacetiyaṁ ramaṇīyaṁ pāvālacetiyaṁ yassa kassaci ānanda
cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā
paricitā susamāraddhā ākaṅkhamāno so ānanda kappaṁ vā tiṭṭheyya
kappāvasesaṁ vā tathāgatassa kho ānanda cattāro iddhipādā bhāvitā
bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā
ākaṅkhamāno ānanda tathāgato kappaṁ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṁ vāti.
Evampi kho āyasmā ānando bhagavatā oḷārike nimitte kariyamāne
1 Ma. cāpālaṁ cetiyaṁ. Yu. cāpālacetiyaṁ. evamuparipi.
Oḷārike obhāse kariyamāne nāsakkhi paṭivijjhituṁ na bhagavantaṁ yāci
tiṭṭhatu bhante bhagavā kappaṁ tiṭṭhatu bhante sugato kappaṁ
bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya
devamanussānanti yathātaṁ mārena pariyuṭṭhitacitto. Dutiyampi
kho bhagavā. Tatiyampi kho bhagavā āyasmantaṁ ānandaṁ āmantesi
ramaṇīyā ānanda vesālī ramaṇīyaṁ udenacetiyaṁ ramaṇīyaṁ gotamakacetiyaṁ
ramaṇīyaṁ bahuputtakacetiyaṁ ramaṇīyaṁ sattambacetiyaṁ ramaṇīyaṁ sārandadacetiyaṁ
ramaṇīyaṁ pāvālacetiyaṁ yassa kassaci ānanda cattāro iddhipādā
bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā
.pe. Ākaṅkhamāno ānanda tathāgato kappaṁ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṁ
vāti evampi kho āyasmā ānando bhagavatā oḷārike
nimitte kariyamāne oḷārike obhāse kariyamāne nāsakkhi paṭivijjhituṁ
na bhagavantaṁ yāci tiṭṭhatu bhante bhagavā kappaṁ tiṭṭhatu bhante
sugato kappaṁ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya
sukhāya devamanussānanti yathātaṁ mārena pariyuṭṭhitacitto. Athakho
bhagavā āyasmantaṁ ānandaṁ āmantesi gaccha tvaṁ ānanda yassa
dāni kālaṁ maññasīti. Evaṁ bhanteti kho āyasmā ānando bhagavato
paṭissuṇitvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṁ abhivādetvā padakkhiṇaṁ katvā
bhagavato avidūre aññatarasmiṁ rukkhamūle nisīdi.
