[325] 54 Ekaṁ samayaṁ bhagavā rājagahe viharati gijjhakūṭe pabbate.
Tena kho pana samayena āyasmā dhammiko jātibhūmiyaṁ āvāsiko hoti
sabbaso jātibhūmiyaṁ sattasu āvāsesu. Tatra sudaṁ āyasmā dhammiko
āgantuke bhikkhū akkosati paribhāsati vihiṁsati vitudati 1 roseti vācāya
te ca āgantukā bhikkhū āyasmatā dhammikena akkosiyamānā paribhāsiyamānā
vihesiyamānā vitudiyamānā rosiyamānā vācāya pakkamanti
na saṇṭhanti riñcanti āvāsaṁ. Atha kho jātibhūmikānaṁ 2 upāsakānaṁ
etadahosi mayaṁ kho bhikkhusaṅghaṁ paccupaṭṭhitā cīvarapiṇḍapātasenāsana-
gilānapaccayabhesajjaparikkhārena atha ca pana 3 āgantukā bhikkhū
pakkamanti na saṇṭhanti riñcanti āvāsaṁ ko nu kho hetu ko paccayo
yena āgantukā bhikkhū pakkamanti na saṇṭhanti riñcanti āvāsanti.
Atha kho jātibhūmikānaṁ upāsakānaṁ etadahosi ayaṁ kho āyasmā
dhammiko āgantuke bhikkhū akkosati paribhāsati vihiṁsati vitudati
roseti vācāya te ca āgantukā bhikkhū āyasmatā dhammikena
akkosiyamānā paribhāsiyamānā vihesiyamānā vitudiyamānā rosiyamānā
vācāya pakkamanti na saṇṭhanti riñcanti āvāsaṁ. Yannūna mayaṁ āyasmantaṁ
dhammikaṁ pabbājeyyāmāti. Atha kho jātibhūmikā upāsakā yena
āyasmā dhammiko tenupasaṅkamiṁsu upasaṅkamitvā āyasmantaṁ dhammikaṁ
etadavocuṁ pakkamatu bhante āyasmā dhammiko imamhā āvāsā
alante idha vāsenāti.
1 Yu. vitudeti. 2 Ma. jātibhūmakānaṁ. aparaṁpi īdisameva. 3 Yu. atha kho pana.
Atha kho āyasmā dhammiko tamhā āvāsā aññaṁ āvāsaṁ
agamāsi. Tatrapi sudaṁ āyasmā dhammiko āgantuke bhikkhū akkosati
paribhāsati vihiṁsati vitudati roseti vācāya te ca āgantukā bhikkhū
āyasmatā dhammikena akkosiyamānā paribhāsiyamānā vihesiyamānā
vitudiyamānā rosiyamānā vācāya pakkamanti na saṇṭhanti riñcanti
āvāsaṁ. Atha kho jātibhūmikānaṁ upāsakānaṁ etadahosi mayaṁ kho
bhikkhusaṅghaṁ paccupaṭṭhitā cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārena
atha ca pana āgantukā bhikkhū pakkamanti na saṇṭhanti
riñcanti āvāsaṁ ko nu kho hetu ko paccayo yena āgantukā
bhikkhū pakkamanti na saṇṭhanti riñcanti āvāsanti. Atha kho
jātibhūmikānaṁ upāsakānaṁ etadahosi ayaṁ kho āyasmā dhammiko
āgantuke bhikkhū akkosati paribhāsati vihiṁsati vitudati roseti vācāya
te ca āgantukā bhikkhū āyasmatā dhammikena akkosiyamānā paribhāsiyamānā
vihesiyamānā vitudiyamānā rosiyamānā vācāya pakkamanti
na saṇṭhanti riñcanti āvāsaṁ. Yannūna mayaṁ āyasmantaṁ dhammikaṁ
pabbājeyyāmāti. Atha kho jātibhūmikā upāsakā yena āyasmā
dhammiko tenupasaṅkamiṁsu upasaṅkamitvā āyasmantaṁ dhammikaṁ etadavocuṁ
pakkamatu bhante āyasmā dhammiko imamhāpi āvāsā
alante idha vāsenāti.
Atha kho āyasmā dhammiko tamhāpi āvāsā aññaṁ āvāsaṁ
Agamāsi. Tatrapi sudaṁ āyasmā dhammiko āgantuke bhikkhū akkosati
paribhāsati vihiṁsati vitudati roseti vācāya te ca āgantukā bhikkhū
āyasmatā dhammikena akkosiyamānā paribhāsiyamānā vihesiyamānā
vitudiyamānā rosiyamānā vācāya pakkamanti na saṇṭhanti riñcanti
āvāsaṁ. Atha kho jātibhūmikānaṁ upāsakānaṁ etadahosi mayaṁ kho
bhikkhusaṅghaṁ paccupaṭṭhitā cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārena
atha ca pana āgantukā bhikkhū pakkamanti na saṇṭhanti
riñcanti āvāsaṁ ko nu kho hetu ko paccayo yena āgantukā
bhikkhū pakkamanti na saṇṭhanti riñcanti āvāsanti. Atha
kho jātibhūmikānaṁ upāsakānaṁ etadahosi .pe. Yannūna mayaṁ āyasmantaṁ
dhammikaṁ pabbājeyyāma sabbaso jātibhūmiyaṁ sattahi āvāsehīti.
Atha kho jātibhūmikā upāsakā yena āyasmā dhammiko tenupasaṅkamiṁsu
upasaṅkamitvā āyasmantaṁ dhammikaṁ etadavocuṁ pakkamatu
bhante āyasmā dhammiko sabbaso jātibhūmiyaṁ sattahi āvāsehīti.
Atha kho āyasmato dhammikassa etadahosi pabbājito khomhi
jātibhūmikehi upāsakehi sabbaso jātibhūmiyaṁ sattahi āvāsehi kahaṁ
nu khodāni gacchāmīti. Atha kho āyasmato dhammikassa etadahosi
yannūnāhaṁ yena bhagavā tenupasaṅkameyyanti. Atha kho āyasmā
dhammiko pattacīvaramādāya yena rājagahaṁ tena pakkāmi anupubbena
yena rājagahaṁ gijjhakūṭo pabbato yena bhagavā tenupasaṅkami
Upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi ekamantaṁ
nisinnaṁ kho āyasmantaṁ dhammikaṁ bhagavā etadavoca handa kuto nu
tvaṁ brāhmaṇa dhammika āgacchasīti. Pabbājito ahaṁ bhante jātibhūmikehi
upāsakehi sabbaso jātibhūmiyaṁ sattahi āvāsehīti. Alaṁ brāhmaṇa
dhammika kinte iminā yantaṁ tato tato pabbājenti so
tvaṁ tato tato pabbājito mameva santike āgacchasi.
Bhūtapubbaṁ brāhmaṇa dhammika sāmuddikā vāṇijā tīradassiṁ sakuṇaṁ
gahetvā nāvāya samuddaṁ ajjhogāhanti te atīradassaniyā 1 nāvāya
tīradassiṁ sakuṇaṁ muñcanti so gacchateva puratthimaṁ disaṁ gacchati
pacchimaṁ disaṁ gacchati uttaraṁ disaṁ gacchati dakkhiṇaṁ disaṁ gacchati
uddhaṁ gacchati anudisaṁ sace so samantā tīraṁ passati
tathāgatakova hoti sace pana so samantā tīraṁ na passati
tameva nāvaṁ paccāgacchati evameva kho brāhmaṇa dhammika yantaṁ
tato tato pabbājenti so tvaṁ tato tato pabbājito mameva
santike āgacchasi.
Bhūtapubbaṁ brāhmaṇa dhammika rañño korabyassa suppatiṭṭho nāma
nigrodharājā ahosi pañcasākho sītacchāyo manoramo suppatiṭṭhassa
kho pana brāhmaṇa dhammika nigrodharājassa dvādasa yojanāni
abhiniveso ahosi pañca yojanāni mūlasantānakānaṁ suppatiṭṭhassa kho
1 Sī. Ma. Yu. atīradakkhiniyā.
Pana brāhmaṇa dhammika nigrodharājassa mahantāni 1 phalāni ahesuṁ
seyyathāpi nāma āḷhakathālikā evamassa sādūni phalāni ahesuṁ
seyyathāpi nāma khuddamadhuṁ aneḷakaṁ 2 suppatiṭṭhassa kho pana brāhmaṇa
dhammika nigrodharājassa ekaṁ khandhaṁ rājā paribhuñjati saddhiṁ
itthāgārena ekaṁ khandhaṁ balakāyo paribhuñjati ekaṁ khandhaṁ negamajānapadā
paribhuñjanti ekaṁ khandhaṁ samaṇabrāhmaṇā paribhuñjanti ekaṁ
khandhaṁ migapakkhino 3 paribhuñjanti suppatiṭṭhassa kho pana brāhmaṇa
dhammika nigrodharājassa na koci phalāni rakkhati na ca sudaṁ aññamaññassa
phalāni hiṁsanti atha kho brāhmaṇa dhammika aññataro puriso
suppatiṭṭhassa nigrodharājassa yāvadatthaṁ phalāni bhakkhitvā sākhaṁ
bhañjitvā pakkāmi atha kho brāhmaṇa dhammika suppatiṭṭhe nigrodharāje
adhivatthāya devatāya etadahosi acchariyaṁ vata bho abbhutaṁ
vata bho yāva pāpamanusso yatra hi nāma suppatiṭṭhassa nigrodharājassa
yāvadatthaṁ phalāni bhakkhitvā sākhaṁ bhañjitvā pakkamissati
yannūna suppatiṭṭho nigrodharājā āyatiṁ phalaṁ na dadeyyāti atha kho
brāhmaṇa dhammika suppatiṭṭho nigrodharājā āyatiṁ phalaṁ na adāsi 4
atha kho brāhmaṇa dhammika rājā korabyo yena sakko devānamindo
tenupasaṅkami upasaṅkamitvā sakkaṁ devānamindaṁ etadavoca yagghe
mārisa jāneyyāsi suppatiṭṭho nigrodharājā phalaṁ na detīti atha kho
1 Sī. Ma. Yu. tāva mahantāni. 2 Yu. anīlakaṁ. 3 Po. Ma. migā. Yu. migapakkhiyo.
4 Ma. Yu. nādāsi.
Brāhmaṇa dhammika sakko devānamindo tathārūpaṁ iddhābhisaṅkhāraṁ
abhisaṅkhāresi 1 yathā bhūsā 2 vātavuṭṭhi āgantvā suppatiṭṭhaṁ nigrodharājaṁ
pavattesi 3 ummūlamakāsi atha kho brāhmaṇa dhammika suppatiṭṭhe
nigrodharāje adhivatthā devatā dukkhī dummanā assumukhī rudamānā
ekamantaṁ aṭṭhāsi atha kho brāhmaṇa dhammika sakko devānamindo yena
suppatiṭṭhe nigrodharāje adhivatthā devatā tenupasaṅkami upasaṅkamitvā
suppatiṭṭhe nigrodharāje adhivatthaṁ devataṁ etadavoca kiṁ nu
tvaṁ devate dukkhī dummanā assumukhī rudamānā ekamantaṁ ṭhitāti tathā
hi pana me mārisa bhūsā vātavuṭṭhi āgantvā bhavanaṁ pavattesi 3
ummūlamakāsīti api nu tvaṁ devate rukkhadhamme ṭhitā 4 bhūsā vātavuṭṭhi
āgantvā bhavanaṁ pavattesi 3 ummūlamakāsīti kathaṁ pana mārisa rukkho
rukkhadhamme ṭhito hotīti idha 5 devate rukkhassa mūlaṁ mūlatthikā
haranti tacaṁ tacatthikā haranti pattaṁ pattatthikā haranti pupphaṁ
pupphatthikā haranti phalaṁ phalatthikā haranti na ca tena devatāya
anattamanatā vā anabhinandi vā 6 karaṇīyā evaṁ kho devate
rukkho rukkhadhamme ṭhito hotīti aṭṭhitā yeva kho me mārisa
rukkhadhamme bhūsā vātavuṭṭhi āgantvā bhavanaṁ pavattesi 3 ummūlamakāsīti
sace kho tvaṁ devate rukkhadhamme tiṭṭheyyāsi siyā te
bhavanaṁ yathā pureti tiṭṭheyyāmahaṁ 7 mārisa rukkhadhamme hotu me
1 Ma. Yu. abhisaṅkhāsi. 2 Ma. Yu. bhusā. aparaṁpi īdisameva. 3 Sī. yū. pātesi.
4 Ma. Yu. ṭhitāya. 5 Yu. idheva. 6 Sī. anabhiraddhi vā. 7 Ma. Yu. ṭhassāmahaṁ.
Bhavanaṁ yathā pureti atha kho brāhmaṇa dhammika sakko devānamindo
tathārūpaṁ iddhābhisaṅkhāraṁ abhisaṅkhāri 1 yathā bhūsā vātavuṭṭhi āgantvā
suppatiṭṭhaṁ nigrodharājaṁ ussāpeti sacchavīni 2 mūlāni ahesuṁ evameva
kho brāhmaṇa dhammika apinu taṁ samaṇadhamme ṭhitaṁ jātibhūmikā
upāsakā pabbājesuṁ 3 sabbaso jātibhūmiyaṁ sattahi āvāsehīti kathaṁ
pana 4 bhante samaṇo samaṇadhamme ṭhito hotīti idha brāhmaṇa
dhammika samaṇo akkosantaṁ na paccakkosati 5 rosantaṁ na paṭirosati
bhaṇḍantaṁ na paṭibhaṇḍati evaṁ kho brāhmaṇa dhammika samaṇo
samaṇadhamme ṭhito hotīti aṭṭhitaññeva kho maṁ bhante samaṇadhamme
jātibhūmikā upāsakā pabbājesuṁ sabbaso jātibhūmiyaṁ sattahi
āvāsehīti.
Bhūtapubbaṁ brāhmaṇa dhammika sunetto nāma satthā ahosi
titthakaro kāmesu vītarāgo sunettassa kho pana brāhmaṇa dhammika
satthuno anekāni sāvakasatāni ahesuṁ sunetto satthā sāvakānaṁ
brahmalokasahabyatāya dhammaṁ desesi ye kho pana brāhmaṇa dhammika
sunettassa satthuno brahmalokasahabyatāya dhammaṁ desentassa cittāni
na pasādesuṁ te kāyassa bhedā parammaraṇā apāyaṁ duggatiṁ
vinipātaṁ nirayaṁ upapajjiṁsu ye kho pana brāhmaṇa dhammika sunettassa
satthuno brahmalokasahabyatāya dhammaṁ desentassa cittāni pasādesuṁ
1 Ma. Yu. abhisaṅkhāsi. 2 Po. pañcavidhāni. 3 Yu. pabbājeyyuṁ. 4 Po. kho..
5 Po. paṭikosati.
Te kāyassa bhedā parammaraṇā sugatiṁ saggaṁ lokaṁ upapajjiṁsu.
