[470] 31 Sabrahmakāni bhikkhave tāni kulāni yesaṁ puttānaṁ
mātāpitaro ajjhāgāre pūjitā honti sapubbācariyakāni bhikkhave
tāni kulāni yesaṁ puttānaṁ mātāpitaro ajjhāgāre pūjitā honti
1 Ma. Yu. pissa. 2 Yu. etehi.
Sāhuneyyakāni bhikkhave tāni kulāni yesaṁ puttānaṁ mātāpitaro ajjhāgāre
pūjitā honti brahmāti bhikkhave mātāpitunnaṁ 1 etaṁ adhivacanaṁ pubbācariyāti
bhikkhave mātāpitunnaṁ 2 etaṁ adhivacanaṁ āhuneyyāti bhikkhave
mātāpitunnaṁ 3 etaṁ adhivacanaṁ taṁ kissa hetu bahukārā bhikkhave
mātāpitaro puttānaṁ āpādakā posakā imassa lokassa dassetāroti.
Brahmāti mātāpitaro pubbācariyāti vuccare
āhuneyyā ca puttānaṁ pajāya anukampakā.
Tasmā hi ne namasseyya sakkareyyātha paṇḍito
annena atha pānena vatthena sayanena ca
ucchādanena nhāpanena pādānaṁ dhovanena ca
tāya [4]- paricariyāya mātāpitūsu paṇḍitā
idheva naṁ pasaṁsanti pecca sagge pamodatīti.

[471] 32 Athakho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami
upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi ekamantaṁ nisinno
kho āyasmā ānando bhagavantaṁ etadavoca siyā nu kho bhante
bhikkhuno tathārūpo samādhipaṭilābho yathā imasmiñca saviññāṇake
kāye ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā nāssu bahiddhā ca sabbanimittesu 5
ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā nāssu yañca cetovimuttiṁ paññāvimuttiṁ
upasampajja viharato ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā na honti tañca
cetovimuttiṁ paññāvimuttiṁ upasampajja vihareyyāti. Siyā ānanda
1-2-3 Po. Ma. mātāpitūnaṁ. 4 Po. Ma. Yu. naṁ. 5 Po. sabbattha subhanimittesu.
Bhikkhuno tathārūpo samādhipaṭilābho yathā imasmiñca saviññāṇake
kāye ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā nāssu bahiddhā ca sabbanimittesu
ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā nāssu yañca cetovimuttiṁ paññāvimuttiṁ
upasampajja viharato ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā na honti tañca
cetovimuttiṁ paññāvimuttiṁ upasampajja vihareyyāti. Yathākathaṁ pana
bhante siyā bhikkhuno tathārūpo samādhipaṭilābho yathā imasmiñca
saviññāṇake kāye ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā nāssu bahiddhā ca
sabbanimittesu ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā nāssu yañca cetovimuttiṁ
paññāvimuttiṁ upasampajja viharato ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā na
honti tañca cetovimuttiṁ paññāvimuttiṁ upasampajja vihareyyāti.
Idhānanda bhikkhuno evaṁ hoti etaṁ santaṁ etaṁ paṇītaṁ yadidaṁ sabbasaṅkhārasamatho
sabbūpadhipaṭinissaggo gaṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānanti
evaṁ kho ānanda siyā bhikkhuno tathārūpo samādhipaṭilābho yathā
imasmiñca saviññāṇake kāye ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā nāssu
bahiddhā ca sabbanimittesu ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā nāssu yañca
cetovimuttiṁ paññāvimuttiṁ upasampajja viharato ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā
na honti tañca cetovimuttiṁ paññāvimuttiṁ upasampajja vihareyya
idañca pana metaṁ ānanda sandhāya bhāsitaṁ pārāyane puṇṇakapañhe
saṅkhāya lokasmi paroparāni
yassiñjitaṁ natthi kuhiñci loke
Santo vidhūmo anigho 1 nirāso
atāri so jātijaranti brūmīti.