Athakho māro pāpimā acirapakkante āyasmante ānande
Bhagavantaṁ etadavoca parinibbātudāni bhante bhagavā parinibbātu
sugato parinibbānakālodāni bhante bhagavato bhāsitā kho panesā
bhante bhagavatā vācā na tāvāhaṁ pāpima parinibbāyissāmi yāva
me bhikkhū na sāvakā bhavissanti viyattā vinītā visāradā pattayogakkhemā
bahussutā dhammadharā dhammānudhammapaṭipannā sāmīcipaṭipannā anudhammacārino
sakaṁ ācariyakaṁ uggahetvā ācikkhissanti desissanti 1 paññapessanti
paṭṭhapessanti vivarissanti vibhajissanti uttānīkarissanti uppannaṁ
parappavādaṁ sahadhammena suniggahitaṁ niggahetvā sappāṭihāriyaṁ dhammaṁ
desissantīti etarahi bhante bhikkhū bhagavato sāvakā viyattā vinītā
visāradā pattayogakkhemā bahussutā dhammadharā dhammānudhammapaṭipannā
sāmīcipaṭipannā anudhammacārino sakaṁ ācariyakaṁ uggahetvā ācikkhanti
desenti paññapenti paṭṭhapenti vivaranti vibhajanti uttānīkaronti
uppannaṁ parappavādaṁ sahadhammena suniggahitaṁ niggahetvā sappāṭihāriyaṁ
dhammaṁ desenti parinibbātudāni bhante bhagavā parinibbātu sugato
parinibbānakālodāni bhante bhagavato bhāsitā kho panesā bhante
bhagavatā vācā na tāvāhaṁ pāpima parinibbāyissāmi yāva me
bhikkhuniyo na sāvikā bhavissanti .pe. Yāva me upāsakā na
sāvakā bhavissanti .pe. Yāva me upāsikā na sāvikā bhavissanti
viyattā vinītā visāradā pattayogakkhemā bahussutā dhammadharā
dhammānudhammapaṭipannā sāmīcipaṭipannā anudhammacāriniyo sakaṁ ācariyakaṁ
1 Ma. desessanti. evamuparipi.
Uggahetvā ācikkhissanti desissanti paññapessanti paṭṭhapessanti
vivarissanti vibhajissanti uttānīkarissanti uppannaṁ parappavādaṁ
sahadhammena suniggahitaṁ niggahetvā sappāṭihāriyaṁ dhammaṁ desissantīti
etarahi bhante upāsikā bhagavato sāvikā viyattā vinītā visāradā
pattayogakkhemā bahussutā dhammadharā dhammānudhammapaṭipannā sāmīcipaṭipannā
anudhammacāriniyo sakaṁ ācariyakaṁ uggahetvā ācikkhanti desenti
paññapenti paṭṭhapenti vivaranti vibhajanti uttānīkaronti uppannaṁ
parappavādaṁ sahadhammena suniggahitaṁ niggahetvā sappāṭihāriyaṁ dhammaṁ
desenti parinibbātudāni bhante bhagavā parinibbātu sugato
parinibbānakālodāni bhante bhagavato bhāsitā kho panesā bhante
bhagavatā vācā na tāvāhaṁ pāpima parinibbāyissāmi yāva me
idaṁ brahmacariyaṁ na iddhañceva bhavissati phītañca vitthārikaṁ bāhujaññaṁ
puthubhūtaṁ yāva devamanussehi suppakāsitanti etarahi bhante bhagavato
brahmacariyaṁ iddhañceva phītañca vitthārikaṁ bāhujaññaṁ puthubhūtaṁ yāva
devamanussehi suppakāsitaṁ parinibbātudāni bhante bhagavā parinibbātu
sugato parinibbānakālodāni bhante bhagavatoti. Appossuko tvaṁ
pāpima hohi naciraṁ tathāgatassa parinibbānaṁ bhavissati ito tiṇṇaṁ
māsānaṁ accayena tathāgato parinibbāyissatīti athakho bhagavā
pāvālacetiye sato sampajāno āyusaṅkhāraṁ ossajji ossajjite
Bhagavatā āyusaṅkhāre mahā bhūmicālo ahosi bhiṁsanako salomahaṁso
devadundubhiyo ca phaliṁsu athakho bhagavā etamatthaṁ viditvā tāyaṁ
velāyaṁ imaṁ udānaṁ udānesi
tulamatulañca sambhavaṁ bhavasaṅkhāramavassajji muni
ajjhattarato samāhito abhindi kavacamivattasambhavanti.
Athakho āyasmato ānandassa etadahosi mahā vatāyaṁ
bhūmicālo sumahā vatāyaṁ bhūmicālo bhiṁsanako salomahaṁso devadundubhiyo
ca phaliṁsu ko nu kho hetu ko paccayo mahato bhūmicālassa
pātubhāvāyāti athakho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami
upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi ekamantaṁ
nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṁ etadavoca mahā vatāyaṁ
bhante bhūmicālo sumahā vatāyaṁ bhante bhūmicālo bhiṁsanako salomahaṁso
devadundubhiyo ca phaliṁsu ko nu kho bhante hetu ko paccayo
mahato bhūmicālassa pātubhāvāyāti.
