[170] Ekaṁ samayaṁ āyasmā ānando kosambiyaṁ viharati
ghositārāme. Tatra kho āyasmā ānando bhikkhū āmantesi āvuso
bhikkhavoti. Āvusoti kho te bhikkhū āyasmato ānandassa paccassosuṁ.
Āyasmā ānando etadavoca yo hi koci āvuso bhikkhu vā
bhikkhunī vā mama santike arahattappattiṁ byākaroti sabbaso catūhi
maggehi etesaṁ vā aññatarena katamehi catūhi idhāvuso bhikkhu
samathapubbaṅgamaṁ vipassanaṁ bhāveti tassa samathapubbaṅgamaṁ vipassanaṁ
bhāvayato maggo sañjāyati so taṁ maggaṁ āsevati bhāveti bahulīkaroti
tassa taṁ maggaṁ āsevato bhāvayato bahulīkaroto saññojanāni
pahīyanti anusayā byantīhonti. Puna caparaṁ āvuso bhikkhu vipassanāpubbaṅgamaṁ
samathaṁ bhāveti tassa vipassanāpubbaṅgamaṁ samathaṁ bhāvayato
maggo sañjāyati so taṁ maggaṁ āsevati bhāveti bahulīkaroti
tassa taṁ maggaṁ āsevato bhāvayato bahulīkaroto saññojanāni pahīyanti
anusayā byantīhonti. Puna caparaṁ āvuso bhikkhu samathavipassanaṁ
yuganaddhaṁ bhāveti tassa samathavipassanaṁ yuganaddhaṁ bhāvayato maggo
sañjāyati so taṁ maggaṁ āsevati bhāveti bahulīkaroti tassa taṁ
maggaṁ āsevato bhāvayato bahulīkaroto saññojanāni pahīyanti anusayā
byantīhonti. Puna caparaṁ āvuso bhikkhuno dhammuddhaccaviggahitaṁ mānasaṁ
hoti so āvuso samayo yantaṁ cittaṁ ajjhattaṁyeva santiṭṭhati
sannisīdati ekodi hoti samādhiyati tassa maggo sañjāyati so
taṁ maggaṁ āsevati bhāveti bahulīkaroti tassa taṁ maggaṁ āsevato
bhāvayato bahulīkaroto saññojanāni pahīyanti anusayā byantīhonti.
Yo hi koci āvuso bhikkhu vā bhikkhunī vā mama santike arahattappattiṁ
Byākaroti sabbaso imehi catūhi maggehi etesaṁ vā
aññatarenāti.
Paṭipadāvaggo dutiyo.
[1]-
-----------
Sañcetaniyavaggo tatiyo

[171] Kāye vā bhikkhave sati kāyasañcetanāhetu uppajjati
ajjhattaṁ sukhadukkhaṁ vācāya vā bhikkhave sati vacīsañcetanāhetu
uppajjati ajjhattaṁ sukhadukkhaṁ mane vā bhikkhave sati manosañcetanāhetu
uppajjati ajjhattaṁ sukhadukkhaṁ avijjāpaccayā vā sāmaṁ vā taṁ
bhikkhave kāyasaṅkhāraṁ abhisaṅkharoti yaṁpaccayāssa taṁ uppajjati ajjhattaṁ
sukhadukkhaṁ pare vāssa taṁ bhikkhave kāyasaṅkhāraṁ abhisaṅkharonti yaṁpaccayāssa
taṁ uppajjati ajjhattaṁ sukhadukkhaṁ sampajāno vā taṁ bhikkhave
kāyasaṅkhāraṁ abhisaṅkharoti yaṁpaccayāssa taṁ uppajjati ajjhattaṁ sukhadukkhaṁ
asampajāno vā taṁ bhikkhave kāyasaṅkhāraṁ abhisaṅkharoti yaṁpaccayāssa
taṁ uppajjati ajjhattaṁ sukhadukkhaṁ sāmaṁ vā taṁ bhikkhave vacīsaṅkhāraṁ
abhisaṅkharoti yaṁpaccayāssa taṁ uppajjati ajjhattaṁ sukhadukkhaṁ pare
vāssa taṁ bhikkhave vacīsaṅkhāraṁ abhisaṅkharonti yaṁpaccayāssa taṁ uppajjati
ajjhattaṁ sukhadukkhaṁ sampajāno vā taṁ bhikkhave vacīsaṅkhāraṁ abhisaṅkharoti
yaṁpaccayāssa taṁ uppajjati ajjhattaṁ sukhadukkhaṁ asampajāno vā taṁ
1 Ma. tassuddānaṁ
saṅkhittaṁ vittārāsubhaṁ dve khamā ubhayena ca
moggallāno sārīputto sasaṅkhāraṁ yuganaddhena cāti.
