[10] Cattārome bhikkhave yogā katame cattāro kāmayogo
bhavayogo diṭṭhiyogo avijjāyogo. Katamo ca bhikkhave kāmayogo
idha bhikkhave ekacco kāmānaṁ samudayañca atthaṅgamañca assādañca
ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṁ nappajānāti tassa kāmānaṁ
samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṁ
nappajānato yo kāmesu kāmarāgo kāmanandi kāmasineho kāmamucchā
kāmapipāsā kāmapariḷāho kāmajjhosānaṁ kāmataṇhā sānuseti ayaṁ
vuccati bhikkhave kāmayogo. Iti kāmayogo. Bhavayogo ca kathaṁ
hoti idha bhikkhave ekacco bhavānaṁ samudayañca atthaṅgamañca assādañca
ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṁ nappajānāti tassa bhavānaṁ samudayañca
atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṁ
nappajānato yo bhavesu bhavarāgo bhavanandi bhavasineho bhavamucchā bhavapipāsā
bhavapariḷāho bhavajjhosānaṁ bhavataṇhā sānuseti ayaṁ vuccati bhikkhave
bhavayogo. Iti kāmayogo bhavayogo. Diṭṭhiyogo ca kathaṁ hoti
idha bhikkhave ekacco diṭṭhīnaṁ samudayañca atthaṅgamañca assādañca
ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṁ nappajānāti tassa diṭṭhīnaṁ
samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṁ
nappajānato yo diṭṭhīsu diṭṭhirāgo diṭṭhinandi diṭṭhisineho diṭṭhimucchā
diṭṭhipipāsā diṭṭhipariḷāho diṭṭhijjhosānaṁ diṭṭhitaṇhā sānuseti
ayaṁ vuccati bhikkhave diṭṭhiyogo. Iti kāmayogo bhavayogo diṭṭhiyogo.
Avijjāyogo ca kathaṁ hoti idha bhikkhave ekacco channaṁ phassāyatanānaṁ
samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca
yathābhūtaṁ nappajānāti tassa channaṁ phassāyatanānaṁ samudayañca atthaṅgamañca
assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṁ nappajānato
yā chasu phassāyatanesu avijjā aññāṇaṁ sānuseti ayaṁ vuccati
bhikkhave avijjāyogo. Iti kāmayogo bhavayogo diṭṭhiyogo avijjāyogo.
Sampayutto 1 pāpakehi akusalehi dhammehi saṅkilesikehi
ponobbhavikehi sadarehi dukkhavipākehi āyatiṁjātijarāmaraṇikehi tasmā
ayogakkhemīti vuccati ime kho bhikkhave cattāro yogā. Cattārome
bhikkhave visaṁyogā katame cattāro kāmayogavisaṁyogo bhavayogavisaṁyogo
diṭṭhiyogavisaṁyogo avijjāyogavisaṁyogo. Katamo ca bhikkhave kāmayogavisaṁyogo
idha bhikkhave ekacco kāmānaṁ samudayañca atthaṅgamañca
assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṁ pajānāti tassa kāmānaṁ
samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṁ
pajānato yo kāmesu kāmarāgo kāmanandi kāmasineho kāmamucchā
kāmapipāsā kāmapariḷāho kāmajjhosānaṁ kāmataṇhā sā nānuseti
ayaṁ vuccati bhikkhave kāmayogavisaṁyogo. Iti kāmayogavisaṁyogo.
Bhavayogavisaṁyogo ca kathaṁ hoti idha bhikkhave ekacco bhavānaṁ samudayañca
atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṁ pajānāti
tassa bhavānaṁ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca
1 Ma. Yu. saṁyutto.
Nissaraṇañca yathābhūtaṁ pajānato yo bhavesu bhavarāgo bhavanandi bhavasineho
bhavamucchā bhavapipāsā bhavapariḷāho bhavajjhosānaṁ bhavataṇhā sā
nānuseti ayaṁ vuccati bhikkhave bhavayogavisaṁyogo. Iti kāmayogavisaṁyogo
bhavayogavisaṁyogo. Diṭṭhiyogavisaṁyogo ca kathaṁ hoti idha bhikkhave
ekacco diṭṭhīnaṁ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca
nissaraṇañca yathābhūtaṁ pajānāti tassa diṭṭhīnaṁ samudayañca atthaṅgamañca
assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṁ pajānato yo
diṭṭhīsu diṭṭhirāgo diṭṭhinandi diṭṭhisineho diṭṭhimucchā diṭṭhipipāsā
diṭṭhipariḷāho diṭṭhijjhosānaṁ diṭṭhitaṇhā sā nānuseti ayaṁ vuccati
bhikkhave diṭṭhiyogavisaṁyogo. Iti kāmayogavisaṁyogo bhavayogavisaṁyogo
diṭṭhiyogavisaṁyogo. Avijjāyogavisaṁyogo ca kathaṁ hoti idha bhikkhave
ekacco channaṁ phassāyatanānaṁ samudayañca atthaṅgamañca assādañca
ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṁ pajānāti tassa channaṁ
phassāyatanānaṁ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca
nissaraṇañca yathābhūtaṁ pajānato yā chasu phassāyatanesu avijjā
aññāṇaṁ sā nānuseti ayaṁ vuccati bhikkhave avijjāyogavisaṁyogo.
Iti kāmayogavisaṁyogo bhavayogavisaṁyogo diṭṭhiyogavisaṁyogo
avijjāyogavisaṁyogo. Visaṁyutto pāpakehi akusalehi dhammehi saṅkilesikehi
ponobbhavikehi sadarehi dukkhavipākehi āyatiṁjātijarāmaraṇikehi tasmā
yogakkhemīti vuccati. Ime kho bhikkhave cattāro visaṁyogāti.
Kāmayogena saṁyuttā bhavayogena cūbhayaṁ
diṭṭhiyogena saṁyuttā avijjāya purakkhatā
sattā gacchanti saṁsāraṁ jātimaraṇagāmino.
Ye ca kāme pariññāya bhavayogañca sabbaso
diṭṭhiyogaṁ samūhacca avijjañca virājayaṁ
sabbayogavisaṁyuttā te ve yogātigā 1 munīti.
Bhaṇḍagāmavaggo paṭhamo
tassuddānaṁ
anubuddhaṁ papatitaṁ dvekhataṁ anusotapañcamaṁ
appassuto ca sobhenti (vesārajjaṁ) taṇhāyogena te dasāti.
---------
Caravaggo dutiyo