Aṭṭhime ānanda hetū aṭṭha paccayā mahato bhūmicālassa
pātubhāvāya katame aṭṭha yaṁ ānanda mahāpaṭhavī udake patiṭṭhitā
udakaṁ vāte patiṭṭhitaṁ vāto ākāsaṭṭho hoti so ānanda
samayo yaṁ mahāvātā vāyanti mahāvātā vāyantā udakaṁ kampenti
udakaṁ kampitaṁ paṭhaviṁ kampeti ayaṁ ānanda paṭhamo hetu paṭhamo paccayo
mahato bhūmicālassa pātubhāvāya. Puna caparaṁ ānanda samaṇo vā
Brāhmaṇo vā iddhimā cetovasippatto devatā vā mahiddhikā mahānubhāvā
tassa parittā paṭhavīsaññā bhāvitā hoti appamāṇā āposaññā
so imaṁ paṭhaviṁ kampeti saṁkampeti sampakampeti [1]- ayaṁ ānanda
dutiyo hetu dutiyo paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāya. Puna
caparaṁ ānanda yadā bodhisatto tusitā kāyā cavitvā sato
sampajāno mātu kucchiṁ okkamati tadāyaṁ paṭhavī kampati saṁkampati
sampakampati ayaṁ ānanda tatiyo hetu tatiyo paccayo mahato
bhūmicālassa pātubhāvāya. Puna caparaṁ ānanda yadā bodhisatto sato
sampajāno mātu kucchismā nikkhamati tadāyaṁ paṭhavī kampati saṁkampati
sampakampati ayaṁ ānanda catuttho hetu catuttho paccayo mahato
bhūmicālassa pātubhāvāya. Puna caparaṁ ānanda yadā tathāgato anuttaraṁ
sammāsambodhiṁ abhisambujjhati tadāyaṁ paṭhavī kampati saṁkampati
sampakampati ayaṁ ānanda pañcamo hetu pañcamo paccayo mahato
bhūmicālassa pātubhāvāya. Puna caparaṁ ānanda yadā tathāgato anuttaraṁ
dhammacakkaṁ pavatteti tadāyaṁ paṭhavī kampati saṁkampati sampakampati
ayaṁ ānanda chaṭṭho hetu chaṭṭho paccayo mahato bhūmicālassa
pātubhāvāya. Puna caparaṁ ānanda yadā tathāgato sato sampajāno
āyusaṅkhāraṁ ossajjati tadāyaṁ paṭhavī kampati saṁkampati sampakampati
ayaṁ ānanda sattamo hetu sattamo paccayo mahato bhūmicālassa
pātubhāvāya. Puna caparaṁ ānanda yadā tathāgato anupādisesāya
1 Ma. sampavedeti. evamīdisesu ṭhānesupi.
Nibbānadhātuyā parinibbāyati tadāyaṁ paṭhavī kampati saṁkampati
sampakampati ayaṁ ānanda aṭṭhamo hetu aṭṭhamo paccayo mahato
bhūmicālassa pātubhāvāya. Ime kho ānanda aṭṭha hetū aṭṭha
paccayā mahato bhūmicālassa pātubhāvāyāti.
Cālavaggo dutiyo
tassuddānaṁ
icchā alañca saṅkhittaṁ bhayā abhibhunā te 1 saha
vimokkho dve ca vohārā parisā bhūmicālena cāti.
----------
Yamakavaggo tatiyo