Bhūtapubbaṁ brāhmaṇa dhammika mūgapakkho nāma satthā ahosi .pe.
Aranemi nāma satthā ahosi kuddālako nāma satthā ahosi
hatthipālo nāma satthā ahosi .pe. Jotipālo nāma satthā
ahosi titthakaro kāmesu vītarāgo jotipālassa kho pana brāhmaṇa
dhammika satthuno anekāni sāvakasatāni ahesuṁ jotipālo satthā
sāvakānaṁ brahmalokasahabyatāya dhammaṁ desesi ye kho pana brāhmaṇa
dhammika jotipālassa satthuno brahmalokasahabyatāya dhammaṁ
desentassa cittāni na pasādesuṁ te kāyassa bhedā parammaraṇā
apāyaṁ duggatiṁ vinipātaṁ nirayaṁ upapajjiṁsu ye kho pana brāhmaṇa
dhammika jotipālassa satthuno brahmalokasahabyatāya dhammaṁ desentassa
cittāni pasādesuṁ te kāyassa bhedā parammaraṇā sugatiṁ saggaṁ
lokaṁ upapajjiṁsu. Taṁ kiṁ maññasi brāhmaṇa dhammika yo ime cha
satthāro titthakare kāmesu vītarāge anekasataparivāre sasāvakasaṅghe
paduṭṭhacitto akkoseyya paribhāseyya bahuṁ 1 so apuññaṁ pasaveyyāti.
Evaṁ bhante. Yo kho brāhmaṇa dhammika ime cha satthāro
titthakare kāmesu vītarāge anekasataparivāre sasāvakasaṅghe paduṭṭhacitto
akkoseyya paribhāseyya bahuṁ so apuññaṁ pasaveyya yo ekaṁ
diṭṭhisampannaṁ puggalaṁ paduṭṭhacitto akkosati paribhāsati ayaṁ tato
1 Po. bahuñca.
Bahutaraṁ apuññaṁ pasavati taṁ kissa hetu nāhaṁ brāhmaṇa dhammika
ito bahiddhā evarūpaṁ khantaṁ 1 vadāmi yathā maṁ sabrahmacārīsu
tasmā tiha brāhmaṇa dhammika evaṁ sikkhitabbaṁ na no āmasabrahmacārīsu 2
cittāni paduṭṭhāni bhavissantīti evaṁ hi te brāhmaṇa
dhammika sikkhitabbanti.
Sunetto mūgapakkho ca aranemi ca brāhmaṇo
kuddālako ahu satthā hatthipālo ca māṇavo
jotipālo ca govindo ahu sattapurohito
abhisekā 3 atītaṁse cha satthāro yasassino
nirāmagandhā karuṇe vimuttā 4 kāmasaññojanātitā 5
kāmarāgaṁ virājetvā brahmalokūpagā ahu.
Ahesuṁ sāvakā tesaṁ anekāni satānipi
nirāmagandhā karuṇe vimuttā 4 kāmasaññojanātitā 5
kāmarāgaṁ virājetvā brahmalokūpagā ahu.
Yo 6 te isī bāhirake vītarāge samāhite
paduṭṭhamanasaṅkappo yo naro paribhāsati
bahuñca so pasavati apuññaṁ tādiso naro.
Yo cekaṁ diṭṭhisampannaṁ bhikkhuṁ buddhassa sāvakaṁ
1 Ma. Yu. evarūpiṁ khantiṁ. 2 Ma. samasabrahMa.... yu ...sabrahMa.... 3 Ma. Yu.
ahiṁsakā. 4 Ma. karuṇedhimuttā. 5 Ma. Yu. tigā. 6 Ma. Yu. ye.
Paduṭṭhamanasaṅkappo yo naro paribhāsati
ayaṁ tato bahutaraṁ apuññaṁ pasave naro.
Na sādhurūpaṁ āside 1 diṭṭhiṭṭhānappahāyinaṁ.
Sattamo puggalo eso ariyasaṅghassa vuccati
avītarāgo kāmesu yassa pañcindriyā mudū
saddhā sati ca viriyaṁ 2 samatho ca vipassanā
tādisaṁ bhikkhuṁ āsajja pubbeva upahaññati
attānaṁ upahatvāna pacchā aññaṁ vihiṁsati.
Yo ca rakkheyya attānaṁ akkhato 3 paṇḍito sadāti.
Dhammikavaggo pañcamo.
Tassuddānaṁ
nāgamigasālā iṇaṁ cundaṁ 4 dve va sadiṭṭhikaṁ 5
khemaindriyā ānanda 6 khattiyā appamādena dhammikoti.
Paṭhamapaṇṇāsako niṭṭhito.
----------
1 Ma. Yu. āsīde. 2 Yu. saddhā sati viriyaṇca. 3 Po. akuddho. 4 Yu. cunda.
5 Ma. cundaṁ dve sandiṭṭhikā duve. Yu. sandiṭṭhikaṁ 6 Ma. Yu. khemadhindriya
ānanda.
Dutiyapaṇṇāsako
mahāvaggo paṭhamo

[326] 55 [1]- Ekaṁ samayaṁ bhagavā rājagahe viharati gijjhakūṭe
pabbate. Tena kho pana samayena āyasmā soṇo rājagahe viharati
sītavanasmiṁ. Atha kho āyasmato soṇassa rahogatassa paṭisallīnassa evaṁ
cetaso parivitakko udapādi ye kho keci bhagavato sāvakā āraddhaviriyā
viharanti ahaṁ tesaṁ aññataro atha ca pana me na anupādāya
āsavehi cittaṁ vimuccati saṁvijjanti kho pana me kule bhogā
sakkā bhoge ca bhuñjituṁ puññāni ca kātuṁ yannūnāhaṁ sikkhaṁ
paccakkhāya hīnāyāvattitvā bhoge ca bhuñjeyyaṁ puññāni ca
kareyyanti. Atha kho bhagavā āyasmato soṇassa cetasā ceto
parivitakkamaññāya seyyathāpi nāma balavā puriso sammiñjitaṁ vā
bāhaṁ pasāreyya pasāritaṁ vā bāhaṁ sammiñjeyya evameva kho
gijjhakūṭe pabbate antarahito sītavane āyasmato soṇassa sammukhe
pāturahosi nisīdi bhagavā paññatte āsane. Āyasmāpi kho
soṇo bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinnaṁ kho
āyasmantaṁ soṇaṁ bhagavā etadavoca nanu te soṇa rahogatassa
paṭisallīnassa evaṁ cetaso parivitakko udapādi ye kho keci
bhagavato sāvakā āraddhaviriyā viharanti ahaṁ tesaṁ aññataro
1 Po. Ma. Yu. evamme sutaṁ.
Atha ca pana me na anupādāya āsavehi cittaṁ vimuccati saṁvijjanti
kho pana me kule bhogā sakkā bhoge 1 ca bhuñjituṁ puññāni
ca kātuṁ yannūnāhaṁ sikkhaṁ paccakkhāya hīnāyāvattitvā bhoge
ca bhuñjeyyaṁ puññāni ca kareyyanti. Evaṁ bhante. Taṁ kiṁ
maññasi soṇa kusalo tvaṁ pubbe āgārikabhūto 2 vīṇāya tantissareti.
Evaṁ bhante. Taṁ kiṁ maññasi soṇa yadā ca 3 te
vīṇāya tantiyo accāyatā honti apinu te vīṇā tasmiṁ samaye
saravatī vā hoti kammaññā vāti. No hetaṁ bhante. Taṁ kiṁ
maññasi soṇa yadā te vīṇāya tantiyo atisithilā honti
apinu te vīṇā tasmiṁ samaye saravatī vā hoti kammaññā vāti.
No hetaṁ bhante. Yadā pana te soṇa vīṇāya tantiyo na accāyatā
honti na atisithilā same guṇe patiṭṭhitā apinu te vīṇā
tasmiṁ samaye saravatī vā hoti kammaññā vāti. Evaṁ bhante.
Evameva kho soṇa accāraddhaṁ viriyaṁ uddhaccāya saṁvattati atilīnaṁ
viriyaṁ 4 kosajjāya saṁvattati tasmā tiha tvaṁ soṇa viriyasamataṁ
adhiṭṭhāhi 5 indriyānañca samataṁ paṭivijjha tattha ca nimittaṁ
gaṇhāhīti. Evaṁ bhanteti kho āyasmā soṇo bhagavato paccassosi.
Atha kho bhagavā āyasmantaṁ soṇaṁ iminā ovādena ovaditvā
seyyathāpi nāma balavā puriso sammiñjitaṁ vā bāhaṁ pasāreyya
pasāritaṁ vā bāhaṁ sammiñjeyya evameva kho sītavane antarahito
1 Yu. bhogā. 2 Ma. agāriyabhūto. 3 Ma. Yu. casaddo natthi.
4 Ma. atisithilavīriyaṁ. Yu. atilīnaviriyaṁ. 5 Ma. Yu. adhiṭṭhaha.
Gijjhakūṭe pabbate pāturahosi.
Atha kho āyasmā soṇo aparena samayena viriyasamataṁ adhiṭṭhāsi 1
indriyānañca samataṁ paṭivijjhi tattha ca nimittaṁ aggahesi atha
kho āyasmā soṇo eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto
viharanto na cirasseva yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā
anagāriyaṁ 2 pabbajanti tadanuttaraṁ brahmacariyapariyosānaṁ diṭṭheva dhamme
sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsi khīṇā jāti vusitaṁ
brahmacariyaṁ kataṁ karaṇīyaṁ nāparaṁ itthattāyāti abbhaññāsi
aññataro ca pana āyasmā soṇo arahataṁ ahosi. Atha kho āyasmato
soṇassa arahattappattassa etadahosi yannūnāhaṁ yena bhagavā
tenupasaṅkameyyaṁ upasaṅkamitvā bhagavato santike aññaṁ byākareyyanti
atha kho āyasmā soṇo yena bhagavā tenupasaṅkami
upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi ekamantaṁ
nisinno kho āyasmā soṇo bhagavantaṁ etadavoca yo so bhante
bhikkhu arahaṁ khīṇāsavo vusitavā katakaraṇīyo ohitabhāro anuppattasadattho
parikkhīṇabhavasaññojano sammadaññā vimutto so chaṭṭhānāni adhimutto
hoti nekkhammādhimutto hoti pavivekādhimutto hoti abyāpajjhādhimutto
hoti taṇhakkhayādhimutto 3 hoti upādānakkhayādhimutto
hoti asammohādhimutto hoti. Siyā kho pana bhante idhekaccassa
āyasmato evamassa kevalaṁ saddhāmattakaṁ nūna ayamāyasmā nissāya
1 Po. Yu. adhiṭṭhahi. 2 Ma. anāgāriyaṁ. 3 Ma. tajhhākkhayā ....
Nekkhammādhimuttoti. Na kho panetaṁ bhante evaṁ daṭṭhabbaṁ khīṇāsavo
bhante bhikkhu vusitavā katakaraṇīyo karaṇīyaṁ attano asamanupassanto
katassa vā paticayaṁ khayā rāgassa vītarāgattā nekkhammādhimutto hoti
khayā dosassa vītadosattā nekkhammādhimutto hoti khayā mohassa
vītamohattā nekkhammādhimutto hoti siyā kho pana bhante
idhekaccassa āyasmato evamassa lābhasakkārasilokaṁ nūna ayamāyasmā
nikkāmayamāno pavivekādhimuttoti na kho panetaṁ bhante evaṁ daṭṭhabbaṁ
khīṇāsavo bhante bhikkhu vusitavā katakaraṇīyo karaṇīyaṁ attano asamanupassanto
katassa vā paticayaṁ khayā rāgassa vītarāgattā pavivekādhimutto
hoti khayā dosassa vītadosattā pavivekādhimutto hoti
khayā mohassa vītamohattā pavivekādhimutto hoti siyā kho pana
bhante idhekaccassa āyasmato evamassa sīlabbataparāmāsaṁ nūna
ayamāyasmā sārato paccāgacchanto abyāpajjhādhimuttoti na kho panetaṁ
bhante evaṁ daṭṭhabbaṁ khīṇāsavo bhante bhikkhu vusitavā katakaraṇīyo
karaṇīyaṁ attano asamanupassanto katassa vā paticayaṁ khayā rāgassa
vītarāgattā abyāpajjhādhimutto hoti khayā dosassa vītadosattā
abyāpajjhādhimutto hoti khayā mohassa vītamohattā abyāpajjhādhimutto
hoti .pe. Khayā rāgassa vītarāgattā taṇhakkhayādhimutto
hoti khayā dosassa vītadosattā taṇhakkhayādhimutto hoti khayā
mohassa vītamohattā taṇhakkhayādhimutto hoti khayā rāgassa
Vītarāgattā upādānakkhayādhimutto hoti khayā dosassa vītadosattā
upādānakkhayādhimutto hoti khayā mohassa vītamohattā upādānakkhayādhimutto
hoti khayā rāgassa vītarāgattā asammohādhimutto hoti
khayā dosassa vītadosattā asammohādhimutto hoti khayā mohassa
vītamohattā asammohādhimutto hoti evaṁ sammāvimuttacittassa bhante
bhikkhuno bhūsā cepi cakkhuviññeyyā rūpā cakkhussa āpāthaṁ āgacchanti
nevassa cittaṁ pariyādiyanti amissakatamevassa 1 cittaṁ hoti ṭhitaṁ
āneñjappattaṁ vayañcassānupassati bhūsā cepi sotaviññeyyā
saddā .pe. Ghānaviññeyyā gandhā jivhāviññeyyā *- rasā kāyaviññeyyā
phoṭṭhabbā manoviññeyyā dhammā manassa āpāthaṁ āgacchanti
nevassa cittaṁ pariyādiyanti amissakatamevassa cittaṁ hoti ṭhitaṁ
āneñjappattaṁ vayañcassānupassati seyyathāpi bhante selo pabbato
acchiddo asusiro ekaghano atha puratthimāya cepi disāya āgaccheyya
bhūsā vātavuṭṭhi neva naṁ saṅkampeyya na sampakampeyya 2 na sampavedheyya
atha pacchimāya cepi disāya āgaccheyya bhūsā vātavuṭṭhi .pe.