[11] Carato cepi bhikkhave bhikkhuno uppajjati kāmavitakko vā
byāpādavitakko vā vihiṁsāvitakko vā tañca 2 bhikkhu adhivāseti
nappajahati na vinodeti na byantīkaroti na anabhāvaṁ gameti carampi
bhikkhave bhikkhu evaṁbhūto anātāpī anottappī satataṁ samitaṁ kusīto
hīnaviriyoti vuccati. Ṭhitassa cepi bhikkhave bhikkhuno uppajjati
kāmavitakko vā byāpādavitakko vā vihiṁsāvitakko vā tañca 2 bhikkhu
adhivāseti nappajahati na vinodeti na byantīkaroti na anabhāvaṁ gameti
ṭhitopi bhikkhave bhikkhu evaṁbhūto anātāpī anottappī satataṁ samitaṁ
1 Yu. yogātigāminoti. 2 Po. Ma. Yu. tañce.
Kusīto hīnaviriyoti vuccati. Nisinnassa cepi bhikkhave bhikkhuno
uppajjati kāmavitakko vā byāpādavitakko vā vihiṁsāvitakko vā tañca
bhikkhu adhivāseti nappajahati na vinodeti na byantīkaroti na anabhāvaṁ
gameti nisinnopi bhikkhave bhikkhu evaṁbhūto anātāpī anottappī
satataṁ samitaṁ kusīto hīnaviriyoti vuccati. Sayānassa cepi bhikkhave
bhikkhuno jāgarassa uppajjati kāmavitakko vā byāpādavitakko vā
vihiṁsāvitakko vā tañca bhikkhu adhivāseti nappajahati na vinodeti
na byantīkaroti na anabhāvaṁ gameti sayānopi bhikkhave bhikkhu jāgaro
evaṁbhūto anātāpī anottappī satataṁ samitaṁ kusīto hīnaviriyoti
vuccati. Carato cepi bhikkhave bhikkhuno uppajjati kāmavitakko vā
byāpādavitakko vā vihiṁsāvitakko vā tañca bhikkhu nādhivāseti
pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṁ gameti carampi bhikkhave bhikkhu
evaṁbhūto ātāpī ottappī satataṁ samitaṁ āraddhaviriyo pahitattoti
vuccati. Ṭhitassa cepi bhikkhave bhikkhuno uppajjati kāmavitakko vā
byāpādavitakko vā vihiṁsāvitakko vā tañca bhikkhu nādhivāseti pajahati
vinodeti byantīkaroti anabhāvaṁ gameti ṭhitopi bhikkhave bhikkhu evaṁbhūto
ātāpī ottappī satataṁ samitaṁ āraddhaviriyo pahitattoti vuccati.
Nisinnassa cepi bhikkhave bhikkhuno uppajjati kāmavitakko vā byāpādavitakko
vā vihiṁsāvitakko vā tañca bhikkhu nādhivāseti pajahati
Vinodeti byantīkaroti anabhāvaṁ gameti nisinnopi bhikkhave bhikkhu
evaṁbhūto ātāpī ottappī satataṁ samitaṁ āraddhaviriyo pahitattoti
vuccati. Sayānassa cepi bhikkhave bhikkhuno jāgarassa uppajjati kāmavitakko
vā byāpādavitakko vā vihiṁsāvitakko vā tañca bhikkhu
nādhivāseti pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṁ gameti sayānopi
bhikkhave bhikkhu jāgaro evaṁbhūto ātāpī ottappī satataṁ samitaṁ
āraddhaviriyo pahitattoti vuccatīti.
Caraṁ vā yadi vā tiṭṭhaṁ nisinno udavā sayaṁ
yo vitakkaṁ vitakketi pāpakaṁ gehanissitaṁ
kummaggaṁ paṭipanno so mohaneyyesu mucchito
abhabbo tādiso bhikkhu phuṭṭhuṁ sambodhimuttamaṁ.
Yo caraṁ vāpi tiṭṭhaṁ vā nisinno udavā sayaṁ
vitakkaṁ samayitvāna vitakkūpasame rato
bhabbo so tādiso bhikkhu phuṭṭhuṁ sambodhimuttamanti.

