[25] Pañcahi bhikkhave aṅgehi anuggahitā sammādiṭṭhi
cetovimuttiphalā ca hoti cetovimuttiphalānisaṁsā ca paññāvimuttiphalā
ca hoti paññāvimuttiphalānisaṁsā ca katamehi pañcahi idha bhikkhave
sammādiṭṭhi sīlānuggahitā ca hoti suttānuggahitā ca hoti
sākacchānuggahitā ca hoti samathānuggahitā ca hoti vipassanānuggahitā
ca hoti imehi kho bhikkhave pañcahi aṅgehi anuggahitā
sammādiṭṭhi cetovimuttiphalā ca hoti cetovimuttiphalānisaṁsā
ca paññāvimuttiphalā ca hoti paññāvimuttiphalānisaṁsā cāti.

[26] Pañcimāni bhikkhave vimuttāyatanāni yattha bhikkhuno
appamattassa ātāpino pahitattassa viharato avimuttaṁ vā cittaṁ
vimuccati aparikkhīṇā vā āsavā parikkhayaṁ gacchanti ananuppattaṁ vā
anuttaraṁ yogakkhemaṁ anupāpuṇāti katamāni pañca idha bhikkhave
bhikkhuno satthā dhammaṁ deseti aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī
yathā yathā bhikkhave tassa bhikkhuno satthā dhammaṁ deseti
Aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī tathā tathā so tasmiṁ
dhamme atthapaṭisaṁvedī ca hoti dhammapaṭisaṁvedī ca tassa atthapaṭisaṁvedino
dhammapaṭisaṁvedino pāmujjaṁ 1 jāyati pamuditassa pīti jāyati
pitimanassa kāyo passambhati passaddhakāyo sukhaṁ vedeti sukhino
cittaṁ samādhiyati idaṁ bhikkhave paṭhamaṁ vimuttāyatanaṁ yattha bhikkhuno
appamattassa ātāpino pahitattassa viharato avimuttaṁ vā cittaṁ
vimuccati aparikkhīṇā vā āsavā parikkhayaṁ gacchanti ananuppattaṁ
vā anuttaraṁ yogakkhemaṁ anupāpuṇāti. Puna caparaṁ bhikkhave bhikkhuno
naheva kho satthā dhammaṁ deseti aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī
apica kho yathāsutaṁ yathāpariyattaṁ dhammaṁ vitthārena paresaṁ
deseti yathā yathā bhikkhave bhikkhu yathāsutaṁ yathāpariyattaṁ dhammaṁ
vitthārena paresaṁ deseti tathā tathā so tasmiṁ dhamme atthapaṭisaṁvedī
ca hoti dhammapaṭisaṁvedī ca tassa atthapaṭisaṁvedino dhammapaṭisaṁvedino
pāmujjaṁ jāyati pamuditassa pīti jāyati pītimanassa kāyo
passambhati passaddhakāyo sukhaṁ vedeti sukhino cittaṁ samādhiyati
idaṁ bhikkhave dutiyaṁ vimuttāyatanaṁ yattha bhikkhuno appamattassa .pe.
Yogakkhemaṁ anupāpuṇāti. Puna caparaṁ bhikkhave bhikkhuno naheva kho
satthā dhammaṁ deseti aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī napi 2
yathāsutaṁ yathāpariyattaṁ dhammaṁ vitthārena paresaṁ deseti apica kho
yathāsutaṁ yathāpariyattaṁ dhammaṁ vitthārena sajjhāyaṁ karoti yathā yathā
1 Ma. sabbavāresu pāmojjaṁ. 2 Ma. nāpi. sabbavāseupi īdisameva.
Bhikkhave bhikkhu yathāsutaṁ yathāpariyattaṁ dhammaṁ vitthārena sajjhāyaṁ karoti
tathā tathā so tasmiṁ dhamme atthapaṭisaṁvedī ca hoti dhammapaṭisaṁvedī
ca tassa atthapaṭisaṁvedino dhammapaṭisaṁvedino pāmujjaṁ jāyati pamuditassa
pīti jāyati pītimanassa kāyo passambhati passaddhakāyo
sukhaṁ vedeti sukhino cittaṁ samādhiyati idaṁ bhikkhave tatiyaṁ
vimuttāyatanaṁ yattha bhikkhuno appamattassa ātāpino .pe. Yogakkhemaṁ
anupāpuṇāti. Puna caparaṁ bhikkhave bhikkhuno naheva kho satthā dhammaṁ
deseti aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī napi yathāsutaṁ
yathāpariyattaṁ dhammaṁ vitthārena paresaṁ deseti napi yathāsutaṁ yathāpariyattaṁ