Atha uttarāya cepi disāya āgaccheyya bhūsā vātavuṭṭhi atha
dakkhiṇāya cepi disāya āgaccheyya bhūsā vātavuṭṭhi neva naṁ saṅkampeyya
na sampakampeyya na sampavedheyya evameva kho bhante evaṁ
sammāvimuttacittassa bhikkhuno bhūsā cepi cakkhuviññeyyā rūpā cakkhussa
āpāthaṁ āgacchanti nevassa cittaṁ pariyādiyanti amissakatamevassa
1 Ma. Yu. amissīkata .... aparaṁpi īdisameva. 2 Po. upasaṅkampeyya.
* mīkārkkhag jivhāviñeyyā peḌna jivhāviññeyyā
Cittaṁ hoti ṭhitaṁ āneñjappattaṁ 1 vayañcassānupassati bhūsā
cepi sotaviññayyā saddā .pe. Ghānaviññeyyā gandhā jivhāviññeyyā
rasā kāyaviññeyyā phoṭṭhabbā manoviññeyyā dhammā
manassa āpāthaṁ āgacchanti nevassa cittaṁ pariyādiyanti amissakatamevassa
cittaṁ hoti ṭhitaṁ āneñjappattaṁ vayañcassānupassatīti.
Nekkhammamadhimuttassa pavivekañca cetaso
abyāpajjhādhimuttassa upādānakkhayassa ca
taṇhakkhayādhimuttassa asammohañca cetaso
disvā āyatanuppādaṁ sammā cittaṁ vimuccati
tassa sammāvimuttassa santacittassa bhikkhuno
katassa paticayo natthi karaṇīyaṁ na vijjati.
Selo yathā ekaghano vātena na samīrati
evaṁ rūpā rasā saddā gandhā phassā ca kevalā
iṭṭhā dhammā aniṭṭhā ca nappavedhenti tādino
ṭhitaṁ cittaṁ vippamuttaṁ vayañcassānupassatīti.

[327] 56 Tena kho pana samayena āyasmā phagguṇo ābādhiko
hoti dukkhito bāḷhagilāno. Atha kho āyasmā ānando yena
bhagavā tenupasaṅkami upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ
nisīdi ekamantaṁ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṁ etadavoca
āyasmā bhante phagguṇo ābādhiko dukkhito bāḷhagilāno sādhu
1 Yu. sabbattha vāresu ānejjappattaṁ.
Bhante bhagavā yenāyasmā phagguṇo tenupasaṅkamatu anukampaṁ
upādāyāti. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena. Atha kho bhagavā
sāyaṇhasamayaṁ paṭisallānā vuṭṭhito yenāyasmā phagguṇo tenupasaṅkami
addasā kho āyasmā phagguṇo bhagavantaṁ dūratova āgacchantaṁ disvāna
mañcake samañcopi 1 atha kho bhagavā āyasmantaṁ phagguṇaṁ etadavoca
alaṁ phagguṇa mā tvaṁ mañcake samañcopi santimāni āsanāni
parehi paññattāni tatthāhaṁ nisīdissāmīti nisīdi bhagavā paññatte
āsane nisajja kho bhagavā āyasmantaṁ phagguṇaṁ etadavoca kacci
te phagguṇa khamanīyaṁ kacci yāpanīyaṁ kacci [2]- dukkhā vedanā paṭikkamanti
no abhikkamanti paṭikkamo sānaṁ paññāyati no abhikkamoti.
Na me bhante khamanīyaṁ na yāpanīyaṁ bāḷhā me dukkhā vedanā
abhikkamanti no paṭikkamanti abhikkamo sānaṁ paññāyati no paṭikkamo
seyyathāpi bhante balavā puriso tiṇhena sikharena muddhani 3 abhimaṭṭheyya
evameva kho [3]- bhante adhimattā vātā muddhani 4 ohananti 5 na me
bhante khamanīyaṁ na yāpanīyaṁ bāḷhā me dukkhā vedanā abhikkamanti
no paṭikkamanti abhikkamo sānaṁ paññāyati no paṭikkamo seyyathāpi
bhante balavā puriso daḷhena varattakkhandhena 6 sīse 7 sīsaveṭhanaṁ dadeyya
evameva kho bhante adhimattā sīse sīsavedanā na me bhante khamanīyaṁ
na yāpanīyaṁ bāḷhā me dukkhā vedanā abhikkamanti no paṭikkamanti
1 Po. samañjesi. Ma. samadhosi. 2 Ma. teti dissati. 3 Ma. Yu. meti atthi.
4 Ma. muddhānaṁ. 5 Po. osādanti. Ma. ūhananti. Yu. hananti. 6 Ma. Yu.
varattakkhaṇḍena. 7 Po. Ma. ayaṁ pāṭho natthi.
Abhikkamo sānaṁ paññāyati no paṭikkamo seyyathāpi bhante dakkho
goghātako vā goghātakantevāsī vā tiṇhena govikantanena kucchiṁ
parikanteyya evameva kho me bhante adhimattā vātā kucchiṁ
parikantanti 1 na me bhante khamanīyaṁ na yāpanīyaṁ bāḷhā me dukkhā
vedanā abhikkamanti no paṭikkamanti abhikkamo sānaṁ paññāyati no
paṭikkamo seyyathāpi bhante dve balavanto purisā dubbalataraṁ purisaṁ
nānābāhāsu gahetvā aṅgārakāsuyā santāpeyyuṁ 2 samparitāpeyyuṁ 3
evameva kho bhante adhimatto kāyasmiṁ ḍāho na me bhante khamanīyaṁ
na yāpanīyaṁ bāḷhā me dukkhā vedanā abhikkamanti no paṭikkamanti
abhikkamo sānaṁ paññāyati no paṭikkamoti. Athakho bhagavā āyasmantaṁ
phagguṇaṁ dhammiyā kathāya sandassetvā samādapetvā samuttejetvā
sampahaṁsetvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi atha kho āyasmā phagguṇo
acirapakkantassa bhagavato kālamakāsi tamhi cassa samaye maraṇakāle
indriyāni vippasīdiṁsu.
Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami
upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi ekamantaṁ
nisīnno kho āyasmā ānando bhagavantaṁ etadavoca āyasmā bhante
phagguṇo acirapakkantassa bhagavato kālamakāsi tamhi cassa samaye
maraṇakāle indriyāni vippasīdiṁsūti. Kiṁ hānanda phagguṇassa bhikkhuno
indriyāni na vippasīdissanti phagguṇassa ānanda bhikkhuno pañcahi
1 Po. parikantenti. 2 Po. santāpesuṁ.
3 Po. samparitāpesuṁ. Yu. paritāpeyyu.
Orambhāgiyehi saññojanehi cittaṁ avimuttaṁ ahosi tassa taṁ dhammadesanaṁ
sutvā pañcahi orambhāgiyehi saññojanehi cittaṁ vimuttaṁ
chayime ānanda ānisaṁsā kālena dhammasavane kālena atthupaparikkhāya
katame cha idhānanda bhikkhuno pañcahi orambhāgiyehi saññojanehi
cittaṁ avimuttaṁ hoti so tamhi samaye maraṇakāle labhati tathāgataṁ
dassanāya tassa tathāgato dhammaṁ deseti ādikalyāṇaṁ majjhekalyāṇaṁ
pariyosānakalyāṇaṁ sātthaṁ sabyañjanaṁ kevalaparipuṇṇaṁ parisuddhaṁ
brahmacariyaṁ pakāseti tassa taṁ dhammadesanaṁ sutvā pañcahi orambhāgiyehi
saññojanehi cittaṁ vimuccati ayaṁ ānanda paṭhamo ānisaṁso
kālena dhammasavane. Puna caparaṁ ānanda bhikkhuno pañcahi
orambhāgiyehi saññojanehi cittaṁ avimuttaṁ hoti so tamhi samaye
maraṇakāle naheva kho labhati tathāgataṁ dassanāya api ca kho tathāgatasāvakaṁ
labhati dassanāya tassa tathāgatasāvako dhammaṁ deseti ādikalyāṇaṁ
majjhekalyāṇaṁ pariyosānakalyāṇaṁ sātthaṁ sabyañjanaṁ kevalaparipuṇṇaṁ
parisuddhaṁ brahmacariyaṁ pakāseti tassa taṁ dhammadesanaṁ sutvā pañcahi
orambhāgiyehi saññojanehi cittaṁ vimuccati ayaṁ ānanda dutiyo
ānisaṁso kālena dhammasavane. Puna caparaṁ ānanda bhikkhuno pañcahi
orambhāgiyehi saññojanehi cittaṁ avimuttaṁ hoti so tamhi samaye
maraṇakāle naheva kho labhati tathāgataṁ dassanāya napi tathāgatasāvakaṁ
labhati dassanāya api ca kho yathāsutaṁ yathāpariyattaṁ dhammaṁ cetasā
Anuvitakketi anuvicāreti manasānupekkhati tassa yathāsutaṁ yathāpariyattaṁ
dhammaṁ cetasā anuvitakkayato anuvicārayato manasānupekkhato pañcahi
orambhāgiyehi saññojanehi cittaṁ vimuccati ayaṁ ānanda tatiyo
ānisaṁso kālena atthupaparikkhāya. Idhānanda bhikkhuno pañcahi
orambhāgiyehi saññojanehi cittaṁ vimuttaṁ hoti anuttare ca kho
upadhisaṅkhaye cittaṁ avimuttaṁ hoti so tamhi samaye maraṇakāle labhati
tathāgataṁ dassanāya tassa tathāgato dhammaṁ deseti ādikalyāṇaṁ
majjhekalyāṇaṁ .pe. Brahmacariyaṁ pakāseti tassa taṁ dhammadesanaṁ
sutvā anuttare upadhisaṅkhaye cittaṁ vimuccati ayaṁ ānanda catuttho
ānisaṁso kālena dhammasavane. Puna caparaṁ ānanda bhikkhuno pañcahi
orambhāgiyehi saññojanehi cittaṁ vimuttaṁ hoti anuttare ca kho
upadhisaṅkhaye cittaṁ avimuttaṁ hoti so tamhi samaye maraṇakāle
naheva kho labhati tathāgataṁ dassanāya api ca kho tathāgatasāvakaṁ
labhati dassanāya tassa tathāgatasāvako dhammaṁ deseti ādikalyāṇaṁ .pe.
Parisuddhaṁ brahmacariyaṁ pakāseti tassa taṁ dhammadesanaṁ sutvā
anuttare upadhisaṅkhaye cittaṁ vimuccati ayaṁ ānanda pañcamo ānisaṁso
kālena dhammasavane. Puna caparaṁ ānanda bhikkhuno pañcahi
orambhāgiyehi saññojanehi cittaṁ vimuttaṁ hoti anuttare ca kho upadhisaṅkhaye
cittaṁ avimuttaṁ hoti so tamhi samaye maraṇakāle naheva kho labhati
tathāgataṁ dassanāya napi tathāgatasāvakaṁ labhati dassanāya api ca
Kho yathāsutaṁ yathāpariyattaṁ dhammaṁ cetasā anuvitakketi anuvicāreti
manasānupekkhati tassa yathāsutaṁ yathāpariyattaṁ dhammaṁ cetasā anuvitakkayato
anuvicārayato manasānupekkhato anuttare upadhisaṅkhaye cittaṁ vimuccati ayaṁ
ānanda chaṭṭho ānisaṁso kālena atthupaparikkhāya. Ime kho ānanda
cha ānisaṁsā kālena dhammasavane kālena atthupaparikkhāyāti.

[328] 57 Ekaṁ samayaṁ bhagavā rājagahe viharati gijjhakūṭe pabbate.
Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami upasaṅkamitvā
bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi ekamantaṁ nisinno kho
āyasmā ānando bhagavantaṁ etadavoca pūraṇena bhante kassapena
chaḷābhijātiyo paññattā kaṇhābhijāti paññattā nīlābhijāti
paññattā lohitābhijāti paññattā haliddābhijāti paññattā
sukkābhijāti paññattā paramasukkābhijāti paññattā tatridaṁ bhante
pūraṇena kassapena kaṇhābhijāti paññattā orabbhikā sokarikā 1
sākuṇikā māgavikā luddā macchaghātakā corā coraghātakā
bandhanāgārikā ye vā panaññepi keci kurūrakammantā tatridaṁ bhante
pūraṇena kassapena nīlābhijāti paññattā bhikkhū kaṇhādhimuttikā 2
ye vā panaññepi keci kammavādā kiriyavādā tatridaṁ bhante pūraṇena
kassapena lohitābhijāti paññattā nigaṇṭhā ekasāṭakā tatridaṁ
bhante pūraṇena kassapena haliddābhijāti paññattā gihī odātavasanā
1 Ma. Yu. sūkarikā. 2 Ma. Yu. kaṇḍakavuttikā.
Acelakasāvakā tatridaṁ bhante pūraṇena kassapena sukkābhijāti
paññattā ājīvakā ājīvakiniyo tatridaṁ bhante pūraṇena kassapena
paramasukkābhijāti paññattā nando vaccho kacco 1 saṅkicco makkhali
gosālo pūraṇena bhante kassapena imā chaḷābhijātiyo
paññattāti. Kiṁ panānanda pūraṇassa kassapassa sabbo loko
etadabbhanujānāti imā chaḷābhijātiyo paññāpetunti. No hetaṁ bhante.