[472] 33 Athakho āyasmā sārīputto yena bhagavā tenupasaṅkami
upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi ekamantaṁ
nisinnaṁ kho āyasmantaṁ sārīputtaṁ bhagavā etadavoca saṅkhittenapi
kho ahaṁ sārīputtaṁ dhammaṁ deseyyaṁ vitthārenapi kho ahaṁ sārīputta
dhammaṁ deseyyaṁ saṅkhittavitthārenapi kho ehaṁ sārīputta dhammaṁ deseyyaṁ
dhammassa aññātāro ca dullabhāti. Etassa bhagavā kālo etassa
sugata kālo yaṁ bhagavā saṅkhittenapi dhammaṁ deseyya vitthārenapi
dhammaṁ deseyya saṅkhittavitthārenapi dhammaṁ deseyya bhavissanti
dhammassa aññātāroti. Tasmā tiha sārīputta evaṁ sikkhitabbaṁ
imasmiñca saviññāṇake kāye ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā na bhavissanti
bahiddhā ca sabbanimittesu ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā na bhavissanti
yañca cetovimuttiṁ paññāvimuttiṁ upasampajja viharato ahaṅkāramamaṅkāra-
mānānusayā na honti tañca cetovimuttiṁ paññāvimuttiṁ upasampajja
viharissāmāti evañhi vo sārīputta sikkhitabbaṁ yato kho sārīputta
bhikkhuno imasmiñca saviññāṇake kāye ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā na
honti bahiddhā ca sabbanimittesu ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā na
honti yañca cetovimuttiṁ paññāvimuttiṁ upasampajja viharato
ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā na honti tañca cetovimuttiṁ paññāvimuttiṁ
1 Ma. anīgho.
Upasampajja viharati ayaṁ vuccati sārīputta bhikkhu acchejji taṇhaṁ
vivaṭṭayi 1 saññojanaṁ sammāmānābhisamayā antamakāsi dukkhassa idañca
pana metaṁ sārīputta sandhāya bhāsitaṁ pārāyane udayapañhe
pahānaṁ kāmasaññānaṁ 2 domanassāna cūbhayaṁ
thīnassa ca panūdanaṁ kukkuccānaṁ nivāraṇaṁ
upekkhāsatisaṁsuddhaṁ dhammatakkapurejavaṁ
aññāvimokkhaṁ pabrūmi avijjāyappabhedananti.