dhammaṁ vitthārena sajjhāyaṁ karoti apica kho yathāsutaṁ
yathāpariyattaṁ dhammaṁ cetasā anuvitakketi anuvicāreti 1 manasānupekkhati
yathā yathā bhikkhave bhikkhu yathāsutaṁ yathāpariyattaṁ dhammaṁ cetasā
anuvitakketi anuvicāreti manasānupekkhati tathā tathā so tasmiṁ dhamme
atthapaṭisaṁvedī ca hoti dhammapaṭisaṁvedī ca tassa atthapaṭisaṁvedino
dhammapaṭisaṁvedino pāmujjaṁ jāyati pamuditassa pīti jāyati pītimanassa
kāyo passambhati passaddhakāyo sukhaṁ vedeti sukhino
cittaṁ samādhiyati idaṁ bhikkhave catutthaṁ vimuttāyatanaṁ yattha bhikkhuno
appamattassa .pe. Yogakkhemaṁ anupāpuṇāti. Puna caparaṁ bhikkhave
bhikkhuno naheva kho satthā dhammaṁ deseti aññataro vā garuṭṭhāniyo
sabrahmacārī napi yathāsutaṁ yathāpariyattaṁ dhammaṁ vitthārena paresaṁ
1 Po. Yu. anuvicarati. aparampi īdisameva.
Deseti napi yathāsutaṁ yathāpariyattaṁ dhammaṁ vitthārena sajjhāyaṁ karoti
napi yathāsutaṁ yathāpariyattaṁ dhammaṁ cetasā anuvitakketi anuvicāreti
manasānupekkhati apica khvassa aññataraṁ samādhinimittaṁ suggahitaṁ hoti
sumanasikataṁ sūpadhāritaṁ suppaṭividdhaṁ paññāya yathā yathā bhikkhave
bhikkhuno aññataraṁ samādhinimittaṁ suggahitaṁ hoti sumanasikataṁ sūpadhāritaṁ
suppaṭividdhaṁ paññāya tathā tathā so tasmiṁ dhamme atthapaṭisaṁvedī
ca hoti dhammapaṭisaṁvedī ca tassa atthapaṭisaṁvedino dhammapaṭisaṁvedino
pāmujjaṁ jāyati pamuditassa pīti jāyati pītimanassa kāyo passambhati
passaddhakāyo sukhaṁ vedeti sukhino cittaṁ samādhiyati idaṁ
bhikkhave pañcamaṁ vimuttāyatanaṁ yattha bhikkhuno appamattassa .pe.
Yogakkhemaṁ anupāpuṇāti. Imāni kho bhikkhave pañca vimuttāyatanāni
yattha bhikkhuno appamattassa ātāpino pahitattassa viharato avimuttaṁ
vā cittaṁ vimuccati aparikkhīṇā vā āsavā parikkhayaṁ gacchanti
ananuppattaṁ vā anuttaraṁ yogakkhemaṁ anupāpuṇātīti.

[27] Samādhiṁ bhikkhave bhāvetha appamāṇaṁ nipakā patissatā
samādhiṁ bhikkhave bhāvayataṁ appamāṇaṁ nipakānaṁ patissatānaṁ pañca ñāṇāni
paccattaññeva uppajjanti katamāni pañca ayaṁ samādhi paccuppannasukho
ceva āyatiṁ ca sukhavipākoti paccattaññeva ñāṇaṁ uppajjati
ayaṁ samādhi ariyo nirāmisoti paccattaññeva ñāṇaṁ uppajjati ayaṁ
samādhi akāpurisasevitoti paccattaññeva ñāṇaṁ uppajjati ayaṁ samādhi
Santo paṇīto paṭippassaddhiladdho ekodibhāvādhigato na ca
sasaṅkhāraniggayhavāritappattoti paccattaññeva ñāṇaṁ uppajjati so kho
panāhaṁ imaṁ samādhiṁ satova samāpajjāmi sato 1 vuṭṭhahāmīti
paccattaññeva ñāṇaṁ uppajjati. Samādhiṁ bhikkhave bhāvetha appamāṇaṁ
nipakā patissatā samādhiṁ bhikkhave bhāvayataṁ appamāṇaṁ nipakānaṁ
patissatānaṁ imāni pañca ñāṇāni paccattaññeva uppajjantīti.

[28] Ariyassa bhikkhave pañcaṅgikassa sammāsamādhissa bhāvanaṁ
desessāmi taṁ suṇātha .pe. Katamā ca bhikkhave ariyassa
pañcaṅgikassa sammāsamādhissa bhāvanā idha bhikkhave bhikkhu vivicceva
kāmehi .pe. Paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja viharati so imameva kāyaṁ