Seyyathāpi ānanda puriso daḷiddo assako anaddhiyo 2 tassa
akāmakassa bilaṁ olabheyyuṁ 3 idaṁ te ambho purisa maṁsañca khāditabbaṁ
mūlañca anuppadātabbanti evameva kho ānanda pūraṇena kassapena
appaṭiññāya etesaṁ samaṇabrāhmaṇānaṁ imā chaḷābhijātiyo paññattā
yathā taṁ bālena abyattena akhettaññunā akusalena ahaṁ kho
panānanda chaḷābhijātiyo paññāpemi taṁ suṇāhi sādhukaṁ manasikarohi
bhāsissāmīti. Evaṁ bhanteti kho āyasmā ānando bhagavato
paccassosi. Bhagavā etadavoca katamā cānanda chaḷābhijātiyo
idhānanda ekacco kaṇhābhijātiyo samāno kaṇhaṁ dhammaṁ abhijāyati idha
panānanda ekacco kaṇhābhijātiyo samāno sukkaṁ dhammaṁ abhijāyati
idha panānanda ekacco kaṇhābhijātiyo samāno akaṇhaṁ asukkaṁ nibbānaṁ
abhijāyati idha panānanda ekacco sukkābhijātiyo samāno kaṇhaṁ
dhammaṁ abhijāyati idha panānanda ekacco sukkābhijātiyo samāno
1 Po. kicco. Ma. Yu. kiso. 2 Ma. anāḷhiko. Yu. anāḷiko.
3 Ma. Yu. olaggeyyuṁ.
Sukkaṁ dhammaṁ abhijāyati idha panānanda ekacco sukkābhijātiyo samāno
akaṇhaṁ asukkaṁ nibbānaṁ abhijāyati. Kathañcānanda kaṇhābhijātiyo
samāno kaṇhaṁ dhammaṁ abhijāyati idhānanda ekacco nīce kule paccājāto 1
hoti caṇḍālakule vā nesādakule vā veṇakule 2 vā rathakārakule
vā pukkusakule vā daḷidde appannapānabhojane kasiravuttike yattha
kasirena ghāsacchādo labbhati so ca hoti dubbaṇṇo duddasiko
okoṭimako bahvābādho kāṇo vā kuṇī vā khañjo vā pakkhahato vā
na lābhī annassa pānassa vatthassa yānassa mālāgandhavilepanassa
seyyāvasathapadīpeyyassa so kāyena duccaritaṁ carati vācāya duccaritaṁ
carati manasā duccaritaṁ carati so kāyena duccaritaṁ caritvā vācāya
duccaritaṁ caritvā manasā duccaritaṁ caritvā kāyassa bhedā parammaraṇā
apāyaṁ duggatiṁ vinipātaṁ nirayaṁ upapajjati evaṁ kho ānanda kaṇhābhijātiyo
samāno kaṇhaṁ dhammaṁ abhijāyati. Kathañcānanda kaṇhābhijātiyo
samāno sukkaṁ dhammaṁ abhijāyati idhānanda ekacco nīce
kule paccājāto hoti caṇḍālakule vā .pe. Seyyāvasathapadīpeyyassa
so kāyena sucaritaṁ carati vācāya sucaritaṁ carati manasā sucaritaṁ
carati so kāyena sucaritaṁ caritvā vācāya sucaritaṁ caritvā manasā
sucaritaṁ caritvā kāyassa bhedā parammaraṇā sugatiṁ saggaṁ lokaṁ upapajjati
evaṁ kho ānanda kaṇhābhijātiyo samāno sukkaṁ dhammaṁ
abhijāyati. Kathañcānanda kaṇhābhijātiyo samāno akaṇhaṁ asukkaṁ
1 Po. pacchājāto. aparaṁpi īdisameva. 2 Ma. venakule.
Nibbānaṁ abhijāyati idhānanda ekacco nīce kule paccājāto hoti
caṇḍālakule vā .pe. So ca hoti dubbaṇṇo duddasiko okoṭimako
so kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā
agārasmā anagāriyaṁ pabbajjati 1 so evaṁ pabbajito samāno pañca
nīvaraṇe pahāya cetaso upakkilese paññāya dubbalīkaraṇe catūsu
satipaṭṭhānesu sūpaṭṭhitacitto satta bojjhaṅge yathābhūtaṁ bhāvetvā akaṇhaṁ
asukkaṁ nibbānaṁ abhijāyati evaṁ kho ānanda kaṇhābhijātiyo samāno
akaṇhaṁ asukkaṁ nibbānaṁ abhijāyati. Kathañcānanda sukkābhijātiyo
samāno kaṇhaṁ dhammaṁ abhijāyati idhānanda ekacco ucce kule
paccājāto hoti khattiyamahāsālakule vā brāhmaṇamahāsālakule vā
gahapatimahāsālakule vā addhe mahaddhane mahābhoge pahūtajātarūparajate
pahūtavittūpakaraṇe pahūtadhanadhaññe so ca hoti abhirūpo dassanīyo
pāsādiko paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato lābhī annassa
pānassa vatthassa yānassa mālāgandhavilepanassa seyyāvasathapadīpeyyassa
so kāyena duccaritaṁ carati vācāya duccaritaṁ carati manasā duccaritaṁ
carati so kāyena duccaritaṁ caritvā vācāya duccaritaṁ caritvā manasā
duccaritaṁ caritvā kāyassa bhedā parammaraṇā apāyaṁ duggatiṁ vinipātaṁ
nirayaṁ upapajjati evaṁ kho ānanda sukkābhijātiyo samāno kaṇhaṁ
dhammaṁ abhijāyati. Kathañcānanda sukkābhijātiyo samāno sukkaṁ dhammaṁ
abhijāyati idhānanda ekacco ucce kule paccājāto hoti
1 Ma. Yu. pabbajati.
Khattiyamahāsālakule vā .pe. Seyyāvasathapadīpeyyassa so kāyena sucaritaṁ
carati vācāya sucaritaṁ carati manasā sucaritaṁ carati so kāyena sucaritaṁ
caritvā vācāya sucaritaṁ caritvā manasā sucaritaṁ caritvā kāyassa bhedā
parammaraṇā sugatiṁ saggaṁ lokaṁ upapajjati evaṁ kho ānanda sukkābhijātiyo
samāno sukkaṁ dhammaṁ abhijāyati. Kathañcānanda sukkābhijātiyo
samāno akaṇhaṁ asukkaṁ nibbānaṁ abhijāyati idhānanda ekacco ucce
kule paccājāto hoti khattiyamahāsālakule vā brāhmaṇamahāsālakule
vā gahapatimahāsālakule vā addhe mahaddhane mahābhoge pahūtajātarūparajate
pahūtavittūpakaraṇe pahūtadhanadhaññe so ca hoti abhirūpo dassanīyo
pāsādiko paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato lābhī annassa
pānassa vatthassa yānassa mālāgandhavilepanassa seyyāvasathapadīpeyyassa
so kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā
anagāriyaṁ pabbajjati so evaṁ pabbajito samāno pañca nīvaraṇe
pahāya cetaso upakkilese paññāya dubbalīkaraṇe catūsu satipaṭṭhānesu
sūpaṭṭhitacitto satta bojjhaṅge yathābhūtaṁ bhāvetvā akaṇhaṁ asukkaṁ
nibbānaṁ abhijāyati evaṁ kho ānanda sukkābhijātiyo samāno akaṇhaṁ
asukkaṁ nibbānaṁ abhijāyati. Imā kho ānanda chaḷābhijātiyoti.

[329] 58 Chahi bhikkhave dhammehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo
Hoti pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalikaraṇīyo anuttaraṁ puññakkhettaṁ
lokassa katamehi chahi idha bhikkhave bhikkhuno ye āsavā saṁvarā pahātabbā
te saṁvarena pahīnā honti ye āsavā paṭisevanā pahātabbā
te paṭisevanāya pahīnā honti ye āsavā adhivāsanā pahātabbā te
adhivāsanāya pahīnā honti ye āsavā parivajjanā pahātabbā te
parivajjanāya pahīnā honti ye āsavā vinodanā pahātabbā te
vinodanāya pahīnā honti ye āsavā bhāvanā pahātabbā te bhāvanāya
pahīnā honti. Katame ca bhikkhave āsavā saṁvarā pahātabbā ye
saṁvarena pahīnā honti idha bhikkhave bhikkhu paṭisaṅkhā yoniso
cakkhundriyasaṁvaraṁ saṁvuto viharati yaṁ hissa bhikkhave cakkhundriyasaṁvaraṁ
asaṁvutassa viharato uppajjeyyuṁ āsavā vighātapariḷāhā cakkhundriyasaṁvaraṁ
saṁvutassa viharato evaṁsa te āsavā vighātapariḷāhā na honti paṭisaṅkhā
yoniso sotindriya ... Ghānindriya ... Jivhindriya ... Kāyindriya ...
Manindriyasaṁvaraṁ saṁvuto viharati yaṁ hissa bhikkhave manindriyasaṁvaraṁ
asaṁvutassa viharato uppajjeyyuṁ āsavā vighātapariḷāhā manindriyasaṁvaraṁ
saṁvutassa viharato evaṁsa te āsavā vighātapariḷāhā na honti yaṁ
hissa bhikkhave saṁvaraṁ asaṁvutassa viharato uppajjeyyuṁ āsavā
vighātapariḷāhā saṁvaraṁ saṁvutassa viharato evaṁsa te āsavā vighātapariḷāhā
na honti ime vuccanti bhikkhave āsavā saṁvarā pahātabbā ye saṁvarena
pahīnā honti. Katame ca bhikkhave āsavā paṭisevanā pahātabbā ye
Paṭisevanāya pahīnā honti idha bhikkhave bhikkhu paṭisaṅkhā yoniso cīvaraṁ
paṭisevati yāvadeva sītassa paṭighātāya uṇhassa paṭighātāya
ḍaṁsamakasavātātapasiriṁsapasamphassānaṁ paṭighātāya yāvadeva hirikopinapaṭicchādanatthaṁ
paṭisaṅkhā yoniso piṇḍapātaṁ paṭisevati neva davāya na madāya
na maṇḍanāya na vibhūsanāya yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā yāpanāya
vihiṁsuparatiyā 1 brahmacariyānuggahāya iti purāṇañca vedanaṁ paṭihaṅkhāmi
navañca vedanaṁ na uppādessāmi yātrā ca me bhavissati anavajjatā
ca phāsuvihāro cāti 2 paṭisaṅkhā yoniso senāsanaṁ paṭisevati yāvadeva
sītassa paṭighātāya uṇhassa paṭighātāya ḍaṁsamakasavātātapasiriṁsapasamphassānaṁ
paṭighātāya yāvadeva utuparissayavinodanaṁ paṭisallānārāmatthaṁ
paṭisaṅkhā yoniso gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṁ paṭisevati yāvadeva
uppannānaṁ veyyābādhikānaṁ vedanānaṁ paṭighātāya abyāpajjhaparamatāya 3
yaṁ hissa bhikkhave appaṭisevato uppajjeyyuṁ āsavā vighātapariḷāhā
paṭisevato evaṁsa te āsavā vighātapariḷāhā na honti ime vuccanti
bhikkhave āsavā paṭisevanā pahātabbā ye paṭisevanāya pahīnā honti.
Katame ca bhikkhave āsavā adhivāsanā pahātabbā ye adhivāsanāya
pahīnā honti idha bhikkhave bhikkhu paṭisaṅkhā yoniso khamo hoti
sītassa uṇhassa jighacchāya pipāsāya ḍaṁsamakasavātātapasiriṁsapasamphassānaṁ
duruttānaṁ durāgatānaṁ vacanapathānaṁ uppannānaṁ sārīrikānaṁ vedanānaṁ dukkhānaṁ
tippānaṁ kharānaṁ kaṭukānaṁ asātānaṁ amanāpānaṁ pāṇaharānaṁ adhivāsakajātiko
1 Ma. Yu. vihiṁsūpa .... 2 Ma. itisaddo natthi. 3 Po. Ma. abyāpajjhaparamatāyāti.
Jātiko hoti yaṁ hissa bhikkhave anadhivāsayato 1 uppajjeyyuṁ āsavā
vighātapariḷāhā adhivāsayato 1 evaṁsa te āsavā vighātapariḷāhā na honti
ime vuccanti bhikkhave āsavā adhivāsanā pahātabbā ye adhivāsanāya
pahīnā honti. Katame ca bhikkhave āsavā parivajjanā pahātabbā
ye parivajjanāya pahīnā honti idha bhikkhave bhikkhu paṭisaṅkhā yoniso
caṇḍahatthiṁ parivajjeti caṇḍāssaṁ parivajjeti caṇḍagoṇaṁ
parivajjeti caṇḍakukkuraṁ parivajjeti ahiṁ khāṇuṁ kaṇṭakaṭṭhānaṁ sobbhaṁ
papātaṁ candanikaṁ oḷigallaṁ yathārūpe anāsane nisinnaṁ yathārūpe agocare
carantaṁ yathārūpe pāpake mitte bhajantaṁ viññū sabrahmacārī pāpakesu
ṭhānesu okappeyyuṁ so tañceva 2 anāsanaṁ tañca agocaraṁ te ca
pāpake mitte paṭisaṅkhā yoniso parivajjeti yaṁ hissa bhikkhave
aparivajjayato uppajjeyyuṁ āsavā vighātapariḷāhā parivajjayato
evaṁsa te āsavā vighātapariḷāhā na honti ime vuccanti bhikkhave
āsavā parivajjanā pahātabbā ye parivajjanāya pahīnā honti. Katame ca
bhikkhave āsavā vinodanā pahātabbā ye vinodanāya pahīnā honti idha
bhikkhave bhikkhu paṭisaṅkhā yoniso uppannaṁ kāmavitakkaṁ nādhivāseti pajahati
vinodeti byantīkaroti anabhāvaṁ gameti paṭisaṅkhā yoniso uppannaṁ
byāpādavitakkaṁ .pe. Uppannaṁ vihiṁsāvitakkaṁ ... Uppannuppanne pāpake
akusale dhamme nādhivāseti pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṁ
gameti yaṁ hissa bhikkhave avinodayato uppajjeyyuṁ āsavā vighātapariḷāhā
1 Ma. ... vāsato. 2 Ma. tañca.
Vinodayato evaṁsa te āsavā vighātapariḷāhā na honti
ime vuccanti bhikkhave āsavā vinodanā pahātabbā ye vinodanāya
pahīnā honti. Katame ca bhikkhave āsavā bhāvanā pahātabbā ye
bhāvanāya pahīnā honti idha bhikkhave bhikkhu paṭisaṅkhā yoniso
satisambojjhaṅgaṁ bhāveti vivekanissitaṁ virāganissitaṁ nirodhanissitaṁ
vossaggapariṇāmiṁ paṭisaṅkhā yoniso dhammavicayasambojjhaṅgaṁ bhāveti .pe.
Viriyasambojjhaṅgaṁ bhāveti pītisambojjhaṅgaṁ bhāveti passaddhisambojjhaṅgaṁ
bhāveti samādhisambojjhaṅgaṁ bhāveti upekkhāsambojjhaṅgaṁ bhāveti vivekanissitaṁ
virāganissitaṁ nirodhanissitaṁ vossaggapariṇāmiṁ yaṁ hissa bhikkhave
abhāvayato uppajjeyyuṁ āsavā vighātapariḷāhā bhāvayato evaṁsa te
āsavā vighātapariḷāhā na honti ime vuccanti bhikkhave āsavā
bhāvanā pahātabbā ye bhāvanāya pahīnā honti. Imehi kho bhikkhave
chahi dhammehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo hoti pāhuneyyo dakkhiṇeyyo
añjalikaraṇīyo anuttaraṁ puññakkhettaṁ lokassāti.

[330] 59 Ekaṁ 1 samayaṁ bhagavā nādike 2 viharati giñjakāvasathe.
Atha kho dārukammiko gahapati yena bhagavā tenupasaṅkami upasaṅkamitvā
bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi ekamantaṁ nisinnaṁ kho dārukammikaṁ
gahapatiṁ bhagavā etadavoca api nu te gahapati kule dānaṁ dīyatīti.