[473] 34 Tīṇīmāni bhikkhave nidānāni kammānaṁ samudayāya
katamāni tīṇi lobho nidānaṁ kammānaṁ samudayāya doso nidānaṁ
kammānaṁ samudayāya moho nidānaṁ kammānaṁ samudayāya yaṁ bhikkhave
lobhapakataṁ kammaṁ lobhajaṁ lobhanidānaṁ lobhasamudayaṁ yatthassa attabhāvo
nibbattati tattha taṁ kammaṁ vipaccati yattha taṁ kammaṁ vipaccati
tattha tassa kammassa vipākaṁ paṭisaṁvedeti diṭṭheva dhamme upapajje 3
vā apare vā pariyāye yaṁ bhikkhave dosapakataṁ kammaṁ dosajaṁ
dosanidānaṁ dosasamudayaṁ yatthassa attabhāvo nibbattati tattha taṁ kammaṁ
vipaccati yattha taṁ kammaṁ vipaccati tattha tassa kammassa vipākaṁ
paṭisaṁvedeti diṭṭheva dhamme upapajje vā apare vā pariyāye yaṁ
bhikkhave mohapakataṁ kammaṁ mohajaṁ mohanidānaṁ mohasamudayaṁ yatthassa
attabhāvo nibbattati tattha taṁ kammaṁ vipaccati yattha taṁ kammaṁ
vipaccati tattha tassa kammassa vipākaṁ paṭisaṁvedeti diṭṭheva dhamme
1 Yu. vāvaṭṭayi. 2 Yu. kāmacchandānaṁ. 3 Ma. upapajja. ito paraṁ īdisameva.
Upapajje vā apare vā pariyāye seyyathāpi bhikkhave bījāni
akhaṇḍāni apūtīni avātātapahatāni sāradāni 1 sukhasayitāni sukhette
suparikammakatāya bhūmiyā nikkhittāni devo ca sammādhāraṁ
anuppaveccheyya evassu tāni bhikkhave bījāni vuḍḍhiṁ virūḷhiṁ vepullaṁ
āpajjeyyuṁ evameva kho bhikkhave yaṁ lobhapakataṁ kammaṁ lobhajaṁ lobhanidānaṁ
lobhasamudayaṁ yatthassa attabhāvo nibbattati tattha taṁ kammaṁ vipaccati
yattha taṁ kammaṁ vipaccati tattha tassa kammassa vipākaṁ paṭisaṁvedeti
diṭṭheva dhamme upapajje vā apare vā pariyāye yaṁ dosapakataṁ
kammaṁ .pe. Yaṁ mohapakataṁ kammaṁ .pe. Apare vā pariyāye
imāni kho bhikkhave tīṇi nidānāni kammānaṁ samudayāya. Tīṇīmāni
bhikkhave nidānāni kammānaṁ samudayāya katamāni tīṇi alobho
nidānaṁ kammānaṁ samudayāya adoso nidānaṁ kammānaṁ samudayāya amoho
nidānaṁ kammānaṁ samudayāya yaṁ bhikkhave alobhapakataṁ kammaṁ alobhajaṁ
alobhanidānaṁ alobhasamudayaṁ lobhe vigate evaṁ taṁ kammaṁ pahīnaṁ hoti
ucchinnamūlaṁ tālāvatthukataṁ anabhāvaṁ kataṁ āyatiṁanuppādadhammaṁ yaṁ
bhikkhave adosapakataṁ kammaṁ adosajaṁ adosanidānaṁ adosasamudayaṁ dose
vigate evaṁ taṁ kammaṁ pahīnaṁ hoti ucchinnamūlaṁ tālāvatthukataṁ anabhāvaṁ
kataṁ āyatiṁanuppādadhammaṁ yaṁ bhikkhave amohapakataṁ kammaṁ amohajaṁ
amohanidānaṁ amohasamudayaṁ mohe vigate evaṁ taṁ kammaṁ pahīnaṁ hoti
ucchinnamūlaṁ tālāvatthukataṁ anabhāvaṁ kataṁ āyatiṁanuppādadhammaṁ
1 Ma. sārādāni. ito paraṁ īdisameva.
Seyyathāpi bhikkhave bījāni akhaṇḍāni apūtīni avātātapahatāni sāradāni
sukhasayitāni tāni puriso agginā ḍaheyya agginā ḍahitvā
masiṁ kareyya masiṁ katvā mahāvāte vā ophuneyya nadiyā vā
sīghasotāya pavāheyya evassu tāni bhikkhave bījāni ucchinnamūlāni
tālāvatthukatāni anabhāvaṁ katāni āyatiṁanuppādadhammāni
evameva kho bhikkhave yaṁ alobhapakataṁ kammaṁ alobhajaṁ alobhanidānaṁ alobhasamudayaṁ
lobhe vigate evaṁ taṁ kammaṁ pahīnaṁ hoti ucchinnamūlaṁ
tālāvatthukataṁ anabhāvaṁ kataṁ āyatiṁanuppādadhammaṁ yaṁ adosapakataṁ
kammaṁ .pe. Yaṁ amohapakataṁ kammaṁ .pe. Anabhāvaṁ kataṁ
āyatiṁanuppādadhammaṁ imāni kho bhikkhave tīṇi nidānāni kammānaṁ
samudayāyāti.