vivekajena pitisukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati nāssa
kiñci sabbāvato kāyassa vivekajena pītisukhena apphuṭaṁ hoti seyyathāpi
bhikkhave dakkho nhāpako vā nhāpakantevāsī vā kaṁsathāle
nhāniyacuṇṇāni ākiritvā udakena paripphosakaṁ paripphosakaṁ sanneyya
sāyaṁ nhāniyapiṇḍi sinehānugatā sinehaparetā samantarabāhirā 2 phuṭā
sinehena na ca paggharati 3 evameva kho bhikkhave bhikkhu imameva kāyaṁ
vivekajena pītisukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati nāssa
kiñci sabbāvato kāyassa vivekajena pītisukhena apphuṭaṁ hoti ariyassa
bhikkhave pañcaṅgikassa sammāsamādhissa ayaṁ paṭhamā bhāvanā. Puna
caparaṁ bhikkhave bhikkhu vitakkavicārānaṁ vūpasamā .pe. Dutiyaṁ jhānaṁ
1 Yu. etthantare vasaddo dissati. 2 Ma. Yu. santarabāhirā. 3 Ma. paggharinī.
Upasampajja viharati so imameva kāyaṁ samādhijena pītisukhena abhisandeti
parisandeti paripūreti parippharati nāssa kiñci sabbāvato
kāyassa samādhijena pītisukhena apphuṭaṁ hoti seyyathāpi bhikkhave
udakarahado [1]- ubbhitodako 2 tassa nevassa puratthimāya disāya udakassa
āyamukhaṁ na pacchimāya disāya udakassa āyamukhaṁ na uttarāya
disāya udakassa āyamukhaṁ na dakkhiṇāya disāya udakassa āyamukhaṁ
devo ca 3 kālena kālaṁ sammādhāraṁ nānuppaveccheyya 4 athakho tamhā
ca udakarahadā sītā vāridhārā ubbhijjitvā tameva udakarahadaṁ sītena
vārinā abhisandeyya parisandeyya paripūreyya paripphareyya nāssa
kiñci sabbāvato udakarahadassa sītena vārinā apphuṭaṁ assa evameva
kho bhikkhave bhikkhu imameva kāyaṁ samādhijena pītisukhena abhisandeti
parisandeti paripūreti parippharati nāssa kiñci sabbāvato kāyassa
samādhijena pītisukhena apphuṭaṁ hoti ariyassa bhikkhave pañcaṅgikassa
sammāsamādhissa ayaṁ dutiyā bhāvanā. Puna caparaṁ bhikkhave bhikkhu
pītiyā ca virāgā .pe. Tatiyaṁ jhānaṁ upasampajja viharati so imameva
kāyaṁ nippītikena sukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati
nāssa kiñci sabbāvato kāyassa nippītikena sukhena apphuṭaṁ hoti
seyyathāpi bhikkhave uppaliniyaṁ vā paduminiyaṁ vā puṇḍarīkiniyaṁ vā
appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake
jātāni udake saṁvaḍḍhāni 5 udakānuggatāni antonimuggaposīni tāni
1 Ma. gambhīro. 2 Ma. Yu. ubbhidodako. 3 Po. pana. 4 Yu. anuppaveccheyya.
5 Po. saṁbaddhāni.
Yāva caggā yāva ca mūlā sītena vārinā abhisannāni parisannāni
paripūrāni paripphuṭāni nāssa kiñci sabbāvataṁ uppalānaṁ vā padumānaṁ
vā puṇḍarīkānaṁ vā sītena vārinā apphuṭaṁ assa evameva kho bhikkhave
bhikkhu imameva kāyaṁ nippītikena sukhena abhisandeti parisandeti paripūreti
parippharati nāssa kiñci sabbāvato kāyassa nippitikena sukhena
apphuṭaṁ hoti ariyassa bhikkhave pañcaṅgikassa sammāsamādhissa ayaṁ
tatiyā bhāvanā. Puna caparaṁ bhikkhave bhikkhu sukhassa ca pahānā dukkhassa
ca pahānā .pe. Catutthaṁ jhānaṁ upasampajja viharati so imameva
kāyaṁ parisuddhena cetasā pariyodātena pharitvā nisinno hoti nāssa
kiñci sabbāvato kāyassa parisuddhena cetasā pariyodātena apphuṭaṁ
hoti seyyathāpi bhikkhave puriso odātena vatthena sasīsaṁ pārupitvā
nisinno assa nāssa kiñci sabbāvato kāyassa odātena
vatthena apphuṭaṁ assa evameva kho bhikkhave bhikkhu imameva kāyaṁ
parisuddhena cetasā pariyodātena pharitvā nisinno hoti nāssa
kiñci sabbāvato kāyassa parisuddhena cetasā pariyodātena apphuṭaṁ
hoti ariyassa bhikkhave pañcaṅgikassa sammāsamādhissa ayaṁ catutthā
bhāvanā. Puna caparaṁ bhikkhave bhikkhuno paccavekkhaṇānimittaṁ suggahitaṁ
hoti sumanasikataṁ sūpadhāritaṁ suppaṭividdhaṁ paññāya seyyathāpi bhikkhave
añño vā aññaṁ paccavekkheyya ṭhito vā nisinnaṁ paccavekkheyya
nisinno vā nipannaṁ paccavekkheyya evameva kho bhikkhave bhikkhuno
Paccavekkhaṇānimittaṁ suggahitaṁ hoti sumanasikataṁ sūpadhāritaṁ suppaṭividdhaṁ
paññāya ariyassa bhikkhave pañcaṅgikassa sammāsamādhissa ayaṁ pañcamā
bhāvanā. Evaṁ bhāvite kho bhikkhave bhikkhu ariye pañcaṅgike sammāsamādhimhi
evaṁ bahulīkate yassa yassa abhiññāsacchikaraṇīyassa dhammassa
cittaṁ abhininnāmeti abhiññāsacchikiriyāya tatra tatreva sakkhibhabbataṁ
pāpuṇāti sati sati āyatane seyyathāpi bhikkhave udakamaṇiko ādhāre
ṭhapito pūro udakassa samatittiko kākapeyyo tamenaṁ balavā puriso
yato yato āvaṭṭeyya 1 āgaccheyya udakanti. Evaṁ bhante.