Dīyati me bhante kule dānaṁ tañca kho ye te bhikkhū āraññakā 3
piṇḍapātikā paṁsukūlikā arahantā 4 vā arahattamaggaṁ vā samāpannā
1 Ma. Yu. purato evaṁ me sutanti dissati. 2 Ma. nātike.
3 Po. Ma. āraññikā. ito paraṁ evaṁ ñātabbaṁ. 4 Ma. Yu. arahanto.
Tathārūpesu [1]- bhante bhikkhūsu dānaṁ dīyatīti. Dujjānaṁ kho etaṁ gahapati
tayā gihinā kāmabhoginā puttasambādhasayanaṁ ajjhāvasantena kāsikacandanaṁ
paccanubhontena mālāgandhavilepanaṁ dhārayantena jātarūparajataṁ sādiyantena
ime vā arahanto ime vā arahattamaggaṁ samāpannāti āraññako
cepi gahapati bhikkhu hoti uddhato unnaḷo capalo mukharo
vikiṇṇavāco muṭṭhassati asampajāno asamāhito vibbhantacitto
pākaṭindriyo evaṁ so tenaṅgena gārayho āraññako cepi gahapati
bhikkhu hoti anuddhato anunnaḷo acapalo amukharo avikiṇṇavāco
upaṭṭhitassati sampajāno samāhito ekaggacitto saṁvutindriyo evaṁ
so tenaṅgena pāsaṁso gāmantavihārī cepi gahapati bhikkhu hoti
uddhato .pe. Evaṁ so tenaṅgena gārayho gāmantavihārī
cepi gahapati bhikkhu hoti anuddhato .pe. Evaṁ so tenaṅgena pāsaṁso
piṇḍapātiko cepi gahapati bhikkhu hoti uddhato .pe. Evaṁ so
tenaṅgena gārayho piṇḍapātiko cepi gahapati bhikkhu hoti
anuddhato .pe. Evaṁ so tenaṅgena pāsaṁso nemantaniko cepi
gahapati bhikkhu hoti uddhato .pe. Evaṁ so tenaṅgena gārayho
nemantaniko cepi gahapati bhikkhu hoti anuddhato .pe. Evaṁ so
tenaṅgena pāsaṁso paṁsukūliko cepi gahapati bhikkhu hoti uddhato .pe.
Evaṁ so tenaṅgena gārayho paṁsukūliko cepi gahapati bhikkhu hoti
anuddhato .pe. Evaṁ so tenaṅgena pāsaṁso gahapaticīvaradharo cepi gahapati
1 Po. Ma. me.
Bhikkhu hoti uddhato unnaḷo capalo mukharo vikiṇṇavāco muṭṭhassati
asampajāno asamāhito vibbhantacitto pākaṭindriyo evaṁ so
tenaṅgena gārayho gahapaticīvaradharo cepi gahapati bhikkhu hoti
anuddhato anunnaḷo acapalo amukharo avikiṇṇavāco upaṭṭhitassati
sampajāno samāhito ekaggacitto saṁvutindriyo evaṁ so tenaṅgena
pāsaṁso iṅgha tvaṁ gahapati saṅghe dānaṁ dehi saṅghe te dānaṁ dadato
cittaṁ pasīdissati so tvaṁ pasannacitto kāyassa bhedā parammaraṇā
sugatiṁ saggaṁ lokaṁ upapajjissasīti. Esāhaṁ bhante ajjatagge saṅghe
dānāni 1 dassāmīti.

[331] 60 Ekaṁ 2 samayaṁ bhagavā bārāṇasiyaṁ viharati isipatane
migadāye. Tena kho pana samayena sambahulā therā bhikkhū pacchābhattaṁ
piṇḍapātapaṭikkantā maṇḍalamāḷe sannisinnā sannipatitā abhidhammakathaṁ
kathenti. Tatra sudaṁ āyasmā citto hatthisārīputto therānaṁ bhikkhūnaṁ
abhidhammakathaṁ kathentānaṁ antarantarā kathaṁ opāteti. Atha kho āyasmā
mahākoṭṭhiko āyasmantaṁ cittaṁ hatthisārīputataṁ etadavoca āyasmā 3
citto hatthisārīputto therānaṁ bhikkhūnaṁ abhidhammakathaṁ kathentānaṁ
antarantarā kathaṁ opāteti 4 yāva 5 kathāpariyosānaṁ āyasmā citto
hatthisārīputto āgametūti.
Evaṁ vutte āyasmato cittassa hatthisārīputtassa sahāyakā
bhikkhū āyasmantaṁ mahākoṭṭhikaṁ etadavocuṁ āyasmā mahākaṭṭhikopi 6
1 Ma. Yu. dānaṁ. 2 Po. Ma. Yu. purato evaṁ me sutanti dissati. 3 Ma. Yu.
māyasmā. 4 Ma. Yu. opātesi. 5 Ma. yāvasaddo natthi. 6 Ma. Yu. ayaṁ pāṭho natthi.
Āyasmantaṁ cittaṁ hatthisārīputtaṁ apasādeti paṇḍito āyasmā citto
hatthisārīputto pahoti āyasmā 1 citto hatthisārīputto therānaṁ
bhikkhūnaṁ abhidhammakathaṁ kathetunti. Dujjānaṁ kho etaṁ āvuso parassa
cetopariyāyaṁ ajānantehi. Idhāvuso ekacco puggalo tāvadeva
soratasorato hoti nivātanivāto hoti upasantūpasanto hoti
yāva satthāraṁ upanissāya viharati aññataraṁ vā garuṭṭhāniyaṁ sabrahmacāriṁ
yato ca kho so vapakassateva satthārā vapakassati garuṭṭhāniyehi
sabrahmacārīhi so saṁsaṭṭho viharati bhikkhūhi bhikkhunīhi upāsakehi
upāsikāhi raññā rājamahāmattehi titthiyehi titthiyasāvakehi tassa
saṁsaṭṭhassa vissaṭṭhassa pākaṭassa bhassamanuyuttassa viharato rāgo cittaṁ
anuddhaṁseti so rāgānuddhaṁsitena 2 cittena sikkhaṁ paccakkhāya hīnāyāvattati
seyyathāpi āvuso goṇo kiṭṭhādo dāmena vā baddho vaje vā
oruddho yo nu kho āvuso evaṁ vadeyya nadānāyaṁ goṇo
kiṭṭhādo punadeva kiṭṭhaṁ otarissatīti sammā nu kho so āvuso
vadamāno vadeyyāti no hidaṁ āvuso ṭhānañhetaṁ āvuso vijjati
yaṁ so goṇo kiṭṭhādo dāmaṁ vā chetvā vajaṁ vā bhinditvā atha
punadeva kiṭṭhaṁ otareyyāti evameva kho āvuso idhekacco
puggalo tāvadeva soratasorato hoti nivātanivāto hoti upasantūpasanto
hoti yāva satthāraṁ upanissāya viharati aññataraṁ vā
garuṭṭhāniyaṁ sabrahmacāriṁ yato ca kho so vapakassateva satthārā
1 Po. Ma. Yu. cāyasmā. 2 Yu. rāgānuddhaṁsena.
Vapakassati garuṭṭhāniyehi sabrahmacārīhi so saṁsaṭṭho viharati bhikkhūhi
bhikkhunīhi upāsakehi upāsikāhi raññā rājamahāmattehi titthiyehi
titthiyasāvakehi tassa saṁsaṭṭhassa vissaṭṭhassa pākaṭassa bhassamanuyuttassa
viharato rāgo cittaṁ anuddhaṁseti so rāgānuddhaṁsitena cittena
sikkhaṁ paccakkhāya hīnāyāvattati. Idha panāvuso ekacco puggalo
vivicceva kāmehi .pe. Paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja viharati so
lābhimhi paṭhamassa jhānassāti saṁsaṭṭho viharati bhikkhūhi .pe. Sikkhaṁ
paccakkhāya hīnāyāvattati seyyathāpi āvuso cātummahāpathe thullaphusitako 1
devo vassanto rajaṁ antaradhāpeyya cikkhallaṁ pātukareyya yo
nu kho āvuso evaṁ vadeyya nadāni amusmiṁ cātummahāpathe punadeva
rajo pātubhavissatīti sammā nu kho so āvuso vadamāno vadeyyāti
no hidaṁ āvuso ṭhānañhetaṁ āvuso vijjati yaṁ amusmiṁ
cātummahāpathe manussā vā atikkameyyuṁ gopasū vā atikkameyyuṁ
vātātapo vā snehagataṁ pariyādiyeyya atha punadeva rajo pātubhaveyyāti
evameva kho āvuso idhekacco puggalo vivicceva kāmehi .pe.
Paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja viharati so lābhimhi paṭhamassa jhānassāti
saṁsaṭṭho viharati bhikkhūhi .pe. Sikkhaṁ paccakkhāya hīnāyāvattati.
Idha panāvuso ekacco puggalo vitakkavicārānaṁ vūpasamā .pe. Dutiyaṁ
jhānaṁ upasampajja viharati so lābhimhi dutiyassa jhānassāti
saṁsaṭṭho viharati bhikkhūhi .pe. Sikkhaṁ paccakkhāya hīnāyāvattati
1 Po. phullaphusitako.
Seyyathāpi āvuso gāmassa vā nigamassa vā avidūre mahantaṁ taḷākaṁ
tattha thullaphusitako devo vuṭṭho sippisambukampi sakkharakathalampi
antaradhāpeyya yo nu kho āvuso evaṁ vadeyya nadāni amusmiṁ
taḷāke punadeva sippisambukā vā sakkharakathalā vā pātubhavissantīti
sammā nu kho so āvuso vadamāno vadeyyāti no hidaṁ āvuso
ṭhānañhetaṁ āvuso vijjati yaṁ amusmiṁ taḷāke manussā vā piveyyuṁ
gopasū vā piveyyuṁ vātātapo vā snehagataṁ pariyādiyeyya atha
punadeva sippisambukāpi sakkharakathalāpi pātubhaveyyunti evameva kho
āvuso idhekacco puggalo vitakkavicārānaṁ vūpasamā .pe. Dutiyaṁ
jhānaṁ upasampajja viharati so lābhimhi dutiyassa jhānassāti
saṁsaṭṭho viharati bhikkhūhi .pe. Sikkhaṁ paccakkhāya hīnāyāvattati.
Idha panāvuso ekacco puggalo pītiyā ca virāgā .pe. Tatiyaṁ
jhānaṁ upasampajja viharati so lābhimhi tatiyassa jhānassāti saṁsaṭṭho
viharati bhikkhūhi .pe. Sikkhaṁ paccakkhāya hīnāyāvattati seyyathāpi
āvuso purisaṁ paṇītabhojanaṁ bhuttāviṁ abhidosikaṁ bhojanaṁ nacchādeyya
yo nu kho āvuso evaṁ vadeyya nadāni amuṁ purisaṁ punadeva
bhojanaṁ chādessatīti sammā nu kho so āvuso vadamāno vadeyyāti
no hidaṁ āvuso amuñhāvuso purisaṁ 1 paṇītabhojanaṁ bhuttāviṁ yāvassa sā
ojā kāye ṭhassati tāva na aññaṁ bhojanaṁ chādessati yato ca
1 Ma. Yu. ṭhānaṁ hetaṁ āvuso vijjati amuṁ parisaṁ. Yu. ṭhānaṁ ... vijjati
amuṁ hāvuso purisaṁ ....
Khvassa 1 sā ojā antaradhāyissati atha punadeva taṁ bhojanaṁ chādeyyāti
evameva kho āvuso idhekacco puggalo pītiyā ca virāgā .pe. Tatiyaṁ
jhānaṁ upasampajja viharati so lābhimhi tatiyassa jhānassāti saṁsaṭṭho
viharati bhikkhūhi .pe. Sikkhaṁ paccakkhāya hīnāyāvattati. Idha panāvuso
ekacco puggalo sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā .pe. Catutthaṁ
jhānaṁ upasampajja viharati so lābhimhi catutthassa jhānassāti saṁsaṭṭho
viharati bhikkhūhi .pe. Sikkhaṁ paccakkhāya hīnāyāvattati seyyathāpi āvuso
pabbatasaṅkhepe udakarahado nivāto vigataūmiko yo nu kho āvuso
evaṁ vadeyya nadāni amusmiṁ udakarahade punadeva ūmi pātubhavissatīti
sammā nu kho so āvuso vadamāno vadeyyāti no hidaṁ āvuso
ṭhānañhetaṁ āvuso vijjati yā puratthimāya disāya āgaccheyya bhūsā
vātavuṭṭhi sā tasmiṁ udakarahade ūmiṁ janeyya yā pacchimāya disāya
āgaccheyya .pe. Uttarāya disāya āgaccheyya dakkhiṇāya disāya
āgaccheyya bhūsā vātavuṭṭhi sā tasmiṁ udakarahade ūmiṁ janeyyāti
evameva kho āvuso idhekacco puggalo sukhassa ca pahānā dukkhassa
ca pahānā .pe. Catutthaṁ jhānaṁ upasampajja viharati so lābhimhi
catutthassa jhānassāti saṁsaṭṭho viharati bhikkhūhi .pe. Sikkhaṁ paccakkhāya
hīnāyāvattati. Idha panāvuso ekacco puggalo sabbanimittānaṁ
amanasikārā animittaṁ cetosamādhiṁ upasampajja viharati so lābhimhi
animittassa cetosamādhissāti saṁsaṭṭho viharati bhikkhūhi bhikkhunīhi
1 Po. yato bhuttassa ....
Upāsakehi upāsikāhi raññā rājamahāmattehi titthiyehi titthiyasāvakehi
tassa saṁsaṭṭhassa vissaṭṭhassa pākaṭassa bhassamanuyuttassa viharato rāgo
cittaṁ anuddhaṁseti so rāgānuddhaṁsitena cittena sikkhaṁ paccakkhāya
hīnāyāvattati seyyathāpi āvuso rājā vā rājamahāmatto vā
caturaṅginiyā senāya addhānamaggapaṭipanno aññatarasmiṁ vanasaṇḍe
ekarattiṁ vāsaṁ upagaccheyya tatra 1 hatthisaddena assasaddena rathasaddena
pattisaddena bheripaṇavasaṅkhavīṇāninnādasaddena 2 cīriḷikāsaddo 3
antaradhāpeyya 4 yo nu kho evaṁ vadeyya nadāni amusmiṁ vanasaṇḍe
punadeva cīriḷikāsaddo pātubhavissatīti sammā nu kho so āvuso
vadamāno vadeyyāti no hidaṁ āvuso ṭhānañhetaṁ āvuso vijjati
yaṁ so rājā vā rājamahāmatto vā tamhā vanasaṇḍā pakkameyya
atha punadeva cīriḷikāsaddo pātubhaveyyāti evameva kho āvuso
idhekacco puggalo sabbanimittānaṁ amanasikārā animittaṁ cetosamādhiṁ
upasampajja viharati so lābhimhi animittassa cetosamādhissāti
saṁsaṭṭho viharati bhikkhūhi bhikkhunīhi upāsakehi upāsikāhi raññā rājamahāmattehi
titthiyehi titthiyasāvakehi tassa saṁsaṭṭhassa vissaṭṭhassa
pākaṭassa bhassamanuyuttassa viharato rāgo cittaṁ anuddhaṁseti so
rāgānuddhaṁsitena cittena sikkhaṁ paccakkhāya hīnāyāvattatīti.