[168] 78 Saddho [2]- bhikkhave bhikkhu hoti no [2]- sīlavā evaṁ
so tena aṅgena aparipūro hoti tena taṁ aṅgaṁ paripūretabbaṁ
kinnāhaṁ saddho ca assaṁ sīlavā cāti yato ca kho bhikkhave
bhikkhu saddho ca hoti sīlavā ca evaṁ so tena aṅgena
paripūro hoti. Saddho ca bhikkhave bhikkhu hoti sīlavā ca no
bahussuto evaṁ so tena aṅgena aparipūro hoti tena taṁ aṅgaṁ
paripūretabbaṁ kinnāhaṁ saddho ca assaṁ sīlavā ca bahussuto cāti
yato ca kho bhikkhave bhikkhu saddho ca hoti sīlavā ca bahussuto ca
evaṁ so tena aṅgena paripūro hoti. Saddho ca bhikkhave bhikkhu
hoti sīlavā ca bahussuto ca no dhammakathiko .pe. Dhammakathiko
ca no parisāvacaro .pe. Parisāvacaro ca no visārado parisāya
1 Ma. tesaddo natthi. 2 Ma. ca. evamīdisesu ṭhānesupi.
Dhammaṁ deseti .pe. Visārado ca parisāya dhammaṁ deseti no
catunnaṁ jhānānaṁ ābhicetasikānaṁ diṭṭhadhammasukhavihārānaṁ nikāmalābhī hoti
akicchalābhī akasiralābhī .pe. Catunnaṁ jhānānaṁ ābhicetasikānaṁ
diṭṭhadhammasukhavihārānaṁ nikāmalābhī hoti akicchalābhī akasiralābhī no āsavānaṁ
khayā anāsavaṁ cetovimuttiṁ paññāvimuttiṁ diṭṭheva dhamme ayaṁ abhiññā
sacchikatvā upasampajja viharati evaṁ so tena aṅgena aparipūro
hoti tena taṁ aṅgaṁ paripūretabbaṁ kinnāhaṁ saddho ca assaṁ sīlavā
ca bahussuto ca dhammakathiko ca parisāvacaro ca visārado ca parisāya
dhammaṁ deseyyaṁ catunnaṁ jhānānaṁ ābhicetasikānaṁ diṭṭhadhammasukhavihārānaṁ
nikāmalābhī assaṁ akicchalābhī akasiralābhī āsavānaṁ khayā anāsavaṁ
cetovimuttiṁ paññāvimuttiṁ diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā
upasampajja vihareyyanti yato ca kho bhikkhave bhikkhu saddho ca
hoti sīlavā ca bahussuto ca dhammakathiko ca parisāvacaro ca visārado
ca parisāya dhammaṁ deseti catunnaṁ jhānānaṁ ābhicetasikānaṁ diṭṭhadhammasukhavihārānaṁ
nikāmalābhī hoti akicchalābhī akasiralābhī āsavānaṁ 1
khayā anāsavaṁ cetovimuttiṁ paññāvimuttiṁ diṭṭheva dhamme sayaṁ
abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati evaṁ so tena aṅgena
paripūro hoti. Imehi kho bhikkhave aṭṭhahi dhammehi samannāgato
bhikkhu samantapāsādiko ca hoti sabbākāraparipūro cāti.

[169] 79 Saddho bhikkhave bhikkhu hoti no sīlavā evaṁ so tena
1 Ma. āsavānañca. evamuparipi.
Aṅgena aparipūro hoti tena taṁ aṅgaṁ paripūretabbaṁ kinnāhaṁ
saddho ca assaṁ sīlavā cāti yato ca kho bhikkhave bhikkhu saddho
ca hoti sīlavā ca evaṁ so tena aṅgena paripūro hoti. Saddho ca
bhikkhave bhikkhu hoti sīlavā ca no bahussuto .pe. Bahussuto ca no
dhammakathiko .pe. Dhammakathiko ca no parisāvacaro .pe. Parisāvacaro ca
no visārado parisāya dhammaṁ deseti .pe. Visārado ca parisāya dhammaṁ
deseti [1]- ye ca te santā vimokkhā atikkamma rūpe arūpā te kāyena
phusitvā viharati no 2 āsavānaṁ khayā anāsavaṁ cetovimuttiṁ paññāvimuttiṁ
diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati evaṁ
so tena aṅgena aparipūro hoti tena taṁ aṅgaṁ paripūretabbaṁ kinnāhaṁ
saddho ca assaṁ sīlavā ca bahussuto ca dhammakathiko ca parisāvacaro
ca visārado ca parisāya dhammaṁ deseyyaṁ ye ca 3 te santā vimokkhā
atikkamma rūpe arūpā te kāyena phusitvā vihareyyaṁ āsavānaṁ khayā
anāsavaṁ cetovimuttiṁ paññāvimuttiṁ diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā
sacchikatvā upasampajja vihareyyanti yato ca kho bhikkhave bhikkhu
saddho ca hoti sīlavā ca bahussuto ca dhammakathiko ca parisāvacaro
ca visārado ca parisāya dhammaṁ deseti ye ca 3 te santā vimokkhā
atikkamma rūpe arūpā te [4]- kāyena phusitvā viharati āsavānaṁ
khayā .pe. Sacchikatvā upasampajja viharati evaṁ so tena aṅgena
paripūro hoti. Imehi kho bhikkhave aṭṭhahi dhammehi samannāgato
1-2 Ma. no ca. evamuparipi. 3 Ma. casaddo natthi. 4 Ma. ca.