Evameva kho bhikkhave bhikkhu evaṁ bhāvite ariye pañcaṅgike sammāsamādhimhi
evaṁ bahulīkate yassa yassa abhiññāsacchikaraṇīyassa dhammassa
cittaṁ abhininnāmeti abhiññāsacchikiriyāya tatra tatreva sakkhibhabbataṁ
pāpuṇāti sati sati āyatane seyyathāpi bhikkhave same bhūmibhāge
pokkharaṇī caturassā 2 ālibaddhā pūrā udakassa samatittikā kākapeyyā
tamenaṁ balavā puriso yato yato āliṁ muñceyya āgaccheyya
udakanti. Evaṁ bhante. Evameva kho bhikkhave bhikkhu evaṁ bhāvite
ariye pañcaṅgike sammāsamādhimhi evaṁ bahulīkate yassa yassa abhiññā
sacchikaraṇīyassa dhammassa cittaṁ abhininnāmeti abhiññāsacchikiriyāya
tatra tatreva sakkhibhabbataṁ pāpuṇāti sati sati āyatane seyyathāpi
bhikkhave subhūmiyaṁ cātummahāpathe ājaññaratho yutto assa ṭhito
1 Ma. Yu. āvajjeyya. 2 Ma. caturaṁsā.
Osatapatodo 1 tamenaṁ dakkho yoggācariyo assadammasārathi abhirūhitvā
vāmena hatthena rasmiyo gahetvā dakkhiṇena hatthena patodaṁ gahetvā
yenicchakaṁ yadicchakaṁ sāreyyapi paccāsāreyyapi evameva kho bhikkhave
bhikkhu evaṁ bhāvite ariye pañcaṅgike sammāsamādhimhi evaṁ bahulīkate
yassa yassa abhiññāsacchikaraṇīyassa dhammassa cittaṁ abhininnāmeti
abhiññāsacchikiriyāya tatra tatreva sakkhibhabbataṁ pāpuṇāti sati sati
āyatane so sace ākaṅkhati anekavihitaṁ iddhividhaṁ paccanubhaveyyaṁ
ekopi hutvā bahudhā assaṁ .pe. Yāvabrahmalokāpi kāyena vasaṁ
vatteyyanti tatra tatreva sakkhibhabbataṁ pāpuṇāti sati sati āyatane
so sace ākaṅkhati dibbāya sotadhātuyā visuddhāya .pe. Ye dūre
santike cāti tatra tatreva sakkhibhabbataṁ pāpuṇāti sati sati
āyatane so sace ākaṅkhati parasattānaṁ parapuggalānaṁ cetasā ceto
paricca pajāneyyaṁ sarāgaṁ vā cittaṁ sarāgaṁ cittanti pajāneyyaṁ .pe.
Avimuttaṁ vā cittaṁ avimuttaṁ cittanti pajāneyyanti
tatra tatreva sakkhibhabbataṁ pāpuṇāti sati sati āyatane so sace
ākaṅkhati anekavihitaṁ pubbenivāsaṁ anussareyyaṁ seyyathīdaṁ ekaṁpi
jātiṁ dvepi jātiyo .pe. Iti sākāraṁ sauddesaṁ anekavihitaṁ pubbenivāsaṁ
anussareyyanti tatra tatreva sakkhibhabbataṁ pāpuṇāti sati
sati āyatane so sace ākaṅkhati dibbena cakkhunā visuddhena
atikkantamānusakena .pe. Yathākammūpage satte pajāneyyanti tatra
1 Ma. Yu. odhastapatodo.
Tatreva sakkhibhabbataṁ pāpuṇāti sati sati āyatane so sace
ākaṅkhati āsavānaṁ khayā anāsavaṁ cetovimuttiṁ paññāvimuttiṁ diṭṭheva dhamme
sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihareyyanti tatra tatreva
sakkhibhabbataṁ pāpuṇāti sati sati āyataneti.

[29] Pañcime bhikkhave caṅkame ānisaṁsā katame pañca
addhānakkhamo hoti padhānakkhamo hoti appābādho hoti asitaṁ
pitaṁ khāyitaṁ sāyitaṁ sammāpariṇāmaṁ 1 gacchati caṅkamādhigato samādhi
ciraṭṭhitiko hoti ime kho bhikkhave pañca caṅkame ānisaṁsāti.

[30] Ekaṁ samayaṁ bhagavā kosalesu cārikaṁ caramāno mahatā
bhikkhusaṅghena saddhiṁ yena icchānaṅgalaṁ nāma kosalānaṁ brāhmaṇagāmo
tadavasari tatra sudaṁ bhagavā icchānaṅgale viharati icchānaṅgalavanasaṇḍe.
Assosuṁ kho icchānaṅgalakā brāhmaṇagahapatikā samaṇo khalu bho
gotamo sakyaputto sakyakulā pabbajito icchānaṅgalaṁ anuppatto
icchānaṅgale viharati icchānaṅgalavanasaṇḍe. Taṁ kho pana bhavantaṁ
gotamaṁ evaṁ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato itipi so bhagavā