Athakho āyasmā citto hatthisārīputto aparena samayena sikkhaṁ
paccakkhāya hīnāyāvattati. Atha kho cittassa hatthisārīputtassa
1 Yu. tattha. 2 Ma. Yu. ... saṅkhatiṇavaninnāda .... 3 Po. vīriddhika ....
Ma. cīrikasaddo. 4 Ma. antaradhāyeyya.
Sahāyakā bhikkhū yenāyasmā mahākoṭṭhiko 1 tenupasaṅkamiṁsu upasaṅkamitvā
āyasmantaṁ mahākoṭṭhikaṁ etadavocuṁ kiṁ nu kho āyasmatā mahākoṭṭhikena
citto hatthisārīputto cetasā ceto paricca vidito
imāsañca imāsañca vihārasamāpattīnaṁ citto hatthisārīputto lābhī
atha ca pana sikkhaṁ paccakkhāya hīnāyāvattissatīti udāhu devatā
etamatthaṁ ārocesuṁ citto bhante hatthisārīputto imāsañca
imāsañca vihārasamāpattīnaṁ lābhī atha ca pana sikkhaṁ paccakkhāya
hīnāyāvattissatīti. Cetaso 2 ceto paricca vidito me āvuso citto
hatthisārīputto imāsañca imāsañca vihārasamāpattīnaṁ lābhī atha ca
pana sikkhaṁ paccakkhāya hīnāyāvattissatīti devatāpi me etamatthaṁ
ārocesuṁ citto bhante hatthisārīputto imāsañca imāsañca
vihārasamāpattīnaṁ lābhī atha ca pana sikkhaṁ paccakkhāya hīnāyāvattissatīti
atha kho cittassa hatthisārīputtassa sahāyakā bhikkhū yena bhagavā
tenupasaṅkamiṁsu upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdiṁsu
ekamantaṁ nisinnā kho te bhikkhū bhagavantaṁ etadavocuṁ citto bhante
hatthisārīputto imāsañca imāsañca vihārasamāpattīnaṁ lābhī atha
ca pana sikkhaṁ paccakkhāya hīnāyāvattoti 3 na bhikkhave citto ciraṁ
sarissati nekkhammassāti.
Athakho citto hatthisārīputto na cirasseva kesamassuṁ ohāretvā
kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbaji. Atha
1 Yu. mahākoṭṭhito. 2 Ma. cetasā. 3 Ma. hīnāyāvattatīti.
Kho āyasmā citto hatthisārīputto ekako vūpakaṭṭho appamatto
ātāpī pahitatto viharanto na cirasseva yassatthāya kulaputtā
sammadeva agārasmā anagāriyaṁ pabbajanti tadanuttaraṁ brahmacariyapariyosānaṁ
diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsi 1
khīṇā jāti vusitaṁ brahmacariyaṁ kataṁ karaṇīyaṁ nāparaṁ itthattāyāti
abbhaññāsi aññataro ca panāyasmā citto hatthisārīputto arahataṁ
ahosīti.

[332] 61 Ekaṁ 2 samayaṁ bhagavā bārāṇasiyaṁ viharati isipatane
migadāye. Tena kho pana samayena sambahulānaṁ therānaṁ bhikkhūnaṁ
pacchābhattaṁ piṇḍapātapaṭikkantānaṁ maṇḍalamāḷe sannisinnānaṁ
sannipatitānaṁ ayamantarā kathā udapādi vuttamidaṁ āvuso bhagavatā
parāyane metteyyapañhe
yo ubhante 3 viditvāna majjhe mantā na limpati
taṁ brūmi mahāpuriso 4 sodha sibbanimaccagāti 5 .
Katamo nu kho āvuso eko anto katamo dutiyo anto
kiṁ majjhe kā sibbanīti.
Evaṁ vutte aññataro bhikkhu there bhikkhū etadavoca phasso
kho āvuso eko anto phassasamudayo dutiyo anto phassanirodho
majjhe taṇhā sibbanī taṇhā hi naṁ sibbati tassa tasseva
1 Po. viharati. 2 Po. Ma. Yu. purato evaṁ me sutanti dissati. 3 Po. ubho
ante. Ma. ubhonte. 4 Ma. Yu. mahāpurisoti. 5 Ma. sibbini ....
Bhavassa abhinibbattiyā ettāvatā kho āvuso bhikkhu abhiññeyyaṁ
abhijānāti pariññeyyaṁ parijānāti abhiññeyyaṁ abhijānanto
pariññeyyaṁ parijānanto diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hotīti.
Evaṁ vutte aññataro bhikkhu there bhikkhū etadavoca atītaṁ
kho āvuso eko anto anāgataṁ dutiyo anto paccuppannaṁ
majjhe taṇhā sibbanī 1 taṇhā hi naṁ sibbati tassa tasseva
bhavassa abhinibbattiyā ettāvatā kho āvuso bhikkhu abhiññeyyaṁ
abhijānāti pariññeyyaṁ parijānāti abhiññeyyaṁ abhijānanto
pariññeyyaṁ parijānanto diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hotīti.
Evaṁ vutte aññataro bhikkhu there bhikkhū etadavoca sukhā
āvuso vedanā eko anto dukkhā vedanā dutiyo anto
adukkhamasukhā vedanā majjhe taṇhā sibbanī taṇhā hi naṁ sibbati
tassa tasseva bhavassa abhinibbattiyā ettāvatā kho āvuso bhikkhu
abhiññeyyaṁ abhijānāti pariññeyyaṁ parijānāti abhiññeyyaṁ abhijānanto
pariññeyyaṁ parijānanto diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro
hotīti.
Evaṁ vutte aññataro bhikkhu there bhikkhū etadavoca nāmaṁ
kho āvuso eko anto rūpaṁ dutiyo anto viññāṇaṁ majjhe
taṇhā sibbanī taṇhā hi naṁ sibbati tassa tasseva bhavassa abhinibbattiyā
ettāvatā kho āvuso bhikkhu abhiññeyyaṁ abhijānāti
1 Ma. sibbini.
Pariññeyyaṁ parijānāti abhiññeyyaṁ abhijānanto pariññeyyaṁ
parijānanto diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hotīti.
Evaṁ vutte aññataro bhikkhu there bhikkhū etadavoca cha kho
āvuso ajjhattikāni āyatanāni eko anto cha bāhirāni āyatanāni
dutiyo anto viññāṇaṁ majjhe taṇhā sibbanī taṇhā
hi naṁ sibbati tassa tasseva bhavassa abhinibbattiyā ettāvatā
kho āvuso bhikkhu abhiññeyyaṁ abhijānāti pariññeyyaṁ parijānāti
abhiññeyyaṁ abhijānanto pariññeyyaṁ parijānanto diṭṭheva dhamme
dukkhassantakaro hotīti.
Evaṁ vutte aññataro bhikkhu there bhikkhū etadavoca sakkāyo
kho āvuso eko anto sakkāyasamudayo dutiyo anto sakkāyanirodho
majjhe taṇhā sibbanī taṇhā hi naṁ sibbati tassa
tasseva bhavassa abhinibbattiyā ettāvatā kho āvuso bhikkhu
abhiññeyyaṁ abhijānāti pariññeyyaṁ parijānāti abhiññeyyaṁ abhijānanto
pariññeyyaṁ parijānanto diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro
hotīti.
Evaṁ vutte aññataro bhikkhu there bhikkhū etadavoca byākataṁ
kho āvuso amhehi sabbeheva yathāsakaṁ paṭibhāṇaṁ āyāmāvuso
yena bhagavā tenupasaṅkamissāma upasaṅkamitvā bhagavato etamatthaṁ
ārocessāma yathā no bhagavā byākarissati tathā naṁ dhāreyyāmāti 1
1 Ma. dhāressāmāti.
Evamāvusoti kho therā bhikkhū tassa bhikkhuno paccassosuṁ.
Atha kho therā bhikkhū yena bhagavā tenupasaṅkamiṁsu upasaṅkamitvā
bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdiṁsu ekamantaṁ nisinnā kho
therā bhikkhū yāvatako ahosi sabbeheva saddhiṁ kathāsallāpo
taṁ sabbaṁ bhagavato ārocesuṁ kassa nukho bhante subhāsitanti.
Sabbesaṁ vo bhikkhave subhāsitaṁ pariyāyena apica yaṁ mayā sandhāya
bhāsitaṁ parāyane metteyyapañhe
yo ubhante viditvāna majjhe mantā na limpati
taṁ brūmi mahāpuriso sodha sibbanimaccagāti.
Taṁ suṇātha sādhukaṁ manasikarotha bhāsissāmīti. Evaṁ bhanteti
kho therā bhikkhū bhagavato paccassosuṁ. Bhagavā etadavoca phasso kho
bhikkhave eko anto phassasamudayo dutiyo anto phassanirodho
majjhe taṇhā sibbanī taṇhā hi naṁ sibbati tassa tasseva
bhavassa abhinibbattiyā ettāvatā kho bhikkhave bhikkhu abhiññeyyaṁ
abhijānāti pariññeyyaṁ parijānāti abhiññeyyaṁ abhijānanto
pariññeyyaṁ parijānanto diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hotīti.

[333] 62 Evamme sutaṁ ekaṁ samayaṁ bhagavā kosalesu
cārikañcaramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṁ yena daṇḍakappakannāma
kosalānaṁ nigamo tadavasari
Atha kho bhagavā maggā okkamma aññatarasmiṁ 1 rukkhamūle paññatte
āsane nisīdi te [2]- bhikkhū daṇḍakappakaṁ pavisiṁsu āvasathaṁ pariyesituṁ
atha kho āyasmā ānando sambahulehi bhikkhūhi saddhiṁ yena aciravatī
nadī tenupasaṅkami gattāni parisiñcituṁ aciravatiyā nadiyā gattāni
parisiñcitvā paccuttaritvā ekacīvaro aṭṭhāsi gattāni pubbasadisāni
kurumāno 3 atha kho aññataro bhikkhu yenāyasmā ānando tenupasaṅkami
upasaṅkamitvā āyasmantaṁ ānandaṁ etadavoca kinnu kho
āvuso ānanda sabbaṁ cetaso samannāharitvā nu kho devadatto
bhagavatā byākato āpāyiko devadatto nerayiko kappaṭṭho
atekicchoti udāhu kenaci deva pariyāyenāti. Evaṁ kho panetaṁ āvuso
bhagavatā byākatanti. Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā
tenupasaṅkami upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi
ekamantaṁ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṁ etadavoca idhāhaṁ
bhante sambahulehi bhikkhūhi saddhiṁ [4]- aciravatī nadī tenupasaṅkamiṁ gattāni
parisiñcituṁ aciravatiyā nadiyā gattāni parisiñcitvā paccuttaritvā
ekacīvaro aṭṭhāsiṁ gattāni pubbasadisāni kurumāno atha kho
bhante aññataro bhikkhu yenāhaṁ tenupasaṅkami upasaṅkamitvā maṁ
etadavoca kinnu kho āvuso ānanda sabbaṁ cetaso samannāharitvā
1 Po. araññasmiṁ. 2 Ma. Yu. casaddo atthi. 3 Po. Ma. Yu.
pubbāpayamāno. 4 Ma. Yu. yenāti pāṭho atthi.
Nu kho devadatto bhagavatā byākato āpāyiko devadatto nerayiko
kappaṭṭho atekicchoti udāhu kenaci deva pariyāyenāti.
Evaṁ vutte ahaṁ bhante taṁ bhikkhuṁ etadavocaṁ evaṁ kho
panetaṁ āvuso bhagavatā byākatanti. So ca kho ānanda bhikkhu
navo bhavissati acirapabbajito thero vā pana bālo abyatto kathaṁ
hi nāma yaṁ mayā ekaṁsena byākataṁ tattha dvejjhaṁ āpajjissati
nāhaṁ ānanda aññaṁ ekapuggalaṁpi samanupassāmi yo evaṁ mayā
sabbaṁ cetaso samannāharitvā byākato yathayidaṁ devadatto yāvakīvañcāhaṁ
ānanda devadattassa vālaggakoṭinittuddanamattampi 1 sukkaṁ
dhammaṁ addasaṁ neva tāvāhaṁ devadattaṁ byākāsiṁ āpāyiko devadatto
nerayiko kappaṭṭho atekicchoti yato ca kho ahaṁ ānanda
devadattassa vālaggakoṭinittuddanamattampi sukkaṁ dhammaṁ na addasaṁ
athāhaṁ taṁ devadattaṁ byākāsiṁ āpāyiko devadatto nerayiko kappaṭṭho
atekicchoti seyyathāpi ānanda gūthakūpo sādhiko poriso pūro
gūthassa samatittiko tatra puriso sasīsako nimuggo assa tassa
koci deva puriso upagaccheyya 2 atthakāmo hitakāmo yogakkhemakāmo
tamhā gūthakūpā uddharitukāmo so taṁ gūthakūpaṁ samantānuparigacchanto
na passeyya tassa purisassa vālaggakoṭinittuddanamattampi gūthena
amakkhitaṁ yattha taṁ gahetvā uddhareyya evameva kho ahaṁ ānanda yato
devadattassa vālaggakoṭinittuddanamattampi sukkaṁ dhammaṁ na addasaṁ athāhaṁ
1 Po. bālagga .... ma ... nitudana .... 2 Ma. Yu. uppajjeyya.
Devadattaṁ byākāsiṁ āpāyiko devadatto nerayiko kappaṭṭho
atekicchoti sace tumhe ānanda suṇeyyātha tathāgatassa purisindriyañāṇāni
vibhajantassāti. Etassa bhagavā kālo etassa sugata
kālo yaṁ bhagavā purisindriyañāṇāni vibhajeyya bhagavato sutvā
bhikkhū dhāressantīti. Tenahānanda suṇāhi sādhukaṁ manasikarohi
bhāsissāmīti. Evaṁ bhanteti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi.
Bhagavā etadavoca idhāhaṁ ānanda ekaccaṁ puggalaṁ evaṁ cetasā
ceto paricca pajānāmi imassa kho puggalassa vijjamānā kusalāpi
dhammā akusalāpi dhammāti tamenaṁ aparena samayena evaṁ cetasā
ceto paricca pajānāmi imassa kho puggalassa kusalā dhammā
antarahitā akusalā dhammā sammukhībhūtā atthi ca khvassa 1 kusalamūlaṁ
asamucchinnaṁ tamhā tassa kusalākusalaṁ pātubhavissati evamayaṁ puggalo
āyatiṁ aparihānadhammo bhavissatīti seyyathāpi ānanda bījāni
akhaṇḍāni apūtīni avātātapahatāni sārādāni sukhasayitāni sukhette
suparikammakatāya bhūmiyā nikkhittāni jāneyyāsi tvaṁ ānanda imāni
bījāni vuḍḍhiṁ virūḷhiṁ vepullaṁ āpajjissantīti. Evaṁ bhante.