Lobhajaṁ dosajañceva mohajañcāpi 1 viddasu
yantena pakataṁ kammaṁ appaṁ vā yadi vā bahuṁ
idheva taṁ vedanīyaṁ vatthuṁ aññaṁ na vijjati
tasmā lobhañca dosañca mohañcāpi 2 viddasu
vijjaṁ uppādayaṁ bhikkhu sabbā duggatiyo jaheti.

[474] 35 Ekaṁ samayaṁ bhagavā āḷaviyaṁ viharati gomagge
siṁsapāvane paṇṇasanthare 3 . Athakho hatthako āḷavako jaṅghāvihāraṁ
anucaṅkamamāno anuvicaramāno addasa bhagavantaṁ gomagge siṁsapāvane
paṇṇasanthare 4 nisinnaṁ disvāna yena bhagavā tenupasaṅkami
1-2 Ma. mohajañcāpaviddasu. 3-4 Yu. paṇṇasanthāre. ito paraṁ īdisameva.
Upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi ekamantaṁ nisinno
kho hatthako āḷavako bhagavantaṁ etadavoca kacci bhante bhagavā
sukhamasayitthāti. Evaṁ kumāra sukhamasayitthaṁ ye ca pana loke sukhaṁ
senti ahaṁ tesaṁ aññataroti. Sītā bhante hemantikā ratti
antaraṭṭhako himapātasamayo kharā gokaṇṭakahatā bhūmi tanuko
paṇṇasantharo viraḷāni rukkhassa pattāni sītāni kāsāyāni
vatthāni sīto ca verambavāto vātīti 1 . Atha ca pana bhagavā
evamāha evaṁ kumāra sukhamasayitthaṁ ye ca pana loke sukhaṁ senti
ahaṁ tesaṁ aññataroti. Tenahi kumāra taṁyevettha paṭipucchissāmi yathā
te khameyya tathā naṁ byākareyyāsi taṁ kiṁ maññasi kumāra idhassa
gahapatissa vā gahapatiputtassa vā kūṭāgāraṁ ullittāvalittaṁ nivātaṁ
phusitaggaḷaṁ pihitavātapānaṁ tatrassa pallaṅko goṇakatthato paṭikatthato
paṭalikatthato kadalimigapavarapaccattharaṇo sauttaracchado ubhatolohitakupadhāno
telappadīpo cettha jhāyeyya catasso [2]- pajāpatiyo [3]-
manāpamanāpena paccupaṭṭhitā assu taṁ kiṁ maññasi kumāra sukhaṁ
vā so sayeyya no vā kathaṁ vā te ettha hotīti. Sukhaṁ so
bhante sayeyya ye ca [4]- loke sukhaṁ senti so tesaṁ aññataroti.
Taṁ kiṁ maññasi kumāra apinu tassa gahapatissa vā gahapatiputtassa
vā uppajjeyyuṁ rāgajā pariḷāhā kāyikā vā cetasikā vā yehi
so rāgajehi pariḷāhehi pariḍayhamāno dukkhaṁ sayeyyāti. Evaṁ bhante.
1 Ma. vāyati. Yu. vāti. 2-3 Yu. casaddo atthi. 4 Ma. Yu. ca pana.
Yehi kho so kumāra gahapati vā gahapatiputto vā rāgajehi pariḷāhehi
pariḍayhamāno dukkhaṁ sayeyya so rāgo tathāgatassa pahīno ucchinnamūlo
tālāvatthukato anabhāvaṁ kato āyatiṁanuppādadhammo tasmāhaṁ
sukhamasayitthaṁ. Taṁ kiṁ maññasi kumāra apinu tassa gahapatissa vā
gahapatiputtassa vā uppajjeyyuṁ dosajā pariḷāhā .pe. Mohajā
pariḷāhā kāyikā vā cetasikā vā yehi so mohajehi pariḷāhehi
pariḍayhamāno dukkhaṁ sayeyyāti. Evaṁ bhante. Yehi kho so
kumāra gahapati vā gahapatiputto vā mohajehi pariḷāhehi pariḍayhamāno
dukkhaṁ sayeyya so moho tathāgatassa pahīno ucchinnamūlo tālāvatthukato
anabhāvaṁ kato āyatiṁanuppādadhammo tasmāhaṁ sukhamasayitthanti.