arahaṁ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro
purisadammasārathi satthā devamanussānaṁ buddho bhagavā 2 so imaṁ lokaṁ
sadevakaṁ samārakaṁ sabrahmakaṁ sassamaṇabrāhmaṇiṁ pajaṁ sadevamanussaṁ sayaṁ
abhiññā sacchikatvā pavedeti so dhammaṁ deseti ādikalyāṇaṁ
majjhekalyāṇaṁ pariyosānakalyāṇaṁ sātthaṁ sabyañjanaṁ kevalaparipuṇṇaṁ
1 Po. asītapitakhāyitasāyitaṁ sammā .... Yu. asītapitakhāyitasāyitasammāpariṇāmaṁ.
2 Ma. bhagavāti.
Parisuddhaṁ brahmacariyaṁ pakāseti sādhu kho pana tathārūpānaṁ arahataṁ
dassanaṁ hotīti athakho icchānaṅgalakā brāhmaṇagahapatikā tassā
rattiyā accayena pahūtaṁ khādanīyaṁ bhojanīyaṁ ādāya yena icchānaṅgalavanasaṇḍo
tenupasaṅkamiṁsu upasaṅkamitvā bahidvārakoṭṭhake aṭṭhaṁsu
uccāsaddā mahāsaddā tena kho pana samayena āyasmā nāgito
bhagavato upaṭṭhāko hoti athakho bhagavā āyasmantaṁ nāgitaṁ āmantesi
ke pana te 1 nāgita uccāsaddā mahāsaddā kevaṭā maññe macche
vilopentīti. Ete bhante icchānaṅgalakā brāhmaṇagahapatikā pahūtaṁ
khādanīyaṁ bhojanīyaṁ ādāya bahidvārakoṭṭhake ṭhitā bhagavantañceva 2
uddissa bhikkhusaṅghañcāti. Māhaṁ nāgita yasena samāgamaṁ mā ca mayā
yaso yo kho nāgita nayimassa nekkhammasukhassa pavivekasukhassa
upasamasukhassa sambodhasukhassa nikāmalābhī assa akicchalābhī akasiralābhī
yassāhaṁ nekkhammasukhassa pavivekasukhassa upasamasukhassa sambodhasukhassa
nikāmalābhī akicchalābhī akasiralābhī so 3 miḷhasukhaṁ middhasukhaṁ lābha-
sakkārasilokasukhaṁ sādiyeyyāti. Adhivāsetudāni bhante bhagavā adhivāsetu
sugato adhivāsanakālodāni bhante bhagavato yena yenevadāni bhante 4
bhagavā gamissati tanninnāva bhavissanti 5 brāhmaṇagahapatikā negamā
ceva jānapadā ca seyyathāpi bhante thullaphusitake deve vassante
yathāninnaṁ udakāni pavattanti evameva kho bhante yena yenevadāni
bhagavā gamissati tanninnāva bhavissanti brāhmaṇagahapatikā negamā
1 Ma. kho.. 2 Ma. bhagavantaññeva. Yu. bhagavantaṁ yeva. 3 Ma. Yu. so taṁ. aparaṁpi
īdisameva. 4 Ma. Yu. ayaṁ pāṭho natthi. 5 Ma. gamissanti.
Ceva jānapadā ca taṁ kissa hetu tathā hi bhante bhagavato
sīlapaññāṇanti. Māhaṁ nāgita yasena samāgamaṁ mā ca mayā yaso yo
kho nāgita nayimassa nekkhammasukhassa pavivekasukhassa upasamasukhassa
sambodhasukhassa nikāmalābhī assa akicchalābhī akasiralābhī yassāhaṁ
nekkhammasukhassa pavivekasukhassa upasamasukhassa sambodhasukhassa nikāmalābhī
akicchalābhī akasiralābhī so miḷhasukhaṁ middhasukhaṁ lābhasakkārasilokasukhaṁ
sādiyeyya. Asitapītakhāyitasāyitassa kho nāgita uccārapassāvo eso
tassa nissando piyānaṁ kho nāgita vipariṇāmaññathābhāvā
uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā eso tassa nissando
asubhanimittānuyogaṁ anuyuttassa kho nāgita asubhanimitte 1 pāṭikkūlyatā
saṇṭhāti eso tassa nissando chasu kho nāgita phassāyatanesu
aniccānupassino viharato phasse pāṭikkūlyatā saṇṭhāti eso
tassa nissando pañcasu kho nāgita upādānakkhandhesu
udayabbayānupassino viharato upādāne pāṭikkūlyatā saṇṭhāti
eso tassa nissandoti.
Pañcaṅgikavaggo tatiyo.
Tassuddānaṁ
dvegāravūpakkilesā 2 dussīlānuggahena ca
vimutti samādhaṅgikā caṅkamo nāgitena cāti.
1 Ma. Yu. subhanimitte.
2 Po. dve agāravā jātarūpā upakkilesā dussīlānuggahena ca
vimuttisamādhipañcaṅgikā caṅkamā nāgītena cāti.
Ma. dve agāravupakkilesā dussīlānuggahitena ca
................ caṅkamaṁ .............
Sumanavaggo catuttho

[31] Athakho sumanā rājakumārī pañcahi rathasatehi pañcahi ca
rājakumārīsatehi parivutā yena bhagavā tenupasaṅkami upasaṅkamitvā
bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi ekamantaṁ nisinnā
kho sumanā rājakumārī bhagavantaṁ etadavoca idhassu bhante
bhagavato dve sāvakā samasaddhā samasīlā samapaññā eko dāyako
eko adāyako te kāyassa bhedā parammaraṇā sugatiṁ saggaṁ
lokaṁ upapajjeyyuṁ devabhūtānaṁ pana nesaṁ bhante siyā viseso siyā
nānākaraṇanti siyā sumaneti bhagavā avoca yo so sumane
dāyako so amuṁ adāyakaṁ devabhūto samāno pañcahi ṭhānehi
adhigaṇhāti dibbena āyunā dibbena vaṇṇena dibbena sukhena
dibbena yasena dibbena adhipateyyena 1 yo so sumane dāyako
so amuṁ adāyakaṁ devabhūto samāno imehi pañcahi ṭhānehi
adhigaṇhātīti 2 . Sace pana te bhante tato cutā itthattaṁ āgacchanti
manussabhūtānaṁ pana nesaṁ bhante siyā viseso siyā nānākaraṇanti
siyā sumaneti bhagavā avoca yo so sumane dāyako so
amuṁ adāyakaṁ manussabhūto samāno pañcahi ṭhānehi adhigaṇhāti
mānusakena āyunā mānusakena vaṇṇena mānusakena sukhena mānusakena
yasena mānusakena adhipateyyena yo so sumane dāyako so amuṁ
adāyakaṁ manussabhūto samāno imehi pañcahi ṭhānehi adhigaṇhātīti.
1 Ma. ādhipatteyyena. aparaṁpi īdisameva. 2 Po. Ma. Yu. itisaddo natthi.
sabbatthavāresu īdisameva.
Sace pana te bhante ubho agārasmā anagāriyaṁ pabbajanti
pabbajitānaṁ pana nesaṁ bhante siyā viseso siyā nānākaraṇanti.