[12] Sampannasīlā bhikkhave viharatha sampannapātimokkhā
pātimokkhasaṁvarasaṁvutā viharatha ācāragocarasampannā aṇumattesu vajjesu
bhayadassāvino samādāya sikkhatha sikkhāpadesu. Sampannasīlānaṁ bhikkhave
viharataṁ sampannapātimokkhānaṁ pātimokkhasaṁvarasaṁvutānaṁ viharataṁ ācāragocara-
sampannānaṁ aṇumattesu vajjesu bhayadassāvīnaṁ samādāya sikkhataṁ
sikkhāpadesu kimassa uttarikaraṇīyaṁ carato cepi bhikkhave bhikkhuno
Abhijjā ... Byāpādo vigato hoti thīnamiddhaṁ ... Uddhaccakukkuccaṁ ...
Vicikicchā pahīnā hoti āraddhaṁ hoti viriyaṁ asallīnaṁ upaṭṭhitā
sati appamuṭṭhā passaddho kāyo asāraddho samāhitaṁ cittaṁ ekaggaṁ
caraṁpi bhikkhave bhikkhu evaṁbhūto ātāpī ottappī satataṁ samitaṁ āraddhaviriyo
pahitattoti vuccati. Ṭhitassa cepi bhikkhave bhikkhuno ...
Nisinnassa cepi bhikkhave bhikkhuno ... Sayānassa cepi bhikkhave bhikkhuno
jāgarassa abhijjhā ... Byāpādo vigato hoti thīnamiddhaṁ ... Uddhacca-
kukkuccaṁ ... Vicikicchā pahīnā hoti āraddhaṁ hoti viriyaṁ asallīnaṁ
upaṭṭhitā sati appamuṭṭhā passaddho kāyo asāraddho samāhitaṁ
cittaṁ ekaggaṁ sayānopi bhikkhave bhikkhu jāgaro evaṁbhūto ātāpī
ottappī satataṁ samitaṁ āraddhaviriyo pahitattoti vuccatīti.
Yatañcare yataṁ tiṭṭhe yataṁ acche yataṁ saye
yataṁ sammiñjaye bhikkhu yatametaṁ pasāraye
uddhaṁ tiriyaṁ apācīnaṁ yāvatā jagato gati
samavekkhitā ca dhammānaṁ khandhānaṁ udayabbayaṁ
cetosamathasāmīciṁ sikkhamānaṁ sadāsatiṁ 1
satataṁ pahitattoti āhu bhikkhuṁ tathāvidhanti.