Sabbadā ve sukhaṁ seti brāhmaṇo parinibbuto
yo na lippati kāmesu sītibhūto nirūpadhi
sabbā āsattiyo chetvā vineyya hadaye daraṁ
upasanto sukhaṁ seti santiṁ pappuyya cetasoti.

[475] 36 Tīṇīmāni bhikkhave devadūtāni katamāni tīṇi idha
bhikkhave ekacco kāyena duccaritaṁ carati vācāya duccaritaṁ carati
manasā duccaritaṁ carati. So kāye duccaritaṁ caritvā vācāya duccaritaṁ
caritvā manasā duccaritaṁ caritvā kāyassa bhedā parammaraṇā apāyaṁ
duggatiṁ vinipātaṁ nirayaṁ upapajjati tamenaṁ bhikkhave nirayapālā
nānābāhāsu gahetvā yamassa rañño dassenti ayaṁ deva puriso
Ametteyyo apetteyyo asāmañño abrahmañño na kulejeṭṭhāpacāyī
imassa devo daṇḍaṁ paṇetūti tamenaṁ bhikkhave yamo rājā paṭhamaṁ
devadūtaṁ samanuyuñjati samanuggāhati samanubhāsati ambho purisa na tvaṁ
addasa manussesu paṭhamaṁ devadūtaṁ pātubhūtanti. So evamāha nāddasaṁ
bhanteti. Tamenaṁ bhikkhave yamo rājā evamāha ambho purisa na
tvaṁ addasa manussesu itthiṁ vā purisaṁ vā asītikaṁ vā navutikaṁ 1 vā
vassasatikaṁ vā jātiyā jiṇṇaṁ gopānasivaṅkaṁ bhoggaṁ daṇḍaparāyanaṁ
pavedhamānaṁ gacchantaṁ āturaṁ gatayobbanaṁ khaṇḍadantaṁ palitakesaṁ vilūnaṁ
khalitasiraṁ 2 valitaṁ tilakāhatagattanti. So evamāha addasaṁ bhanteti
tamenaṁ bhikkhave yamo rājā evamāha ambho purisa tassa te
viññussa sato mahallakassa na etadahosi ahaṁpi khomhi jarādhammo
jaraṁ anatīto handāhaṁ kalyāṇaṁ karomi kāyena vācāya manasāti.
So evamāha nāsakkhissaṁ bhante pamādassaṁ bhanteti. Tamenaṁ
bhikkhave yamo rājā evamāha ambho purisa pamādavatāya na kalyāṇamakāsi
kāyena vācāya manasā taggha taṁ 4 ambho purisa tathā
karissanti yathātaṁ pamattaṁ taṁ kho panetaṁ pāpakammaṁ neva mātarā
kataṁ na pitarā kataṁ na bhātarā kataṁ na bhaginiyā kataṁ na
mittāmaccehi kataṁ na ñātisālohitehi kataṁ na devatāhi kataṁ na
samaṇabrāhmaṇehi kataṁ athakho tayāvetaṁ pāpakammaṁ kataṁ tvaññeva
tassa vipākaṁ paṭisaṁvedissasīti. Tamenaṁ bhikkhave yamo rājā paṭhamaṁ
1 Ma. nāvutikaṁ. 2 Ma. khallitasiraṁ. Yu. khalitaṁ sirovalitaṁ. 3 Ma. pamādatāya.
4 Ma. Yu. tvaṁ.
Devadūtaṁ samanuyuñjitvā samanuggāhitvā samanubhāsitvā dutiyaṁ devadūtaṁ
samanuyuñjati samanuggāhati samanubhāsati ambho purisa na tvaṁ addasa
manussesu dutiyaṁ devadūtaṁ pātubhūtanti. So evamāha nāddasaṁ
bhanteti. Tamenaṁ bhikkhave yamo rājā evamāha ambho purisa na
tvaṁ addasa manussesu itthiṁ vā purisaṁ vā ābādhikaṁ dukkhitaṁ bāḷhagilānaṁ
sake muttakarīse palipannaṁ semānaṁ aññehi vuṭṭhāpiyamānaṁ
aññehi saṁvesiyamānanti. So evamāha addasaṁ bhanteti.