Siyā sumaneti bhagavā avoca yo so sumane dāyako so amuṁ
adāyakaṁ pabbajito samāno pañcahi ṭhānehi adhigaṇhāti yācitova
bahulaṁ cīvaraṁ paribhuñjati appaṁ ayācito yācitova bahulaṁ
piṇḍapātaṁ paribhuñjati appaṁ ayācito yācitova bahulaṁ senāsanaṁ
paribhuñjati appaṁ ayācito yācitova bahulaṁ gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṁ
paribhuñjati appaṁ ayācito yehi kho pana sabrahmacārīhi
saddhiṁ viharati tyassa manāpeneva bahulaṁ kāyakammena samudācaranti
appaṁ amanāpena manāpena 1 bahulaṁ vacīkammena samudācaranti appaṁ
amanāpena manāpena bahulaṁ manokammena samudācaranti appaṁ
amanāpena manāpaññeva 2 upahāraṁ upaharanti appaṁ amanāpaṁ yo so
sumane dāyako so amuṁ adāyakaṁ pabbajito samāno imehi
pañcahi ṭhānehi adhigaṇhātīti. Sace pana te bhante ubho arahattaṁ
pāpuṇanti arahattappattānaṁ pana nesaṁ bhante siyā viseso siyā
nānākaraṇanti ettha kho panesāhaṁ sumane na kiñci nānākaraṇaṁ
vadāmi yadidaṁ vimuttiyā vimuttanti 3 . Acchariyaṁ bhante abbhutaṁ
bhante yāvañcidaṁ bhante alameva dānāni dātuṁ alaṁ
puññāni kātuṁ yatra hi nāma devabhūtassapi upakārāni puññāni
manussabhūtassapi upakārāni puññāni pabbajitassapi upakārāni
1 Ma. Yu. manāpeneva. 2 Ma. manāpaṁ yeva. 3 Ma. Yu. vimuttinti.
Puññānīti. Evametaṁ sumane evametaṁ sumane alaṁ hi sumane
dānāni dātuṁ alaṁ puññāni kātuṁ devabhūtassapi upakārāni
puññāni manussabhūtassapi upakārāni puññāni pabbajitassapi
upakārāni puññānīti. Idamavoca bhagavā idaṁ vatvāna sugato
athāparaṁ etadavoca satthā
yathāpi cando vimalo gacchaṁ ākāsadhātuyā
sabbe tāragaṇe 1 loke ābhāya atirocati
tatheva sīlasampanno saddho purisapuggalo
sabbe maccharino loke cāgena atirocati.
Yathāpi megho thanayaṁ vijjumālī satakkaku
thalaṁ ninnañca pūreti abhivassaṁ vasundharaṁ.
Evaṁ dassanasampanno sammāsambuddhasāvako
macchariṁ adhigaṇhāti pañcaṭṭhānehi paṇḍito
āyunā yasasā ceva vaṇṇena ca sukhena ca
sa ve bhogaparibyuḷho pecca sagge pamodatīti.

[32] Ekaṁ samayaṁ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane
kalandakanivāpe. Athakho cundī rājakumārī pañcahi rathasatehi pañcahi ca
kumārīsatehi parivutā yena bhagavā tenupasaṅkami upasaṅkamitvā
bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi ekamantaṁ nisinnā kho
cundī rājakumārī bhagavantaṁ etadavoca amhākaṁ bhante bhātā cundo
1 Ma. tārāgaṇe.
Nāma rājakumāro so evamāha yadeva so hoti itthī vā
puriso vā buddhaṁ saraṇaṁ gato dhammaṁ saraṇaṁ gato saṅghaṁ saraṇaṁ gato
pāṇātipātā paṭivirato adinnādānā paṭivirato kāmesu micchācārā
paṭivirato musāvādā paṭivirato surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭivirato
so kāyassa bhedā parammaraṇā sugatiññeva upapajjati no duggatinti.
Sāhaṁ bhante bhagavantaṁ pucchāmi kathaṁrūpe nu 1 kho bhante satthari
pasanno kāyassa bhedā parammaraṇā sugatiññeva upapajjati no duggatiṁ
kathaṁrūpe dhamme pasanno kāyassa bhedā parammaraṇā sugatiññeva
upapajjati no duggatiṁ kathaṁrūpe saṅghe pasanno kāyassa bhedā parammaraṇā
sugatiññeva upapajjati no duggatiṁ kathaṁrūpesu sīlesu paripūrakārī
kāyassa bhedā parammaraṇā sugatiññeva upapajjati no duggatinti.
Yāvatā cundi sattā apadā vā dvipadā vā catuppadā vā
bahuppadā vā rūpino vā arūpino vā saññino vā asaññino
vā nevasaññināsaññino vā tathāgato tesaṁ aggamakkhāyati arahaṁ
sammāsambuddho. Ye kho cundi buddhe pasannā agge te
pasannā agge kho pana pasannānaṁ aggo vipāko hoti.
Yāvatā cundi dhammā saṅkhatā vā asaṅkhatā vā virāgo tesaṁ
aggamakkhāyati yadidaṁ madanimmadano pipāsavinayo ālayasamugghāto
vaṭṭūpacchedo taṇhakkhayo 2 virāgo nirodho nibbānaṁ. Ye kho cundi
1 Ma. nusaddo natthi. 2 Ma. taṇhākkhayo.
Virāge dhamme pasannā agge te pasannā agge kho pana
pasannānaṁ aggo vipāko hoti. Yāvatā cundi saṅghā vā gaṇā vā
tathāgatasāvakasaṅgho tesaṁ aggamakkhāyati yadidaṁ cattāri purisayugāni
aṭṭha purisapuggalā esa bhagavato sāvakasaṅgho āhuneyyo
pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalikaraṇīyo anuttaraṁ puññakkhettaṁ lokassa.