Bhikkhave vacīsaṅkhāraṁ abhisaṅkharoti yaṁpaccayāssa taṁ uppajjati ajjhattaṁ
sukhadukkhaṁ sāmaṁ vā taṁ bhikkhave manosaṅkhāraṁ abhisaṅkharoti yaṁpaccayāssa
taṁ uppajjati ajjhattaṁ sukhadukkhaṁ pare vāssa bhikkhave manosaṅkhāraṁ
abhisaṅkharonti yaṁpaccayāssa taṁ uppajjati ajjhattaṁ sukhadukkhaṁ sampajāno
vā taṁ bhikkhave manosaṅkhāraṁ abhisaṅkharoti yaṁpaccayāssa taṁ uppajjati
ajjhattaṁ sukhadukkhaṁ asampajāno vā taṁ bhikkhave manosaṅkhāraṁ abhisaṅkharoti
yaṁpaccayāssa taṁ uppajjati ajjhattaṁ sukhadukkhaṁ imesu bhikkhave
dhammesu avijjā anupatitā. Avijjāyatveva asesavirāganirodhā so
kāyo na hoti yaṁpaccayāssa taṁ uppajjati ajjhattaṁ sukhadukkhaṁ
sā vācā na hoti yaṁpaccayāssa taṁ uppajjati ajjhattaṁ sukhadukkhaṁ
so mano na hoti yaṁpaccayāssa taṁ uppajjati ajjhattaṁ sukhadukkhaṁ
khettantaṁ na hoti ... Vatthuntaṁ na hoti ... Āyatanantaṁ na hoti
... Adhikaraṇantaṁ na hoti yaṁpaccayāssa taṁ uppajjati ajjhattaṁ
sukhadukkhanti. Cattārome bhikkhave attabhāvapaṭilābhā katame cattāro
atthi bhikkhave attabhāvapaṭilābho yasmiṁ attabhāvapaṭilābhe attasañcetanā
kamati no parasañcetanā atthi bhikkhave attabhāvapaṭilābho
yasmiṁ attabhāvapaṭilābhe parasañcetanā kamati no attasañcetanā
atthi bhikkhave attabhāvapaṭilābho yasmiṁ attabhāvapaṭilābhe attasañcetanā
ca kamati parasañcetanā ca atthi bhikkhave attabhāvapaṭilābho
yasmiṁ attabhāvapaṭilābhe neva attasañcetanā kamati no parasañcetanā
ime kho bhikkhave cattāro attabhāvapaṭilābhāti. Evaṁ vutte āyasmā
Sārīputto bhagavantaṁ etadavoca imassa khvāhaṁ bhante bhagavatā
saṅkhittena bhāsitassa evaṁ vitthārena atthaṁ ājānāmi tatra bhante
yvāyaṁ attabhāvapaṭilābho yasmiṁ attabhāvapaṭilābhe attasañcetanā
kamati no parasañcetanā attasañcetanāhetu tesaṁ sattānaṁ tamhā