Tamenaṁ bhikkhave yamo rājā evamāha ambho purisa tassa te viññussa
sato mahallakassa na etadahosi ahaṁpi khomhi byādhidhammo
byādhiṁ anatīto handāhaṁ kalyāṇaṁ karomi kāyena vācāya manasāti.
So evamāha nāsakkhissaṁ bhante pamādassaṁ bhanteti. Tamenaṁ
bhikkhave yamo rājā evamāha ambho purisa pamādavatāya na kalyāṇamakāsi
kāyena vācāya manasā taggha taṁ ambho purisa tathā
karissanti yathātaṁ pamattaṁ taṁ kho panetaṁ pāpakammaṁ neva mātarā
kataṁ na pitarā kataṁ na bhātarā kataṁ na bhaginiyā kataṁ na
mittāmaccehi kataṁ na ñātisālohitehi kataṁ na devatāhi kataṁ
na samaṇabrāhmaṇehi kataṁ athakho tayāvetaṁ pāpakammaṁ kataṁ tvaññeva
tassa vipākaṁ paṭisaṁvedissasīti. Tamenaṁ bhikkhave yamo rājā dutiyaṁ
devadūtaṁ samanuyuñjitvā samanuggāhitvā samanubhāsitvā tatiyaṁ devadūtaṁ
samanuyuñjati samanuggāhati samanubhāsati ambho purisa na tvaṁ addasa
Manussesu tatiyaṁ devadūtaṁ pātubhūtanti. So evamāha nāddasaṁ
bhanteti. Tamenaṁ bhikkhave yamo rājā evamāha ambho purisa na
tvaṁ addasa manussesu itthiṁ vā purisaṁ vā ekāhamataṁ vā dvīhamataṁ
vā tīhamataṁ vā uddhumātakaṁ vinīlakaṁ vipubbakajātanti. So evamāha
addasaṁ bhanteti. Tamenaṁ bhikkhave yamo rājā evamāha ambho purisa
tassa te viññussa sato mahallakassa na etadahosi ahaṁpi khomhi
maraṇadhammo maraṇaṁ anatīto handāhaṁ kalyāṇaṁ karomi kāyena vācāya
manasāti. So evamāha nāsakkhissaṁ bhante pamādassaṁ bhanteti.
Tamenaṁ bhikkhave yamo rājā evamāha ambho purisa pamādavatāya na
kalyāṇamakāsi kāyena vācāya manasā taggha taṁ ambho purisa tathā
karissanti yathātaṁ pamattaṁ taṁ kho panetaṁ pāpakammaṁ neva mātarā
kataṁ na pitarā kataṁ na bhātarā kataṁ na bhaginiyā kataṁ na
mittāmaccehi kataṁ na ñātisālohitehi kataṁ na devatāhi kataṁ
na samaṇabrāhmaṇehi kataṁ athakho tayāvetaṁ pāpakammaṁ kataṁ tvaññeva
tassa vipākaṁ paṭisaṁvedissasīti. Tamenaṁ bhikkhave yamo rājā tatiyaṁ
devadūtaṁ samanuyuñjitvā samanuggāhitvā samanubhāsitvā tuṇhī hoti.