[13] Cattārīmāni bhikkhave sammappadhānāni katamāni cattāri
idha bhikkhave bhikkhu anuppannānaṁ pāpakānaṁ akusalānaṁ dhammānaṁ anuppādāya
1 Ma. Yu. sadāsataṁ.
Chandaṁ janeti vāyamati viriyaṁ ārabhati cittaṁ paggaṇhāti padahati
uppannānaṁ pāpakānaṁ akusalānaṁ dhammānaṁ pahānāya chandaṁ janeti vāyamati
viriyaṁ ārabhati cittaṁ paggaṇhāti padahati anuppannānaṁ kusalānaṁ
dhammānaṁ uppādāya chandaṁ janeti vāyamati viriyaṁ ārabhati cittaṁ
paggaṇhāti padahati uppannānaṁ kusalānaṁ dhammānaṁ ṭhitiyā asammosāya
bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā chandaṁ janeti vāyamati
viriyaṁ ārabhati cittaṁ paggaṇhāti padahati imāni kho bhikkhave
cattāri sammappadhānānīti.
Sammappadhānā māradheyyābhibhūtā 1
te asitā jātimaraṇabhayassa pāragū
te tusitā jetvāna māraṁ savāhanaṁ
te anejā (sabbaṁ) namucibalaṁ upātivattā (te sukhitāti)

[14] Cattārīmāni bhikkhave padhānāni katamāni cattāri saṁvarappadhānaṁ
pahānappadhānaṁ bhāvanāppadhānaṁ anurakkhanāppadhānaṁ katamañca
bhikkhave saṁvarappadhānaṁ idha bhikkhave bhikkhu cakkhunā rūpaṁ disvā na
nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī yatvādhikaraṇamenaṁ cakkhundriyaṁ
asaṁvutaṁ viharantaṁ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṁ
tassa saṁvarāya paṭipajjati rakkhati cakkhundriyaṁ cakkhundriye
saṁvaraṁ āpajjati sotena saddaṁ sutvā ... Ghānena gandhaṁ ghāyitvā ...
Jivhāya rasaṁ sāyitvā ... Kāyena phoṭṭhabbaṁ phusitvā ... Manasā dhammaṁ
1 Yu. māradheyyādhibhuno.
Viññāya na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī yatvādhikaraṇamenaṁ
manindriyaṁ asaṁvutaṁ viharantaṁ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā
anvāssaveyyuṁ tassa saṁvarāya paṭipajjati rakkhati manindriyaṁ manindriye
saṁvaraṁ āpajjati idaṁ vuccati bhikkhave saṁvarappadhānaṁ. Katamañca
bhikkhave pahānappadhānaṁ idha bhikkhave bhikkhu uppannaṁ kāmavitakkaṁ
nādhivāseti pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṁ gameti uppannaṁ
byāpādavitakkaṁ ... Uppannaṁ vihiṁsāvitakkaṁ ... Uppannuppanne pāpake
akusale dhamme nādhivāseti pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṁ
gameti idaṁ vuccati bhikkhave pahānappadhānaṁ. Katamañca bhikkhave
bhāvanāppadhānaṁ idha bhikkhave bhikkhu satisambojjhaṅgaṁ bhāveti vivekanissitaṁ
virāganissitaṁ nirodhanissitaṁ vossaggapariṇāmiṁ dhammavicayasambojjhaṅgaṁ
bhāveti ... Viriyasambojjhaṅgaṁ bhāveti ... Pītisambojjhaṅgaṁ
bhāveti ... Passaddhisambojjhaṅgaṁ bhāveti ... Samādhisambojjhaṅgaṁ bhāveti
... Upekkhāsambojjhaṅgaṁ bhāveti vivekanissitaṁ virāganissitaṁ nirodhanissitaṁ
vossaggapariṇāmiṁ idaṁ vuccati bhikkhave bhāvanāppadhānaṁ. Katamañca
bhikkhave anurakkhanāppadhānaṁ idha bhikkhave bhikkhu uppannaṁ bhaddakaṁ
samādhinimittaṁ anurakkhati aṭṭhikasaññaṁ puḷavakasaññaṁ vinīlakasaññaṁ
vipubbakasaññaṁ vicchiddakasaññaṁ uddhumātakasaññaṁ idaṁ vuccati bhikkhave
anurakkhanāppadhānaṁ. Imāni kho bhikkhave cattāri padhānānīti.
Saṁvaro ca pahānañca bhāvanā anurakkhanā
Ete padhānā cattāro desitādiccabandhunā
yehi bhikkhu idhātāpī khayaṁ dukkhassa pāpuṇeti.