kāyā cuti hoti tatra bhante yvāyaṁ attabhāvapaṭilābho yasmiṁ
attabhāvapaṭilābhe parasañcetanā kamati no attasañcetanā
parasañcetanāhetu tesaṁ sattānaṁ tamhā kāyā cuti hoti tatra bhante
yvāyaṁ attabhāvapaṭilābho yasmiṁ attabhāvapaṭilābhe attasañcetanā
ca kamati parasañcetanā ca attasañcetanācaparasañcetanācahetu tesaṁ
sattānaṁ tamhā kāyā cuti hoti tatra bhante yvāyaṁ attabhāvapaṭilābho
yasmiṁ attabhāvapaṭilābhe neva attasañcetanā kamati no
parasañcetanā katame tena devā daṭṭhabbāti. Nevasaññānāsaññāyatanūpagā
sārīputta devā tena daṭṭhabbāti. Ko nu kho
bhante hetu ko paccayo yena midhekacce sattā tamhā kāyā
cutā āgāmino honti āgantāro itthattaṁ ko pana bhante hetu
ko paccayo yena midhekacce sattā tamhā kāyā cutā anāgāmino
honti anāgantāro itthattanti. Idha sārīputta ekaccassa
puggalassa orambhāgiyāni saññojanāni appahīnāni honti so
diṭṭheva dhamme nevasaññānāsaññāyatanaṁ upasampajja viharati so
tadassādeti taṁ nikāmeti tena ca vittiṁ āpajjati tattha ṭhito
Tadadhimutto tabbahulavihārī aparihīno kālaṁ kurumāno nevasaññā-
nāsaññāyatanūpagānaṁ devānaṁ sahabyataṁ upapajjati so tato cuto
āgāmī hoti āgantā itthattaṁ idha pana sārīputta ekaccassa
puggalassa orambhāgiyāni saññojanāni pahīnāni honti so diṭṭheva
dhamme nevasaññānāsaññāyatanaṁ upasampajja viharati so tadassādeti
taṁ nikāmeti tena ca vittiṁ āpajjati tattha ṭhito tadadhimutto
tabbahulavihārī aparihīno kālaṁ kurumāno nevasaññānāsaññāyatanūpagānaṁ
devānaṁ sahabyataṁ upapajjati so tato cuto anāgāmī hoti
anāgantā itthattaṁ ayaṁ kho sārīputta hetu ayaṁ paccayo yena
midhekacce sattā tamhā kāyā cutā āgāmino honti āgantāro
itthattaṁ ayaṁ pana sārīputta hetu ayaṁ paccayo yena midhekacce
sattā tamhā kāyā cutā anāgāmino honti anāgantāro
itthattanti.