Bhikkhu samantapāsādiko ca hoti sabbākāraparipūro cāti.

[170] 80 Ekaṁ samayaṁ bhagavā nādike 1 viharati giñjakāvasathe.
Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi bhikkhavoti. Bhadanteti te bhikkhū
bhagavato paccassosuṁ. Bhagavā etadavoca maraṇassati bhikkhave bhāvitā
bahulīkatā mahapphalā hoti mahānisaṁsā amatogadhā amatapariyosānā
bhāvetha no tumhe bhikkhave maraṇassatinti.
Evaṁ vutte aññataro bhikkhu bhagavantaṁ etadavoca ahaṁ kho
bhante bhāvemi maraṇassatinti. Yathākathaṁ pana tvaṁ bhikkhu bhāvesi
maraṇassatinti. Idha mayhaṁ bhante evaṁ hoti aho vatāhaṁ
rattindivaṁ jīveyyaṁ bhagavato sāsanaṁ manasi kareyyaṁ bahu 2 vata me
katamassāti evaṁ kho ahaṁ bhante bhāvemi maraṇassatinti.
Aññataropi kho bhikkhu bhagavantaṁ etadavoca ahaṁpi kho
bhante bhāvemi maraṇassatinti. Yathākathaṁ pana tvaṁ bhikkhu bhāvesi
maraṇassatinti. Idha mayhaṁ bhante evaṁ hoti aho vatāhaṁ divasaṁ
jīveyyaṁ bhagavato sāsanaṁ manasi kareyyaṁ bahu vata me katamassāti
evaṁ kho ahaṁ bhante bhāvemi maraṇassatinti.
Aññataropi kho bhikkhu bhagavantaṁ etadavoca ahaṁpi kho bhante
bhāvemi maraṇassatinti. Yathākathaṁ pana tvaṁ bhikkhu bhāvesi maraṇassatinti.
Idha mayhaṁ bhante evaṁ hoti aho vatāhaṁ upaḍḍhadivasaṁ jīveyyaṁ
1 Ma. Yu. nātike. evamuparipi. 2 Sī. Yu. bahuṁ. evamuparipi.
Bhagavato sāsanaṁ manasi kareyyaṁ bahu vata me katamassāti evaṁ
kho ahaṁ bhante bhāvemi maraṇassatinti.
Aññataropi kho bhikkhu bhagavantaṁ etadavoca ahaṁpi kho bhante
bhāvemi maraṇassatinti. Yathākathaṁ pana tvaṁ bhikkhu bhāvesi maraṇassatinti.
Idha mayhaṁ bhante evaṁ hoti aho vatāhaṁ tadantaraṁ jīveyyaṁ yadantaraṁ
ekaṁ piṇḍapātaṁ bhuñjāmi bhagavato sāsanaṁ manasi kareyyaṁ bahu vata
me katamassāti evaṁ kho ahaṁ bhante bhāvemi maraṇassatinti.
Aññataropi kho bhikkhu bhagavantaṁ etadavoca ahaṁpi kho bhante
bhāvemi maraṇassatinti. Yathākathaṁ pana tvaṁ *- bhikkhu bhāvesi maraṇassatinti.