[15] Catasso imā bhikkhave aggapaññattiyo katamā catasso
etadaggaṁ bhikkhave attabhāvīnaṁ yadidaṁ rāhu asurindo etadaggaṁ
bhikkhave kāmabhogīnaṁ yadidaṁ rājā mandhātā etadaggaṁ bhikkhave
ādhipateyyānaṁ yadidaṁ māro pāpimā sadevake bhikkhave loke
samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya tathāgato
aggamakkhāyati arahaṁ sammāsambuddho imā kho bhikkhave catasso
aggapaññattiyoti.
Rāhuggaṁ attabhāvīnaṁ mandhātā kāmabhoginaṁ
māro ādhipateyyānaṁ iddhiyā yasasā jalaṁ
uddhaṁ tiriyaṁ apācīnaṁ yāvatā jagato gati
sadevakassa lokassa buddho aggaṁ 1 pavuccatīti.

[16] Cattārīmāni *- bhikkhave sokhummāni katamāni cattāri idha
bhikkhave bhikkhu rūpasokhummena samannāgato hoti paramena tena ca
rūpasokhummena aññaṁ rūpasokhummaṁ uttaritaraṁ vā paṇītataraṁ vā na
samanupassati tena ca rūpasokhummena aññaṁ rūpasokhummaṁ uttaritaraṁ vā
paṇītataraṁ vā na pattheti vedanāsokhummena samannāgato hoti
saññāsokhummena samannāgato hoti saṅkhārasokhummena samannāgato hoti
paramena tena ca saṅkhārasokhummena aññaṁ saṅkhārasokhummaṁ uttaritaraṁ
1 Po. Ma. aggoti.
* mīkārkkhag cattāramāni peḌna cattārīmāni
Vā paṇītataraṁ vā na samanupassati tena ca saṅkhārasokhummena aññaṁ
saṅkhārasokhummaṁ uttaritaraṁ vā paṇītataraṁ vā na pattheti imāni kho
bhikkhave cattāri sokhummānīti.
Rūpasokhummataṁ ñatvā vedanānañca sambhavaṁ
saññā yato samudeti atthaṁ gacchati yattha ca
saṅkhāre parato ñatvā dukkhato no ca attato
sa ve sammaddaso bhikkhu santo santipade rato
dhāreti antimaṁ dehaṁ jetvā māraṁ savāhananti.

[17] Cattārīmāni bhikkhave agatigamanāni katamāni cattāri
chandāgatiṁ gacchati dosāgatiṁ gacchati mohāgatiṁ gacchati bhayāgatiṁ
gacchati imāni kho bhikkhave cattāri agatigamanānīti.
Chandā dosā bhayā mohā yo dhammaṁ ativattati
nihīyati tassa yaso kāḷapakkheva candimāti.

[18] Cattārīmāni bhikkhave nāgatigamanāni katamāni cattāri
na chandāgatiṁ gacchati na dosāgatiṁ gacchati na mohāgatiṁ gacchati
na bhayāgatiṁ gacchati imāni kho bhikkhave cattāri nāgatigamanānīti.
Chandā dosā bhayā mohā yo dhammaṁ nātivattati
āpūrati tassa yaso sukkapakkheva candimāti.

[19] Cattārīmāni bhikkhave agatigamanāni katamāni cattāri
chandāgatiṁ gacchati dosāgatiṁ gacchati mohāgatiṁ gacchati bhayāgatiṁ
Gacchati imāni kho bhikkhave cattāri agatigamanānīti.
Chandā dosā bhayā mohā yo dhammaṁ ativattati
nihīyati tassa yaso kāḷapakkheva candimāti.
Cattārīmāni bhikkhave nāgatigamanāni katamāni cattāri na
chandāgatiṁ gacchati na dosāgatiṁ gacchati na mohāgatiṁ gacchati
na bhayāgatiṁ gacchati imāni kho bhikkhave cattāri nāgatigamanānīti.
Chandā dosā bhayā mohā yo dhammaṁ nātivattati
āpūrati tassa yaso sukkapakkheva candimāti.