[172] Tatra kho āyasmā sārīputto bhikkhū āmantesi āvuso
bhikkhavoti. Āvusoti kho te bhikkhū āyasmato sārīputtassa
paccassosuṁ. Āyasmā sārīputto etadavoca aḍḍhamāsūpasampannena
me āvuso atthapaṭisambhidā sacchikatā odhiso byañjanaso tamahaṁ
anekapariyāyena ācikkhāmi desemi (1)- paññāpemi paṭṭhapemi vivarāmi
vibhajāmi uttānīkaromi yassa kho panassa kaṅkhā vā vimati vā
1 Yu. pakāsemi.
So maṁ pañhena ahaṁ veyyākaraṇena sammukhībhūto no satthā
yo no dhammānaṁ sukusalo aḍḍhamāsūpasampannena me āvuso
dhammapaṭisambhidā sacchikatā odhiso byañjanaso tamahaṁ anekapariyāyena
ācikkhāmi desemi (1)- paññāpemi paṭṭhapemi vivarāmi vibhajāmi
uttānīkaromi yassa kho panassa kaṅkhā vā vimati vā so maṁ
pañhena ahaṁ veyyākaraṇena sammukhībhūto no satthā yo no
dhammānaṁ sukusalo aḍḍhamāsūpasampannena me āvuso niruttipaṭisambhidā
sacchikatā odhiso byañjanaso tamahaṁ anekapariyāyena ācikkhāmi
desemi (1)- paññāpemi paṭṭhapemi vivarāmi vibhajāmi uttānīkaromi
yassa kho panassa kaṅkhā vā vimati vā so maṁ pañhena ahaṁ
veyyākaraṇena sammukhībhūto no satthā yo no dhammānaṁ sukusalo
aḍḍhāmāsūpasampannena me āvuso paṭibhāṇapaṭisambhidā sacchikatā
odhiso byañjanaso tamahaṁ anekapariyāyena ācikkhāmi desemi (1)-
paññāpemi paṭṭhapemi vivarāmi vibhajāmi uttānīkaromi yassa kho
panassa kaṅkhā vā vimati vā so maṁ pañhena ahaṁ veyyākaraṇena
sammukhībhūto no satthā yo no dhammānaṁ sukusaloti.

[173] Athakho āyasmā mahākoṭṭhito yenāyasmā sārīputto
tenupasaṅkami upasaṅkamitvā āyasmatā sārīputtena saddhiṁ sammodi
sammodanīyaṁ kathaṁ sārāṇīyaṁ vītisāretvā ekamantaṁ nisīdi ekamantaṁ
1 Ma. Yu. pakāsemi.
Nisinno kho āyasmā mahākoṭṭhito āyasmantaṁ sārīputtaṁ etadavoca
channaṁ āvuso phassāyatanānaṁ asesavirāganirodhā atthaññaṁ kiñcīti.
Mā hevaṁ āvuso. Channaṁ āvuso phassāyatanānaṁ asesavirāganirodhā
natthaññaṁ kiñcīti. Mā hevaṁ āvuso. Channaṁ āvuso phassāyatanānaṁ
asesavirāganirodhā atthi ca natthi caññaṁ kiñcīti. Mā
hevaṁ āvuso. Channaṁ āvuso phassāyatanānaṁ asesavirāganirodhā
nevatthi no natthaññaṁ 1 kiñcīti. Mā hevaṁ āvuso. Channaṁ
āvuso phassāyatanānaṁ asesavirāganirodhā atthaññaṁ kiñcīti iti
puṭṭho samāno mā hevaṁ āvusoti vadesi channaṁ āvuso phassāyatanānaṁ
asesavirāganirodhā natthaññaṁ kiñcīti iti puṭṭho samāno
mā hevaṁ āvusoti vadesi channaṁ āvuso phassāyatanānaṁ asesavirāganirodhā
atthi ca natthi caññaṁ kiñcīti iti puṭṭho samāno mā
hevaṁ āvusoti vadesi channaṁ āvuso phassāyatanānaṁ asesavirāganirodhā
nevatthi no natthaññaṁ kiñcīti iti puṭṭho samāno mā hevaṁ
āvusoti vadesi. Yathākathaṁ panāvuso imassa bhāsitassa attho
daṭṭhabboti. Channaṁ āvuso phassāyatanānaṁ asesavirāganirodhā atthaññaṁ
kiñcīti iti vadaṁ apapañcaṁ 2 papañceti channaṁ āvuso phassāyatanānaṁ
asesavirāganirodhā natthaññaṁ kiñcīti iti vadaṁ apapañcaṁ 3 papañceti
channaṁ āvuso phassāyatanānaṁ asesavirāganirodhā atthi ca natthi caññaṁ
kiñcīti iti vadaṁ apapañcaṁ papañceti channaṁ āvuso phassāyatanānaṁ
1 Yu. atthaññaṁ. 2-3 Ma. Yu. appapañcaṁ. ito paraṁ īdisameva.
Asesavirāganirodhā nevatthi no natthaññaṁ kiñcīti iti vadaṁ apapañcaṁ
papañceti yāvatā āvuso channaṁ phassāyatanānaṁ gati tāvatā
papañcassa gati yāvatā papañcassa gati tāvatā channaṁ
phassāyatanānaṁ gati channaṁ āvuso phassāyatanānaṁ asesavirāganirodhā
papañcanirodho papañcavūpasamoti.