Idha mayhaṁ bhante evaṁ hoti aho vatāhaṁ tadantaraṁ jīveyyaṁ
yadantaraṁ upaḍḍhapiṇḍapātaṁ bhuñjāmi bhagavato sāsanaṁ manasi kareyyaṁ
bahu vata me katamassāti evaṁ kho ahaṁ bhante bhāvemi
maraṇassatinti.
Aññataropi kho bhikkhu bhagavantaṁ etadavoca ahaṁpi kho bhante
bhāvemi maraṇassatinti. Yathākathaṁ pana tvaṁ bhikkhu bhāvesi maraṇassatinti.
Idha mayhaṁ bhante evaṁ hoti aho vatāhaṁ tadantaraṁ jīveyyaṁ yadantaraṁ
cattāro pañca ālope saṅkhāditvā ajjhoharāmi bhagavato sāsanaṁ
manasi kareyyaṁ bahu vata me katamassāti evaṁ kho ahaṁ bhante
bhāvemi maraṇassatinti.
Aññataropi kho bhikkhu bhagavantaṁ etadavoca ahaṁpi kho bhante
* mīkārkkhag tavaṁ peḌna tvaṁ
Bhāvemi maraṇassatinti. Yathākathaṁ pana tvaṁ bhikkhu bhāvesi maraṇassatinti.
Idha mayhaṁ bhante evaṁ hoti aho vatāhaṁ tadantaraṁ jīveyyaṁ
yadantaraṁ ekaṁ ālopaṁ saṅkhāditvā ajjhoharāmi bhagavato sāsanaṁ manasi
kareyyaṁ bahu vata me katamassāti evaṁ kho ahaṁ bhante bhāvemi
maraṇassatinti.
Aññataropi kho bhikkhu bhagavantaṁ etadavoca ahaṁpi kho bhante
bhāvemi maraṇassatinti. Yathākathaṁ pana tvaṁ bhikkhu bhāvesi maraṇassatinti.
Idha mayhaṁ bhante evaṁ hoti aho vatāhaṁ tadantaraṁ jīveyyaṁ
yadantaraṁ assasitvā vā passasāmi passasitvā vā assasāmi bhagavato
sāsanaṁ manasi kareyyaṁ bahu vata me katamassāti evaṁ kho ahaṁ
bhante bhāvemi maraṇassatinti.
Evaṁ vutte bhagavā te bhikkhū etadavoca yvāyaṁ bhikkhave bhikkhu
evaṁ maraṇassatiṁ bhāveti aho vatāhaṁ rattindivaṁ jīveyyaṁ bhagavato
sāsanaṁ manasi kareyyaṁ bahu vata me katamassāti yo cāyaṁ 1
bhikkhave bhikkhu evaṁ maraṇassatiṁ bhāveti aho vatāhaṁ divasaṁ jīveyyaṁ
bhagavato sāsanaṁ manasi kareyyaṁ bahu vata me katamassāti yo
cāyaṁ bhikkhave bhikkhu evaṁ maraṇassatiṁ bhāveti aho vatāhaṁ
upaḍḍhadivasaṁ jīveyyaṁ bhagavato sāsanaṁ manasi kareyyaṁ bahu vata me
katamassāti yo cāyaṁ bhikkhave bhikkhu evaṁ maraṇassatiṁ bhāveti
aho vatāhaṁ tadantaraṁ jīveyyaṁ yadantaraṁ ekaṁ piṇḍapātaṁ bhuñjāmi
1 Ma. yopāyaṁ. evamuparipi.
Bhagavato sāsanaṁ manasi kareyyaṁ bahu vata me katamassāti yo
cāyaṁ bhikkhave bhikkhu evaṁ maraṇassatiṁ bhāveti aho vatāhaṁ tadantaraṁ
jīveyyaṁ yadantaraṁ upaḍḍhapiṇḍapātaṁ bhuñjāmi bhagavato sāsanaṁ manasi
kareyyaṁ bahu vata me katamassāti yo cāyaṁ bhikkhave bhikkhu evaṁ
maraṇassatiṁ bhāveti aho vatāhaṁ tadantaraṁ jīveyyaṁ yadantaraṁ cattāro
pañca ālope saṅkhāditvā ajjhoharāmi bhagavato sāsanaṁ manasi kareyyaṁ
bahu vata me katamassāti ime vuccanti bhikkhave bhikkhū pamattā
viharanti dandhaṁ maraṇassatiṁ bhāventi āsavānaṁ khayāya.