Evameva kho ahaṁ ānanda idhekaccaṁ puggalaṁ evaṁ cetasā ceto paricca
pajānāmi imassa kho puggalassa vijjamānā kusalāpi dhammā akusalāpi
dhammāti tamenaṁ aparena samayena evaṁ cetasā ceto paricca
pajānāmi imassa kho puggalassa kusalā dhammā antarahitā akusalā
1 Yu. khvāssa.
Dhammā sammukhībhūtā atthi ca khvassa kusalamūlaṁ asamucchinnaṁ tamhā
tassa kusalākusalaṁ pātubhavissati evamayaṁ puggalo āyatiṁ aparihānadhammo
bhavissatīti evampi kho ānanda tathāgatassa purisapuggalo
cetasā ceto paricca vidito hoti evampi kho ānanda tathāgatassa
purisindriyañāṇaṁ cetasā ceto paricca viditaṁ hoti evampi
kho ānanda tathāgatassa āyatiṁ dhammasamuppādo cetasā ceto paricca
vidito hoti idha panāhaṁ ānanda ekaccaṁ puggalaṁ evaṁ cetasā
ceto paricca pajānāmi imassa kho puggalassa vijjamānā kusalāpi
dhammā akusalāpi dhammāti tamenaṁ aparena samayena cetasā
ceto paricca pajānāmi imassa kho puggalassa akusalā dhammā
antarahitā kusalā dhammā sammukhībhūtā atthi ca khvassa akusalamūlaṁ
asamucchinnaṁ tamhā tassa kusalākusalaṁ pātubhavissati evamayaṁ puggalo
āyatiṁ parihānadhammo bhavissatīti seyyathāpi ānanda bījāni
akhaṇḍāni apūtīni avātātapahatāni sārādāni sukhasayitāni puthusilāya
nikkhittāni jāneyyāsi tvaṁ ānanda nayimāni bījāni vuḍḍhiṁ virūḷhiṁ
vepullaṁ āpajjissantīti. Evaṁ bhante. Evameva kho ahaṁ ānanda
idhekaccaṁ puggalaṁ evaṁ cetasā ceto paricca pajānāmi imassa kho
puggalassa vijjamānā kusalāpi dhammā akusalāpi dhammāti tamenaṁ
aparena samayena evaṁ cetasā ceto paricca pajānāmi imassa kho
puggalassa akusalā dhammā antarahitā kusalā dhammā sammukhībhūtā
Atthi ca khvassa akusalamūlaṁ asamucchinnaṁ tamhā tassa kusalākusalaṁ
pātubhavissati evamayaṁ puggalo āyatiṁ parihānadhammo bhavissatīti
evampi kho ānanda tathāgatassa purisapuggalo cetasā ceto paricca
vidito hoti evampi kho ānanda tathāgatassa purisindriyañāṇaṁ
cetasā ceto paricca viditaṁ hoti evampi kho ānanda tathāgatassa
āyatiṁ dhammasamuppādo cetasā ceto paricca vidito hoti idha
panāhaṁ ānanda ekaccaṁ puggalaṁ 1 cetasā ceto paricca pajānāmi
imassa kho puggalassa vijjamānā kusalāpi dhammā akusalāpi dhammāti
tamenaṁ aparena samayena evaṁ cetasā ceto paricca pajānāmi natthi
imassa puggalassa vālaggakoṭinittuddanamattopi sukko dhammo samannāgatāyaṁ
puggalo ekantakāḷakehi akusalehi dhammehi kāyassa bhedā
parammaraṇā apāyaṁ duggatiṁ vinipātaṁ nirayaṁ upapajjissatīti seyyathāpi
ānanda bījāni khaṇḍāni pūtīni vātātapahatāni sukhette suparikammakatāya
bhūmiyā nikkhittāni jāneyyāsi tvaṁ ānanda nayimāni bījāni
vuḍḍhiṁ virūḷhiṁ vepullaṁ āpajjissantīti. Evaṁ bhante. Evameva kho
ahaṁ ānanda idhekaccaṁ puggalaṁ evaṁ cetasā ceto paricca pajānāmi
imassa kho puggalassa vijjamānā kusalāpi dhammā akusalāpi dhammāti
tamenaṁ aparena samayena evaṁ cetasā ceto paricca pajānāmi natthi
imassa puggalassa vālaggakoṭinittuddanamattopi sukko dhammo samannāgatāyaṁ
puggalo ekantakāḷakehi akusalehi dhammehi kāyassa bhedā
1 Ma. ekaccaṁ puggalaṁ evaṁ .... Yu. ekaccaṁ evaṁ cetasā.
Parammaraṇā apāyaṁ duggatiṁ vinipātaṁ nirayaṁ upapajjissatīti evampi
kho ānanda tathāgatassa purisapuggalo cetasā ceto paricca vidito
hoti evampi kho ānanda tathāgatassa purisindriyañāṇaṁ cetasā
ceto paricca viditaṁ hoti evampi kho ānanda tathāgatassa āyatiṁ
dhammasamuppādo cetasā ceto paricca vidito hotīti.
Evaṁ vutte āyasmā ānando bhagavantaṁ etadavoca sakkā
nu kho bhante imesaṁ tiṇṇaṁ puggalānaṁ aparepi tayo puggalā sappaṭibhāgā
paññāpetunti sakkānandāti bhagavā etadavoca idhāhaṁ
ānanda ekaccaṁ puggalaṁ evaṁ cetasā ceto paricca pajānāmi imassa
kho puggalassa vijjamānā kusalāpi dhammā akusalāpi dhammāti tamenaṁ
aparena samayena evaṁ cetasā ceto paricca pajānāmi imassa kho
puggalassa kusalā dhammā antarahitā akusalā dhammā sammukhībhūtā
atthi ca khvassa kusalamūlaṁ asamucchinnaṁ tampi sabbena sabbaṁ samugghātaṁ
gacchati evamayaṁ puggalo āyatiṁ parihānadhammo bhavissatīti seyyathāpi
ānanda aṅgārāni ādittāni sampajjalitāni sañjotibhūtāni 1 puthusilāya
nikkhittāni jāneyyāsi tvaṁ ānanda nayimāni aṅgārāni vuḍḍhiṁ
virūḷhiṁ vepullaṁ āpajjissantīti. Evaṁ bhante. Seyyathāpi vā
panānanda sāyaṇhasamaye 2 suriye ogacchante jāneyyāsi tvaṁ ānanda
āloko antaradhāyissati andhakāro pātubhavissatīti. Evaṁ bhante.
1 Ma. Yu. sajotibhūtāni. 2 Ma. Yu. ...samayaṁ.
Seyyathāpi vā panānanda abhidosāḍḍharattaṁ 1 bhattakālasamaye jāneyyāsi
tvaṁ ānanda āloko antarahito andhakāro pātubhūtoti. Evaṁ
bhante. Evameva kho ahaṁ ānanda idhekaccaṁ puggalaṁ evaṁ cetasā
ceto paricca pajānāmi imassa kho puggalassa vijjamānā kusalāpi
dhammā akusalāpi dhammāti tamenaṁ aparena samayena evaṁ cetasā
ceto paricca pajānāmi imassa kho puggalassa kusalā dhammā
antarahitā akusalā dhammā sammukhībhūtā atthi ca khvassa kusalamūlaṁ
asamucchinnaṁ tampi sabbena sabbaṁ samagghātaṁ gacchati evamayaṁ
puggalo āyatiṁ parihānadhammo bhavissatīti evampi kho ānanda
tathāgatassa purisapuggalo cetasā ceto paricca vidito hoti evampi
kho ānanda tathāgatassa purisindriyañāṇaṁ cetasā ceto paricca viditaṁ
hoti evampi kho ānanda tathāgatassa āyatiṁ dhammasamuppādo
cetasā ceto paricca vidito hoti idha panāhaṁ ānanda ekaccaṁ
puggalaṁ evaṁ cetasā ceto paricca pajānāmi imassa kho puggalassa
vijjamānā kusalāpi dhammā akusalāpi dhammāti tamenaṁ aparena
samayena evaṁ cetasā ceto paricca pajānāmi imassa kho puggalassa
akusalā dhammā antarahitā kusalā dhammā sammukhībhūtā atthi ca
khvassa akusalamūlaṁ asamucchinnaṁ tampi sabbena sabbaṁ samugghātaṁ gacchati
evamayaṁ puggalo āyatiṁ aparihānadhammo bhavissatīti seyyathāpi ānanda
aṅgārāni ādittāni sampajjalitāni sañjotibhūtāni sukkhe tiṇapuñje
1 Yu. abhidose ....
Vā kaṭṭhapuñje vā nikkhittāni jāneyyāsi tvaṁ ānanda imāni
aṅgārāni vuḍḍhiṁ virūḷhiṁ vepullaṁ āpajjissantīti. Evaṁ bhante.
Seyyathāpi vā panānanda rattiyā paccūsasamaye 1 suriye uggacchante
jāneyyāsi tvaṁ ānanda andhakāro antaradhāyissati āloko
pātubhavissatīti. Evaṁ bhante. Seyyathāpi vā panānanda
abhidosamajjhantike 2 bhattakālasamaye jāneyyāsi tvaṁ ānanda andhakāro
antarahito āloko pātubhūtoti. Evaṁ bhante. Evameva kho
ahaṁ ānanda idhekaccaṁ puggalaṁ evaṁ cetasā ceto paricca pajānāmi
imassa kho puggalassa vijjamānā kusalāpi dhammā akusalāpi dhammāti
tamenaṁ aparena samayena evaṁ cetasā ceto paricca pajānāmi imassa
kho puggalassa akusalā dhammā antarahitā kusalā dhammā sammukhībhūtā
atthi ca khvassa akusalamūlaṁ asamucchinnaṁ tampi sabbena sabbaṁ
samugghātaṁ gacchati evamayaṁ puggalo āyatiṁ aparihānadhammo bhavissatīti
evampi kho ānanda tathāgatassa purisapuggalo cetasā ceto paricca
vidito hoti evampi kho ānanda tathāgatassa purisindriyañāṇaṁ
cetasā ceto paricca viditaṁ hoti evampi kho ānanda tathāgatassa
āyatiṁ dhammasamuppādo cetasā ceto paricca vidito hoti idha
panāhaṁ ānanda ekaccaṁ puggalaṁ evaṁ cetasā ceto paricca pajānāmi
imassa kho puggalassa vijjamānā kusalāpi dhammā akusalāpi dhammāti
tamenaṁ aparena samayena evaṁ cetasā ceto paricca pajānāmi natthi
1 Ma. Yu. paccūsasamayaṁ. 2 Yu. abhidose maj ....
Imassa puggalassa vālaggakoṭinittuddanamattopi akusalo dhammo
samannāgatāyaṁ 1 puggalo ekantasukkehi anavajjehi dhammehi diṭṭheva dhamme
parinibbāyissatīti seyyathāpi ānanda aṅgārāni sītāni nibbutāni
sukkhe tiṇapuñje vā kaṭṭhapuñje vā nikkhittāni jāneyyāsi tvaṁ
ānanda nayimāni aṅgārāni vuḍḍhiṁ virūḷhiṁ vepullaṁ āpajjissantīti.
Evaṁ bhante. Evameva kho ahaṁ ānanda idhekaccaṁ puggalaṁ evaṁ
cetasā ceto paricca pajānāmi imassa kho puggalassa vijjamānā
kusalāpi dhammā akusalāpi dhammāti tamenaṁ aparena samayena evaṁ
cetasā ceto paricca pajānāmi natthi imassa puggalassa
vālaggakoṭinittuddanamattopi akusalo dhammo samannāgatāyaṁ 1 puggalo
ekantasukkehi anavajjehi dhammehi diṭṭheva dhamme parinibbāyissatīti evampi
kho ānanda tathāgatassa purisapuggalo cetasā ceto paricca vidito
hoti evampi kho ānanda tathāgatassa purisindriyañāṇaṁ cetasā
ceto paricca viditaṁ hoti evampi kho ānanda tathāgatassa āyatiṁ
dhammasamuppādo cetasā ceto paricca vidito hoti tatrānanda ye
te purimā tayo puggalā tesaṁ tiṇṇaṁ puggalānaṁ eko aparihānadhammo
eko parihānadhammo eko āpāyiko nerayiko tatrānanda
yeme pacchimā tayo puggalā imesaṁ tiṇṇaṁ puggalānaṁ eko
aparihānadhammo eko parihānadhammo eko parinibbānadhammoti.

[334] 63 Nibbedhikapariyāyaṁ vo bhikkhave dhammapariyāyaṁ desessāmi
1 Ma. Yu. ... gatoyaṁ.
Taṁ suṇātha sādhukaṁ manasikarotha bhāsissāmīti. Evaṁ bhanteti kho
te bhikkhū bhagavato paccassosuṁ. Bhagavā etadavoca katamo ca so
bhikkhave nibbedhikapariyāyo dhammapariyāyo kāmā bhikkhave veditabbā
kāmānaṁ nidānasambhavo veditabbo kāmānaṁ vemattatā veditabbā kāmānaṁ
vipāko veditabbo kāmanirodho veditabbo kāmanirodhagāminīpaṭipadā
veditabbā vedanā bhikkhave veditabbā vedanānaṁ nidānasambhavo
veditabbo vedanānaṁ vemattatā veditabbā vedanānaṁ vipāko veditabbo
vedanānirodho veditabbo vedanānirodhagāminīpaṭipadā veditabbā saññā
bhikkhave veditabbā saññānaṁ nidānasambhavo veditabbo saññānaṁ
vemattatā veditabbā saññānaṁ vipāko veditabbo saññānirodho
veditabbo saññānirodhagāminīpaṭipadā veditabbā āsavā bhikkhave
veditabbā āsavānaṁ nidānasambhavo veditabbo āsavānaṁ vemattatā
veditabbā āsavānaṁ vipāko veditabbo āsavanirodho veditabbo
āsavanirodhagāminīpaṭipadā veditabbā kammaṁ bhikkhave veditabbaṁ
kammānaṁ nidānasambhavo veditabbo kammānaṁ vemattatā veditabbā
kammānaṁ vipāko veditabbo kammanirodho veditabbo kammanirodhagāminīpaṭipadā
veditabbā dukkhaṁ bhikkhave veditabbaṁ dukkhassa nidānasambhavo
veditabbo dukkhassa vemattatā veditabbā dukkhassa vipāko veditabbo
dukkhanirodho veditabbo dukkhanirodhagāminīpaṭipadā veditabbā.
Kāmā bhikkhave veditabbā kāmānaṁ nidānasambhavo veditabbo
Kāmānaṁ vemattatā veditabbā kāmānaṁ vipāko veditabbo kāmanirodho
veditabbo kāmanirodhagāminīpaṭipadā veditabbāti iti kho
panetaṁ vuttaṁ kiñcetaṁ paṭicca vuttaṁ pañcime bhikkhave kāmaguṇā
cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṁhitā
rajaniyā 1 sotaviññeyyā saddā .pe. Ghānaviññeyyā gandhā
jivhāviññeyyā rasā kāyaviññeyyā phoṭṭhabbā iṭṭhā kantā manāpā
piyarūpā kāmūpasaṁhitā rajaniyā 1 api ca kho bhikkhave nete kāmā
kāmaguṇā nāmete ariyassa vinaye vuccanti.