[174] Athakho āyasmā ānando yenāyasmā mahākoṭṭhito
tenupasaṅkami upasaṅkamitvā āyasmatā mahākoṭṭhitena saddhiṁ sammodi
sammodanīyaṁ kathaṁ sārāṇīyaṁ vītisāretvā ekamantaṁ nisīdi ekamantaṁ
nisinno kho āyasmā ānando āyasmantaṁ mahākoṭṭhitaṁ etadavoca
channaṁ āvuso phassāyatanānaṁ asesavirāganirodhā atthaññaṁ kiñcīti.
Mā hevaṁ āvuso. Channaṁ āvuso phassāyatanānaṁ asesavirāganirodhā
natthaññaṁ kiñcīti. Mā hevaṁ āvuso. Channaṁ āvuso phassāyatanānaṁ
asesavirāganirodhā atthi ca natthi caññaṁ kiñcīti. Mā
hevaṁ āvuso. Channaṁ āvuso phassāyatanānaṁ asesavirāganirodhā nevatthi
no natthaññaṁ kiñcīti. Mā hevaṁ āvuso. Channaṁ āvuso
phassāyatanānaṁ asesavirāganirodhā atthaññaṁ kiñcīti iti puṭṭho samāno
mā hevaṁ āvusoti vadesi channaṁ āvuso phassāyatanānaṁ asesavirāganirodhā
natthaññaṁ kiñcīti iti puṭṭho samāno mā hevaṁ āvusoti
vadesi channaṁ āvuso phassāyatanānaṁ asesavirāganirodhā atthi ca
natthi caññaṁ kiñcīti iti puṭṭho samāno mā hevaṁ āvusoti
Vadesi channaṁ āvuso phassāyatanānaṁ asesavirāganirodhā nevatthi no
natthaññaṁ kiñcīti iti puṭṭho samāno mā hevaṁ āvusoti vadesi.
Yathākathaṁ panāvuso imassa bhāsitassa attho daṭṭhabboti. Channaṁ
āvuso phassāyatanānaṁ asesavirāganirodhā atthaññaṁ kiñcīti iti vadaṁ
apapañcaṁ papañceti channaṁ āvuso phassāyatanānaṁ asesavirāganirodhā
natthaññaṁ kiñcīti iti vadaṁ apapañcaṁ papañceti channaṁ āvuso
phassāyatanānaṁ asesavirāganirodhā atthi ca natthi caññaṁ kiñcīti iti
vadaṁ apapañcaṁ papañceti channaṁ āvuso phassāyatanānaṁ asesavirāganirodhā
nevatthi no natthaññaṁ kiñcīti iti vadaṁ apapañcaṁ papañceti
yāvatā āvuso channaṁ phassāyatanānaṁ gati tāvatā papañcassa
gati yāvatā papañcassa gati tāvatā channaṁ phassāyatanānaṁ
gati channaṁ āvuso phassāyatanānaṁ asesavirāganirodhā papañcanirodho
papañcavūpasamoti.

[175] Athakho āyasmā upavāno yenāyasmā sārīputto
tenupasaṅkami upasaṅkamitvā āyasmatā sārīputtena saddhiṁ sammodi
sammodanīyaṁ kathaṁ sārāṇīyaṁ vītisāretvā ekamantaṁ nisīdi ekamantaṁ
nisinno kho āyasmā upavāno āyasmantaṁ sārīputtaṁ etadavoca kinnu
kho āvuso (1)- vijjāyantakaro hotīti. No hīdaṁ āvuso. Kiṁ
panāvuso (2)- caraṇenantakaro hotīti. No hīdaṁ āvuso. Kinnu
1-2 Ma. Yu. sārīputta.
Kho āvuso (1)- vijjācaraṇenantakaro hotīti. No hīdaṁ āvuso.