Yo cāyaṁ 1 bhikkhave bhikkhu evaṁ maraṇassatiṁ bhāveti aho vatāhaṁ
tadantaraṁ jīveyyaṁ yadantaraṁ ekaṁ ālopaṁ saṅkhāditvā ajjhoharāmi bhagavato
sāsanaṁ manasi kareyyaṁ bahu vata me katamassāti yo cāyaṁ bhikkhave
bhikkhu evaṁ maraṇassatiṁ bhāveti aho vatāhaṁ tadantaraṁ jīveyyaṁ yadantaraṁ
assasitvā vā passasāmi passasitvā vā assasāmi bhagavato sāsanaṁ
manasi kareyyaṁ bahu vata me katamassāti ime vuccanti bhikkhave
bhikkhū appamattā viharanti maraṇassatiṁ bhāventi āsavānaṁ khayāya
tasmā tiha bhikkhave evaṁ sikkhitabbaṁ appamattā viharissāma [2]-
maraṇassatiṁ bhāvessāma āsavānaṁ khayāyāti evañhi vo bhikkhave
sikkhitabbanti.

[171] 81 Ekaṁ samayaṁ bhagavā nādike viharati giñjakāvasathe.
1 Ma. yo ca khvāyaṁ. 2 Ma. tikkhaṁ.
Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi .pe. Maraṇassati bhikkhave bhāvitā
bahulīkatā mahapphalā hoti mahānisaṁsā amatogadhā amatapariyosānā
kathaṁ bhāvitā ca bhikkhave maraṇassati kathaṁ bahulīkatā mahapphalā hoti
mahānisaṁsā amatogadhā amatapariyosānā idha bhikkhave bhikkhu divase
nikkhante rattiyā paṭihitāya iti paṭisañcikkhati bahukā kho me
paccayā maraṇassa ahi vā maṁ ḍaṁseyya vicchikā vā maṁ ḍaṁseyya
satapadī vā maṁ ḍaṁseyya tena me assa kālakiriyā so mamassantarāyo
upakkhalitvā vā papateyyaṁ bhattaṁ vā me bhuttaṁ byāpajjeyya pittaṁ
vā me kuppeyya semhaṁ vā me kuppeyya satthakā vā me vātā
kuppeyyuṁ manussā vā maṁ upakkameyyuṁ amanussā vā maṁ upakkameyyuṁ
tena me assa kālakiriyā so mamassantarāyoti tena bhikkhave bhikkhunā
iti paṭisañcikkhitabbaṁ atthi nu kho me pāpakā akusalā dhammā
appahīnā ye me assu rattiṁ kālaṁ karontassa antarāyāyāti sace
bhikkhave bhikkhu paccavekkhamāno evaṁ jānāti atthi me pāpakā
akusalā dhammā appahīnā ye me assu rattiṁ kālaṁ karontassa
antarāyāyāti tena bhikkhave bhikkhunā tesaññeva pāpakānaṁ akusalānaṁ
dhammānaṁ pahānāya adhimatto chando ca vāyāmo ca ussāho ca
ussoḷhī ca appaṭivānī ca sati ca sampajaññañca karaṇīyaṁ seyyathāpi
bhikkhave ādittacelo vā ādittasīso vā tasseva celassa vā
sīsassa vā nibbāpanāya adhimattaṁ chandañca vāyāmañca ussāhañca
Ussoḷhiñca appaṭivāniñca satiñca sampajaññañca kareyya evameva
kho bhikkhave tena bhikkhunā tesaññeva pāpakānaṁ akusalānaṁ dhammānaṁ
pahānāya adhimatto chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhī
ca appaṭivānī ca sati ca sampajaññañca karaṇīyaṁ sace pana
bhikkhave bhikkhu paccavekkhamāno evaṁ jānāti natthi me pāpakā
akusalā dhammā appahīnā ye me assu rattiṁ kālaṁ karontassa
antarāyāyāti tena bhikkhave bhikkhunā teneva pītipāmojjena vihātabbaṁ
ahorattānusikkhinā kusalesu dhammesu.