Saṅkapparāgo purisassa kāmo
na te 2 kāmā yāni citrāni loke
saṅkapparāgo purisassa kāmo
tiṭṭhanti citrāni tatheva loke
athettha dhīrā vinayanti chandanti.
Katamo ca bhikkhave kāmānaṁ nidānasambhavo phasso bhikkhave
kāmānaṁ nidānasambhavo. Katamā ca bhikkhave kāmānaṁ vemattatā añño
bhikkhave kāmo rūpesu añño kāmo saddesu añño kāmo
gandhesu añño kāmo rasesu añño kāmo phoṭṭhabbesu ayaṁ
vuccati bhikkhave kāmānaṁ vemattatā. Katamo ca bhikkhave kāmānaṁ
vipāko yaṁ kho bhikkhave kāmayamāno tajjaṁ tajjaṁ attabhāvaṁ
1 Ma. Yu. rajanīyā. 2 Ma. Yu. nete.
Abhinibbatteti puññabhāgiyaṁ vā apuññabhāgiyaṁ vā ayaṁ vuccati bhikkhave
kāmānaṁ vipāko. Katamo ca bhikkhave kāmanirodho phassanirodhā 1 bhikkhave
kāmanirodho ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo kāmanirodhagāminīpaṭipadā
seyyathīdaṁ sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto
sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhi yato
ca 2 kho bhikkhave ariyasāvako evaṁ kāme pajānāti evaṁ kāmānaṁ
nidānasambhavaṁ pajānāti evaṁ kāmānaṁ vemattataṁ pajānāti evaṁ
kāmānaṁ vipākaṁ pajānāti evaṁ kāmanirodhaṁ pajānāti evaṁ
kāmanirodhagāminīpaṭipadaṁ pajānāti so imaṁ nibbedhikaṁ brahmacariyaṁ pajānāti
kāmanirodhaṁ kāmā bhikkhave veditabbā .pe. Kāmanirodhagāminīpaṭipadā
veditabbāti iti yantaṁ vuttaṁ idametaṁ paṭicca vuttaṁ.
Vedanā bhikkhave veditabbā .pe. Vedanānirodhagāminīpaṭipadā
veditabbāti iti kho panetaṁ vuttaṁ kiñcetaṁ paṭicca vuttaṁ tisso
imā bhikkhave vedanā sukhā vedanā dukkhā vedanā adukkhamasukhā
vedanā. Katamo ca bhikkhave vedanānaṁ nidānasambhavo phasso bhikkhave
vedanānaṁ nidānasambhavo. Katamā ca bhikkhave vedanānaṁ vemattatā
atthi bhikkhave sāmisā sukhā vedanā atthi nirāmisā sukhā vedanā
atthi sāmisā dukkhā vedanā atthi nirāmisā dukkhā vedanā atthi
sāmisā adukkhamasukhā vedanā atthi nirāmisā adukkhamasukhā vedanā
ayaṁ vuccati bhikkhave vedanānaṁ vemattatā. Katamo ca bhikkhave vedanānaṁ
1 Ma. Yu. phassanirodho. 2 Po. Ma. casaddo natthi.
Vipāko yaṁ kho bhikkhave vedayamāno 1 tajjaṁ tajjaṁ attabhāvaṁ
abhinibbatteti puññabhāgiyaṁ vā apuññabhāgiyaṁ vā ayaṁ vuccati bhikkhave
vedanānaṁ vipāko. Katamo ca bhikkhave vedanānirodho phassanirodhā 2
bhikkhave vedanānirodho ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo
vedanānirodhagāminīpaṭipadā seyyathīdaṁ sammādiṭṭhi .pe. Sammāsamādhi yato
ca 3 kho bhikkhave ariyasāvako evaṁ vedanaṁ 4 pajānāti evaṁ vedanānaṁ
nidānasambhavaṁ pajānāti evaṁ vedanānaṁ vemattataṁ pajānāti evaṁ
vedanānaṁ vipākaṁ pajānāti evaṁ vedanānirodhaṁ pajānāti evaṁ
vedanānirodhagāminīpaṭipadaṁ pajānāti so imaṁ nibbedhikaṁ brahmacariyaṁ
pajānāti vedanānirodhaṁ vedanā bhikkhave veditabbā .pe.
Vedanānirodhagāminīpaṭipadā veditabbāti iti yantaṁ vuttaṁ idametaṁ paṭicca
vuttaṁ.
Saññā bhikkhave veditabbā .pe. Saññānirodhagāminīpaṭipadā
veditabbāti iti kho panetaṁ vuttaṁ kiñcetaṁ paṭicca vuttaṁ chayimā
bhikkhave saññā rūpasaññā saddasaññā gandhasaññā rasasaññā
phoṭṭhabbasaññā dhammasaññā. Katamo ca bhikkhave
saññānaṁ nidānasambhavo phasso bhikkhave saññānaṁ nidānasambhavo.
Katamā ca bhikkhave saññānaṁ vemattatā aññā bhikkhave saññā
rūpesu aññā saññā saddesu aññā saññā gandhesu aññā
saññā rasesu aññā saññā phoṭṭhabbesu aññā saññā
1 Po. Ma. Yu. vediyamāno. 2 Ma. Yu. phassanirodho. 3 Ma. casaddo natthi.
4 Yu. vedanā.
Dhammesu ayaṁ vuccati bhikkhave saññānaṁ vemattatā. Katamo ca
bhikkhave saññānaṁ vipāko vohāravepakkāhaṁ 1 bhikkhave saññā vadāmi
yathā yathā naṁ sañjānāti tathā tathā voharati evaṁ saññī ahosinti
ayaṁ vuccati bhikkhave saññānaṁ vipāko. Katamo ca bhikkhave saññānirodho
phassanirodhā 2 bhikkhave saññānirodho ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko
maggo saññānirodhagāminīpaṭipadā seyyathīdaṁ sammādiṭṭhi .pe.
Sammāsamādhi yato ca 3 kho bhikkhave ariyasāvako evaṁ saññā 4
pajānāti evaṁ saññānaṁ nidānasambhavaṁ pajānāti evaṁ saññānaṁ
vemattataṁ pajānāti evaṁ saññānaṁ vipākaṁ pajānāti evaṁ
saññānirodhaṁ pajānāti evaṁ saññānirodhagāminīpaṭipadaṁ pajānāti so
imaṁ nibbedhikaṁ brahmacariyaṁ pajānāti saññānirodhaṁ saññā bhikkhave
veditabbā .pe. Saññānirodhagāminīpaṭipadā veditabbāti
iti yantaṁ vuttaṁ idametaṁ paṭicca vuttaṁ.
Āsavā bhikkhave veditabbā .pe. Āsavanirodhagāminīpapaṭidā
veditabbāti iti kho panetaṁ vuttaṁ kiñcetaṁ paṭicca vuttaṁ tayome
bhikkhave āsavā kāmāsavo bhavāsavo avijjāsavo. Katamo ca
bhikkhave āsavānaṁ nidānasambhavo avijjā bhikkhave āsavānaṁ nidānasambhavo.
Katamā ca bhikkhave āsavānaṁ vemattatā atthi bhikkhave
āsavā nirayagamaniyā 5 atthi āsavā tiracchānayonigamaniyā atthi
āsavā pettivisayagamaniyā 6 atthi āsavā manussalokagamaniyā atthi
1 Ma. vohāravepakkaṁ bhikkhave saññaṁ vadāmi. 2 Ma. Yu. phassanirodho. 3 Po.
Ma. casaddo natthi. 4 Ma. saññaṁ. 5 Po. ... gāminīyā. Ma. ... gamanīyā.
6 Yu. pitti ....
Āsavā devalokagamaniyā ayaṁ vuccati bhikkhave āsavānaṁ vemattatā.
Katamo ca bhikkhave āsavānaṁ vipāko yaṁ kho bhikkhave avijjāgato
tajjaṁ tajjaṁ attabhāvaṁ abhinibbatteti puññabhāgiyaṁ vā apuññabhāgiyaṁ
vā ayaṁ vuccati bhikkhave āsavānaṁ vipāko. Katamo ca bhikkhave āsavanirodho
avijjānirodhā 1 bhikkhave āsavanirodho ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko
maggo āsavanirodhagāminīpaṭipadā seyyathīdaṁ sammādiṭṭhi .pe.
Sammāsamādhi yato ca 2 kho bhikkhave ariyasāvako evaṁ āsave
pajānāti evaṁ āsavānaṁ nidānasambhavaṁ pajānāti evaṁ āsavānaṁ
vemattataṁ pajānāti evaṁ āsavānaṁ vipākaṁ pajānāti evaṁ āsavanirodhaṁ 3
pajānāti evaṁ āsavanirodhagāminīpaṭipadaṁ pajānāti so imaṁ
nibbedhikaṁ brahmacariyaṁ pajānāti āsavanirodhaṁ āsavā bhikkhave
veditabbā .pe. Āsavanirodhagāminīpaṭipadā veditabbāti iti yantaṁ
vuttaṁ idametaṁ paṭicca vuttaṁ.
Kammaṁ bhikkhave veditabbaṁ .pe. Kammanirodhagāminīpaṭipadā
veditabbāti iti kho panetaṁ vuttaṁ kiñcetaṁ paṭicca vuttaṁ cetanāhaṁ
bhikkhave kammaṁ vadāmi cetayitvā kammaṁ karoti kāyena vācāya manasā.
Katamo ca bhikkhave kammānaṁ nidānasambhavo phasso bhikkhave kammānaṁ
nidānasambhavo. Katamo ca bhikkhave kammānaṁ vemattatā atthi
bhikkhave kammaṁ nirayavedaniyaṁ atthi kammaṁ tiracchānayonivedaniyaṁ atthi
kammaṁ pittivisayavedaniyaṁ atthi kammaṁ manussalokavedaniyaṁ atthi kammaṁ
1 Ma. Yu. avijjānirodho. 2 Ma. casaddo natthi. 3 Ma. āsavānaṁ nirodhaṁ.
Devalokavedaniyaṁ ayaṁ vuccati bhikkhave kammānaṁ vemattatā. Katamo ca
bhikkhave kammānaṁ vipāko tividhāhaṁ bhikkhave kammānaṁ vipākaṁ vadāmi
diṭṭheva dhamme upapajje vā apare vā pariyāye ayaṁ vuccati
bhikkhave kammānaṁ vipāko. Katamo ca bhikkhave kammanirodho phassanirodhā 1
bhikkhave kammanirodho ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo kammanirodha-
gāminīpaṭipadā seyyathīdaṁ sammādiṭṭhi .pe. Sammāsamādhi yato
ca 2 kho bhikkhave ariyasāvako evaṁ kammaṁ pajānāti evaṁ kammānaṁ
nidānasambhavaṁ pajānāti evaṁ kammānaṁ vemattataṁ pajānāti evaṁ
kammānaṁ vipākaṁ pajānāti evaṁ kammanirodhaṁ pajānāti evaṁ kammanirodha-
gāminīpaṭipadaṁ pajānāti so imaṁ nibbedhikaṁ brahmacariyaṁ pajānāti
kammanirodhaṁ kammaṁ bhikkhave veditabbaṁ .pe. Kammanirodhagāminīpaṭipadā
veditabbāti iti yantaṁ vuttaṁ idametaṁ paṭicca vuttaṁ.
Dukkhaṁ bhikkhave veditabbaṁ dukkhassa nidānasambhavo veditabbo
dukkhassa vemattatā veditabbā dukkhassa vipāko veditabbo dukkhanirodho
veditabbo dukkhanirodhagāminīpaṭipadā veditabbāti iti kho panetaṁ vuttaṁ
kiñcetaṁ paṭicca vuttaṁ jātipi dukkhā jarāpi dukkhā byādhipi
dukkhā maraṇampi dukkhaṁ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsāpi dukkhā
yampicchaṁ na labhati tampi dukkhaṁ saṅkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā.
Katamo ca bhikkhave dukkhassa nidānasambhavo taṇhā bhikkhave dukkhassa
1 Ma. Yu. phassanirodho. 2 Ma. casaddo natthi.
Nidānasambhavo. Katamā ca bhikkhave dukkhassa vemattatā atthi bhikkhave
dukkhaṁ adhimattaṁ atthi parittaṁ atthi dandhavirāgi atthi khippavirāgi
ayaṁ vuccati bhikkhave dukkhassa vemattatā. Katamo ca bhikkhave dukkhassa
vipāko idha bhikkhave ekacco yena dukkhena abhibhūto pariyādinnacitto
socati kilamati paridevati urattāḷī 1 kandati sammohaṁ āpajjati
yena vā pana dukkhena abhibhūto pariyādinnacitto bahiddhā pariyeṭṭhiṁ 2
āpajjati ko ekapadaṁ dvipadaṁ pajānāti 3 imassa dukkhassa nirodhāyāti
sammohavepakkaṁ vāhaṁ bhikkhave dukkhaṁ vadāmi pariyeṭṭhivepakkaṁ 2 vā
ayaṁ vuccati bhikkhave dukkhassa vipāko. Katamo ca bhikkhave dukkhanirodho
taṇhānirodhā 3 bhikkhave dukkhanirodho ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko
maggo dukkhanirodhagāminīpaṭipadā 4 seyyathīdaṁ sammādiṭṭhi .pe.
Sammāsamādhi yato ca 5 kho bhikkhave ariyasāvako evaṁ dukkhaṁ pajānāti
evaṁ dukkhassa nidānasambhavaṁ pajānāti evaṁ dukkhassa vemattataṁ
pajānāti evaṁ dukkhavipākaṁ pajānāti evaṁ dukkhanirodhaṁ pajānāti evaṁ
dukkhanirodhagāminīpaṭipadaṁ pajānāti so imaṁ nibbedhikaṁ brahmacariyaṁ
pajānāti dukkhanirodhaṁ dukkhaṁ bhikkhave veditabbaṁ dukkhassa nidānasambhavo
veditabbo dukkhassa vemattatā veditabbā dukkhassa vipāko
veditabbo dukkhanirodho veditabbo dukkhanirodhagāminīpaṭipadā veditabbāti
iti yantaṁ vuttaṁ idametaṁ paṭicca vuttaṁ ayaṁ kho so bhikkhave
nibbedhikapariyāyo dhammapariyāyoti.
1 Ma. urattāḷiṁ. 2 Po. pariyiṭṭhiṁ. 3 Ma. Yu. taṇhānirodho. 4 Ma. dukkhassa
ni .... 5 Ma. casaddo natthi.