Kiṁ panāvuso (1)- aññatra vijjācaraṇenantakaro hotīti. No hīdaṁ
āvuso. Kinnu kho āvuso (1)- vijjāyantakaro hotīti iti puṭṭho
samāno no hīdaṁ āvusoti vadesi kiṁ panāvuso (1)- caraṇenantakaro
hotīti iti puṭṭho samāno no hīdaṁ āvusoti vadesi kinnu kho
āvuso (1)- vijjācaraṇenantakaro hotīti iti puṭṭho samāno no
hīdaṁ āvusoti vadesi kiṁ panāvuso (1)- aññatra vijjācaraṇenantakaro
hotīti iti puṭṭho samāno no hīdaṁ āvusoti vadesi. Yathākathaṁ
panāvuso antakaro hotīti. Vijjāya ce āvuso antakaro
abhavissa saupādānova 2 samāno antakaro abhavissa caraṇena ce
āvuso antakaro abhavissa saupādānova samāno antakaro abhavissa
vijjācaraṇena ce āvuso antakaro abhavissa saupādānova samāno
antakaro abhavissa aññatra vijjācaraṇena ce āvuso antakaro
abhavissa puthujjano antakaro abhavissa puthujjano hi āvuso
aññatra vijjācaraṇena caraṇavipanno kho āvuso yathābhūtaṁ na
jānāti na passati caraṇasampanno yathābhūtaṁ jānāti passati yathābhūtaṁ
jānaṁ passaṁ antakaro hotīti.

[176] Saddho bhikkhave bhikkhu evaṁ sammā āyācamāno
āyāceyya tādiso homi yādisā sārīputtamoggallānāti esā
1 Ma. Yu. sārīputta. 2 Yu. savupādāno.
Bhikkhave tulā etaṁ pamāṇaṁ mama sāvakānaṁ bhikkhūnaṁ yadidaṁ sārīputta-
moggallānā 1 . Saddhā bhikkhave bhikkhunī evaṁ sammā āyācamānā
āyāceyya tādisā homi yādisā khemā ca bhikkhunī uppalavaṇṇā
cāti esā bhikkhave tulā etaṁ pamāṇaṁ mama sāvikānaṁ bhikkhunīnaṁ
yadidaṁ khemā ca bhikkhunī uppalavaṇṇā ca 2 . Saddho bhikkhave upāsako
evaṁ sammā āyācamāno āyāceyya tādiso homi yādiso
citto ca gahapati hatthako ca āḷavakoti esā bhikkhave tulā etaṁ
pamāṇaṁ mama sāvakānaṁ upāsakānaṁ yadidaṁ citto ca gahapati hatthako
ca āḷavako 3 . Saddhā bhikkhave upāsikā evaṁ sammā āyācamānā
āyāceyya tādisā homi yādisā khujjuttarā ca upāsikā
veḷukaṇṭakiyā ca nandamātāti esā bhikkhave tulā etaṁ pamāṇaṁ mama
sāvikānaṁ upāsikānaṁ yadidaṁ khujjuttarā ca upāsikā veḷukaṇṭakiyā
ca nandamātāti.

[177] Athakho āyasmā rāhulo yena bhagavā tenupasaṅkami
upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ
nisinnaṁ kho āyasmantaṁ rāhulaṁ bhagavā etadavoca yā ca rāhula
ajjhattikā paṭhavīdhātu yā ca bāhirā paṭhavīdhātu paṭhavīdhātudevesā 4
taṁ netaṁ mama nesohamasmi na meso attāti evametaṁ
yathābhūtaṁ sammappaññāya daṭṭhabbaṁ evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya
disvā paṭhavīdhātuyā nibbindati paṭhavīdhātuyā cittaṁ virājeti. Yā ca
1 Yu. sārīputtamoggallānāti. 2 Yu. ... cāti. 3 Ma. Yu. āḷavakoti.
4 Ma. Yu. paṭhavīdhāturevesā.
Rāhula ajjhattikā āpodhātu yā ca bāhirā āpodhātu āpodhātu-
devesā 1 taṁ netaṁ mama nesohamasmi na meso attāti evametaṁ
yathābhūtaṁ sammappaññāya daṭṭhabbaṁ evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya
disvā āpodhātuyā nibbindati āpodhātuyā cittaṁ virājeti.