Idha pana bhikkhave bhikkhu rattiyā nikkhantāya divase paṭihite
iti paṭisañcikkhati bahukā kho me paccayā maraṇassa ahi
vā maṁ ḍaṁseyya vicchikā vā maṁ ḍaṁseyya satapadī vā maṁ ḍaṁseyya
tena me assa kālakiriyā so mamassantarāyo upakkhalitvā vā
papateyyaṁ bhattaṁ vā me bhuttaṁ byāpajjeyya pittaṁ vā me
kuppeyya semhaṁ vā me kuppeyya satthakā vā me vātā
kuppeyyuṁ manussā vā maṁ upakkameyyuṁ amanussā vā maṁ upakkameyyuṁ
tena me assa kālakiriyā so mamassantarāyoti tena bhikkhave
bhikkhunā iti paṭisañcikkhitabbaṁ atthi nu kho me pāpakā akusalā
dhammā appahīnā ye me assu divā kālaṁ karontassa antarāyāyāti
sace bhikkhave bhikkhu paccavekkhamāno evaṁ jānāti atthi me pāpakā
akusalā dhammā appahīnā ye me assu divā kālaṁ karontassa
Antarāyāyāti tena bhikkhave bhikkhunā tesaññeva pāpakānaṁ akusalānaṁ
dhammānaṁ pahānāya adhimatto chando ca vāyāmo ca ussāho ca
ussoḷhī ca appaṭivānī ca sati ca sampajaññañca karaṇīyaṁ seyyathāpi
bhikkhave ādittacelo vā ādittasīso vā tasseva celassa vā sīsassa
vā nibbāpanāya adhimattaṁ chandañca vāyāmañca ussāhañca ussoḷhiñca
appaṭivāniñca satiñca sampajaññañca kareyya evameva kho bhikkhave
tena bhikkhunā tesaññeva pāpakānaṁ akusalānaṁ dhammānaṁ pahānāya adhimatto
chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhī ca appaṭivānī ca
sati ca sampajaññañca karaṇīyaṁ sace pana bhikkhave bhikkhu
paccavekkhamāno evaṁ jānāti natthi me pāpakā akusalā dhammā
appahīnā ye me assu divā kālaṁ karontassa antarāyāyāti tena
bhikkhave bhikkhunā teneva pītipāmujjena vihātabbaṁ ahorattānusikkhinā
kusalesu dhammesu evaṁ bhāvitā kho bhikkhave maraṇassati evaṁ bahulīkatā
mahapphalā hoti mahānisaṁsā amatogadhā amatapariyosānāti.

[172] 82 Aṭṭhimā bhikkhave sampadā. Katamā aṭṭha uṭṭhānasampadā
ārakkhasampadā kalyāṇamittatā samajīvitā saddhāsampadā
sīlasampadā cāgasampadā paññāsampadā. Imā kho bhikkhave aṭṭha
sampadāti.
Uṭṭhātā kammadheyyesu appamatto vidhānavā
samaṁ kappeti jīvitaṁ sambhataṁ anurakkhati
Saddho sīlena sampanno vadaññū vītamaccharo
niccaṁ maggaṁ visodheti sotthānaṁ samparāyikaṁ
iccete aṭṭha dhammā ca saddhassa gharamesino
akkhātā saccanāmena ubhayattha sukhāvahā
diṭṭhadhammahitatthāya samparāya sukhāya ca
evametaṁ gahaṭṭhānaṁ cāgo puññaṁ pavaḍḍhatīti.