Ye kho cundi saṅghe pasannā agge te pasannā agge kho pana
pasannānaṁ aggo vipāko hoti. Yāvatā cundi sīlāni ariyakantāni [1]-
tesaṁ aggamakkhāyanti yadidaṁ akhaṇḍāni acchiddāni asabalāni
akammāsāni bhujissāni viññupasatthāni aparāmaṭṭhāni samādhisaṁvattanikāni
ye kho cundi ariyakantesu sīlesu paripūrakārino agge te
paripūrakārino agge kho pana paripūrakārīnaṁ aggo vipāko hotīti.
Aggato ve pasannānaṁ aggaṁ dhammaṁ vijānataṁ
agge buddhe pasannānaṁ dakkhiṇeyye anuttare
agge dhamme pasannānaṁ virāgūpasame sukhe
agge saṅghe pasannānaṁ puññakkhette anuttare
aggasmiṁ dānaṁ dadataṁ aggaṁ puññaṁ pavaḍḍhati
aggaṁ āyu ca vaṇṇo ca yaso kitti sukhaṁ balaṁ
aggassa dātā medhāvī aggadhammasamāhito
devabhūto manusso vā aggappatto pamodatīti.

[33] Ekaṁ samayaṁ bhagavā bhaddiye viharati jātiyāvane. Athakho
1 Po. Ma. etthantare sīlānīti dissati.
Uggaho meṇḍakanattā yena bhagavā tenupasaṅkami upasaṅkamitvā
bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi ekamantaṁ nisinno
kho uggaho meṇḍakanattā bhagavantaṁ etadavoca adhivāsetu me
bhante bhagavā svātanāya attacatuttho bhattanti. Adhivāsesi bhagavā
tuṇhībhāvena athakho uggaho meṇḍakanattā bhagavato adhivāsanaṁ
viditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṁ abhivādetvā padakkhiṇaṁ katvā
pakkāmi. Athakho bhagavā tassā rattiyā accayena pubbaṇhasamayaṁ
nivāsetvā pattacīvaramādāya yena uggahassa meṇḍakanattuno nivesanaṁ
tenupasaṅkami upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Athakho
uggaho meṇḍakanattā bhagavantaṁ paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā
santappesi sampavāresi. Athakho uggaho meṇḍakanattā bhagavantaṁ
bhuttāviṁ onītapattapāṇiṁ ekamantaṁ nisīdi ekamantaṁ nisinno kho
uggaho meṇḍakanattā bhagavantaṁ etadavoca imā me bhante
kumāriyo patikulāni gamissanti ovadatu tāsaṁ bhante bhagavā
anusāsatu tāsaṁ bhante bhagavā yaṁ tāsaṁ assa dīgharattaṁ hitāya
sukhāyāti. Athakho bhagavā tā kumāriyo etadavoca tasmā
tiha kumāriyo evaṁ sikkhitabbaṁ yassa kho 1 mātāpitaro bhattuno
dassanti atthakāmā hitesino anukampakā anukampaṁ upādāya tassa
bhavissāma pubbuṭṭhāyiniyo pacchānipātiniyo kiṁkārapaṭissāviniyo
manāpacāriniyo piyavādiniyoti evaṁ hi 2 vo kumāriyo sikkhitabbaṁ. Tasmā
1 Po. Ma. vo. Yu. khosaddo natthi. 2 Po. sabbatthavāresu evañhi vo.
Tiha kumāriyo evaṁ sikkhitabbaṁ ye te bhattu garuno bhavissanti
mātāti vā pitāti vā samaṇabrāhmaṇāti vā te sakkarissāma
garukarissāma 1 mānessāma pūjessāma 2 abbhāgate ca āsanodakena
paṭipūjessāmāti evaṁ hi vo kumāriyo sikkhitabbaṁ. Tasmā tiha
kumāriyo evaṁ sikkhitabbaṁ ye te bhattu abbhantarā kammantā
uṇṇāti vā kappāsāti vā tattha dakkhā bhavissāma analasā
tatrupāyāya vīmaṁsāya samannāgatā alaṁ kātuṁ alaṁ saṁvidhātunti evaṁ
hi vo kumāriyo sikkhitabbaṁ. Tasmā tiha kumāriyo evaṁ
sikkhitabbaṁ yo so bhattu abbhantaro antojano dāsāti vā pessāti
vā kammakarāti vā tesaṁ katañca katato jānissāma akatañca
akatato jānissāma gilānakānañca balābalaṁ jānissāma khādanīyaṁ
bhojanīyaṁ cassa paccayaṁsena 3 vibhajissāmāti evaṁ hi vo kumāriyo
sikkhitabbaṁ. Tasmā tiha kumāriyo evaṁ sikkhitabbaṁ yaṁ bhattā
āharissati dhanaṁ vā dhaññaṁ vā rajataṁ vā jātarūpaṁ vā taṁ ārakkhena
guttiyā sampādessāma tattha ca bhavissāma adhuttī athenī asoṇḍī
avināsikāti 4 evaṁ hi vo kumāriyo sikkhitabbaṁ. Imehi kho
kumāriyo pañcahi dhammehi samannāgato mātugāmo kāyassa bhedā
parammaraṇā manāpakāyikānaṁ devānaṁ sahabyataṁ upapajjatīti.