Yā ca rāhula ajjhattikā tejodhātu yā ca bāhirā tejodhātu
tejodhātudevesā taṁ netaṁ mama nesohamasmi na meso attāti
evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya daṭṭhabbaṁ evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya
disvā tejodhātuyā nibbindati tejodhātuyā cittaṁ virājeti.
Yā ca rāhula ajjhattikā vāyodhātu yā ca bāhirā vāyodhātu
vāyodhātudevesā taṁ netaṁ mama nesohamasmi na meso attāti
evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya daṭṭhabbaṁ evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya
disvā vāyodhātuyā nibbindati vāyodhātuyā cittaṁ virājeti.
Yato kho rāhula bhikkhu imāsu catūsu dhātūsu nevattānaṁ nāttaniyaṁ
samanupassati ayaṁ vuccati rāhula bhikkhu acchejji taṇhaṁ vivaṭṭayi
saññojanaṁ sammāmānābhisamayā antamakāsi dukkhassāti.

[178] Cattārome bhikkhave puggalā santo saṁvijjamānā lokasmiṁ
katame cattāro idha bhikkhave bhikkhu aññataraṁ santaṁ cetovimuttiṁ
upasampajja viharati so sakkāyanirodhaṁ manasikaroti tassa sakkāyanirodhaṁ
manasikaroto sakkāyanirodhe cittaṁ na pakkhandati na pasīdati na
santiṭṭhati na adhimuccati tassa kho etaṁ 2 bhikkhave bhikkhuno na
1 Ma. Yu. āpodhāturevesā. ito paraṁ īdisameva. 2 Ma. evaṁ. ito paraṁ
īdisameva.
Sakkāyanirodho pāṭikaṅkho seyyathāpi bhikkhave puriso lapagatena 1 hatthena
sākhaṁ gaṇheyya tassa so hattho sajjeyyapi gaṇheyyapi bajjheyyapi
evameva kho bhikkhave bhikkhu aññataraṁ santaṁ cetovimuttiṁ upasampajja
viharati so sakkāyanirodhaṁ manasikaroti tassa sakkāyanirodhaṁ
manasikaroto sakkāyanirodhe cittaṁ na pakkhandati na pasīdati na santiṭṭhati
nādhimuccati tassa kho etaṁ bhikkhave bhikkhuno na sakkāyanirodho
pāṭikaṅkho. Idha pana bhikkhave bhikkhu aññataraṁ santaṁ cetovimuttiṁ
upasampajja viharati so sakkāyanirodhaṁ manasikaroti tassa sakkāyanirodhaṁ
manasikaroto sakkāyanirodhe cittaṁ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati
adhimuccati tassa kho etaṁ bhikkhave bhikkhuno sakkāyanirodho pāṭikaṅkho
seyyathāpi bhikkhave puriso suddhena hatthena sākhaṁ gaṇheyya tassa
so hattho neva sajjeyya na gaṇheyya na bajjheyya evameva kho
bhikkhave bhikkhu aññataraṁ santaṁ cetovimuttiṁ upasampajja viharati so
sakkāyanirodhaṁ manasikaroti tassa sakkāyanirodhaṁ manasikaroto sakkāyanirodhe
cittaṁ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati adhimuccati tassa kho etaṁ
bhikkhave bhikkhuno sakkāyanirodho pāṭikaṅkho. Idha pana bhikkhave bhikkhu
aññataraṁ santaṁ cetovimuttiṁ upasampajja viharati so avijjāppabhedaṁ
manasikaroti tassa avijjāppabhedaṁ manasikaroto avijjāppabhede cittaṁ
na pakkhandati na pasīdati na santiṭṭhati nādhimuccati tassa kho etaṁ
bhikkhave bhikkhuno na avijjāppabhedo pāṭikaṅkho seyyathāpi bhikkhave
1 Ma. lepagatena. Yu. lasagatena.
Jambālī anekavassagaṇikā tassā puriso yāni ceva āyamukhāni
tāni pidaheyya yāni ca apāyamukhāni tāni vivareyya devo ca
na sammā dhāraṁ anuppaveccheyya evaṁ hi tassā bhikkhave jambāliyā
na ālippabhedo pāṭikaṅkho evameva kho bhikkhave bhikkhu aññataraṁ
santaṁ cetovimuttiṁ upasampajja viharati so avijjāppabhedaṁ manasikaroti
tassa avijjāppabhedaṁ manasikaroto avijjāppabhede cittaṁ na
pakkhandati na pasīdati na santiṭṭhati nādhimuccati tassa kho etaṁ
bhikkhave bhikkhuno na avijjāppabhedo pāṭikaṅkho. Idha pana bhikkhave
bhikkhu aññataraṁ santaṁ cetovimuttiṁ upasampajja viharati so avijjāppabhedaṁ
manasikaroti tassa avijjāppabhedaṁ manasikaroto avijjāppabhede
cittaṁ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati adhimuccati tassa kho
etaṁ bhikkhave bhikkhuno avijjāppabhedo pāṭikaṅkho seyyathāpi bhikkhave
jambālī anekavassagaṇikā tassā puriso yāni ceva āyamukhāni tāni
vivareyya yāni ca apāyamukhāni tāni pidaheyya devo ca sammā
dhāraṁ anuppaveccheyya evaṁ hi tassā bhikkhave jambāliyā ālippabhedo
pāṭikaṅkho evameva kho bhikkhave bhikkhu aññataraṁ santaṁ cetovimuttiṁ
upasampajja viharati so avijjāppabhedaṁ manasikaroti tassa avijjāppabhedaṁ
manasikaroto avijjāppabhede cittaṁ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati
adhimuccati tassa kho etaṁ bhikkhave bhikkhuno avijjāppabhedo
Pāṭikaṅkho. Ime kho bhikkhave cattāro puggalā santo saṁvijjamānā
lokasminti.

[179] Athakho āyasmā ānando yenāyasmā sārīputto
tenupasaṅkami upasaṅkamitvā āyasmatā sārīputtena saddhiṁ sammodi
sammodanīyaṁ kathaṁ sārāṇīyaṁ vītisāretvā ekamantaṁ nisīdi ekamantaṁ
nisinno kho āyasmā ānando āyasmantaṁ sārīputtaṁ etadavoca ko
nu kho āvuso sārīputta hetu ko paccayo yena midhekacce
sattā diṭṭheva dhamme na parinibbāyantīti. Idhāvuso ānanda
sattā imā hānabhāgiyā saññāti yathābhūtaṁ nappajānanti imā
ṭhitibhāgiyā saññāti yathābhūtaṁ nappajānanti imā visesabhāgiyā
saññāti yathābhūtaṁ nappajānanti imā nibbedhabhāgiyā saññāti
yathābhūtaṁ nappajānanti ayaṁ kho āvuso ānanda hetu ayaṁ paccayo
yena midhekacce sattā diṭṭheva dhamme na parinibbāyantīti. Ko
panāvuso sārīputta hetu ko paccayo yena midhekacce sattā
diṭṭheva dhamme parinibbāyantīti. Idhāvuso ānanda sattā imā
hānabhāgiyā saññāti yathābhūtaṁ pajānanti imā ṭhitibhāgiyā saññāti
yathābhūtaṁ pajānanti imā visesabhāgiyā saññāti yathābhūtaṁ pajānanti
imā nibbedhabhāgiyā saññāti yathābhūtaṁ pajānanti ayaṁ kho āvuso
ānanda hetu ayaṁ paccayo yena midhekacce sattā diṭṭheva dhamme
parinibbāyantīti.