Yo naṁ bharati sabbadā niccaṁ ātāpi ussuko
sabbakāmaharaṁ 5 posaṁ bhattāraṁ nātimaññati
1 Ma. garuṁ karisusāma. 2 Po. Yu. mānissāma pūjissāma. 3 Ma. paccaṁsenesaṁ
vibhajissāma. 4 Po. Ma. Yu. avināsikāyoti. 5 Yu. sabbakāmarahaṁ.
Na cāpi sotthi bhattāraṁ issācārena 1 rosaye
bhattu ca garuno sabbe paṭipūjeti paṇḍitā
uṭṭhāyikā 2 analasā saṅgahitaparijjanā
bhattu manāpaṁ carati saṁbhataṁ 3 anurakkhati.
Yā evaṁ vattatī nārī bhattu chandavasānugā
manāpā nāma te devā yattha sā upapajjatīti.

[34] Ekaṁ samayaṁ bhagavā vesāliyaṁ viharati mahāvane
kūṭāgārasālāyaṁ. Athakho sīho senāpati yena bhagavā tenupasaṅkami
upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi ekamantaṁ
nisinno kho sīho senāpati bhagavantaṁ etadavoca sakkā nu kho
bhante sandiṭṭhikaṁ dānaphalaṁ paññāpetunti. Sakkā sīhāti bhagavā
avoca dāyako sīha dānapati bahuno janassa piyo hoti manāpo
yaṁpi sīha dāyako dānapati bahuno janassa piyo hoti manāpo idaṁpi
sandiṭṭhikaṁ dānaphalaṁ. Puna caparaṁ sīha dāyakaṁ dānapatiṁ santo
sappurisā bhajanti yaṁpi sīha dāyakaṁ dānapatiṁ santo sappurisā bhajanti
idaṁpi sandiṭṭhikaṁ dānaphalaṁ. Puna caparaṁ sīha dāyakassa dānapatino
kalyāṇo kittisaddo abbhuggacchati yaṁpi sīha dāyakassa dānapatino
kalyāṇo kittisaddo abbhuggacchati idaṁpi sandiṭṭhikaṁ dānaphalaṁ.
Puna caparaṁ sīha dāyako dānapati yaññadeva 4 parisaṁ upasaṅkamati yadi
khattiyaparisaṁ yadi brāhmaṇaparisaṁ yadi gahapatiparisaṁ yadi samaṇaparisaṁ
1 Po. Yu. issāvādena. Sī. icchāvādena. 2 Po. Ma. Yu. uṭṭhāhikā.
3 Po. Ma. Yu. sambhataṁ. 4 Ma. yaṁ yadeva. ito paraṁ īdisameva.
Visārado upasaṅkamati amaṅkubhūto yaṁpi sīha dāyako dānapati
yaññadeva parisaṁ upasaṅkamati yadi khattiyaparisaṁ yadi brāhmaṇaparisaṁ yadi
gahapatiparisaṁ yadi samaṇaparisaṁ visārado upasaṅkamati amaṅkubhūto idaṁpi
sandiṭṭhikaṁ dānaphalaṁ. Puna caparaṁ sīha dāyako dānapati kāyassa bhedā
parammaraṇā sugatiṁ saggaṁ lokaṁ upapajjati yaṁpi sīha dāyako dānapati
kāyassa bhedā parammaraṇā sugatiṁ saggaṁ lokaṁ upapajjati idaṁpi
samparāyikaṁ dānaphalanti. Evaṁ vutte sīho senāpati bhagavantaṁ
etadavoca yānīmāni bhante bhagavatā cattāri sandiṭṭhikāni
dānaphalāni akkhātāni nāhaṁ ettha bhagavato saddhāya gacchāmi
ahaṁpetāni jānāmi ahaṁ bhante dāyako dānapati bahuno janassa piyo
manāpo ahaṁ bhante dāyako dānapati maṁ santo sappurisā
bhajanti ahaṁ bhante dāyako dānapati mayhaṁ kalyāṇo kittisaddo
abbhuggato sīho senāpati dāyako kārako saṅghupaṭṭhākoti ahaṁ
bhante dāyako dānapati yaññadeva parisaṁ upasaṅkamāmi yadi
khattiyaparisaṁ yadi brāhmaṇaparisaṁ yadi gahapatiparisaṁ yadi samaṇaparisaṁ
visārado upasaṅkamāmi amaṅkubhūto. Yānīmāni bhante bhagavatā cattāri
sandiṭṭhikāni dānaphalāni akkhātāni nāhaṁ ettha bhagavato saddhāya
gacchāmi ahaṁpetāni jānāmi. Yañca kho maṁ bhante bhagavā
evamāha dāyako sīha dānapati kāyassa bhedā parammaraṇā
sugatiṁ saggaṁ lokaṁ upapajjatīti etāhaṁ na jānāmi ettha ca
Panāhaṁ bhagavato saddhāya gacchāmīti. Evametaṁ sīha evametaṁ
sīha dāyako sīha 1 dānapati kāyassa bhedā parammaraṇā sugatiṁ saggaṁ
lokaṁ upapajjatīti.
Dadaṁ piyo hoti bhajanti naṁ bahū
kittiṁ ca pappoti yasassa vaḍḍhati 2
amaṅkubhūto parisaṁ vigāhati
visārado hoti naro amaccharī
tasmā hi dānāni dadanti paṇḍitā
vineyya maccheramalaṁ sukhesino
te dīgharattaṁ tidive patiṭṭhitā
devānaṁ sahabyagatā ramanti te
katāvakāsā katakusalā ito cutā
sayampabhā anuvicaranti nandane 3
te tattha nandanti ramanti modare
samappitā kāmaguṇehi pañcahi.
Katvāna vākyaṁ asitassa tādino
kamanti sabbe 4 sugatassa sāvakāti.