Tamenaṁ bhikkhave nirayapālā pañcavidhabandhanaṁ nāma kammakaraṇaṁ karonti
tattaṁ ayokhīlaṁ hatthe gamenti tattaṁ ayokhīlaṁ dutiyasmiṁ hatthe
gamenti tattaṁ ayokhīlaṁ pāde gamenti tattaṁ ayokhīlaṁ dutiyasmiṁ
pāde gamenti tattaṁ ayokhīlaṁ majjheurasmiṁ gamenti. So tattha
Dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vediyati na ca tāva kālaṁ karoti
yāva na taṁ pāpakammaṁ byantīhoti. Tamenaṁ bhikkhave nirayapālā
saṁvesitvā kuṭhārīhi tacchanti. So tattha dukkhā tibbā kharā kaṭukā
vedanā vediyati na ca tāva kālaṁ karoti yāva na taṁ pāpakammaṁ
byantīhoti. Tamenaṁ bhikkhave nirayapālā uddhaṁpādaṁ adhosiraṁ ṭhapetvā 1
vāsīhi tacchanti ... Tamenaṁ bhikkhave nirayapālā rathe yojetvā
ādittāya bhūmiyā sampajjalitāya sañjotibhūtāya 2 sārentipi
paccāsārentipi ... Tamenaṁ bhikkhave nirayapālā mahantaṁ aṅgārapabbataṁ
ādittaṁ sampajjalitaṁ sañjotibhūtaṁ āropentipi oropentipi ...
Tamenaṁ bhikkhave nirayapālā uddhaṁpādaṁ adhosiraṁ gahetvā tattāya lohakumbhiyā
pakkhipanti ādittāya sampajjalitāya sañjotibhūtāya. So
tattha phenuddehakaṁ paccati. So tattha phenuddehakaṁ paccamāno sakiṁpi
uddhaṁ gacchati sakiṁpi adho gacchati sakiṁpi tiriyaṁ gacchati. So
tattha dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vediyati na ca tāva kālaṁ
karoti yāva na taṁ pāpakammaṁ byantīhoti. Tamenaṁ bhikkhave nirayapālā
mahāniraye pakkhipanti. So kho pana bhikkhave mahānirayo
catukkaṇṇo catudvāro vibhatto bhāgaso mito
ayopākārapariyanto ayasā paṭikujjito
tassa ayomayā bhūmi jalitā tejasā yutā
1 Po. Ma. gahetvā. 2 Ma. Yu. saṁjotibhūtāya. ito paraṁ īdisameva.
Samantā yojanasataṁ pharitvā tiṭṭhati sabbadāti.
Bhūtapubbaṁ bhikkhave yamassa rañño etadahosi ye kira bho loke
pāpakāni kammāni karonti te evarūpā vividhā kammakaraṇā kariyanti
aho vatāhaṁ manussattaṁ labheyyaṁ tathāgato ca loke uppajjeyya
arahaṁ sammāsambuddho tañcāhaṁ bhagavantaṁ payirupāseyyaṁ so ca me
bhagavā dhammaṁ deseyya tassa cāhaṁ bhagavato dhammaṁ ājāneyyanti.
Taṁ kho panāhaṁ bhikkhave na aññassa samaṇassa vā brāhmaṇassa vā
sutvā evaṁ vadāmi apica kho bhikkhave yadeva me sāmaṁ ñātaṁ
sāmaṁ diṭṭhaṁ sāmaṁ viditaṁ tadevāhaṁ vadāmīti.
Coditā devadūtehi ye pamajjanti māṇavā
te dīgharattaṁ socanti hīnakāyūpagā narā.
Ye ca kho devadūtehi santo sappurisā idha
coditā nappamajjanti ariyadhamme kudācanaṁ
upādāne bhayaṁ disvā jātimaraṇasambhave
anupādā vimuccanti jātimaraṇasaṅkhaye
te 1 khemappattā sukhitā diṭṭhadhammābhinibbutā
sabbaverabhayātītā sabbadukkhaṁ upaccagunti.

[476] 37 Aṭṭhamiyaṁ bhikkhave pakkhassa catunnaṁ mahārājānaṁ amaccā
pārisajjā imaṁ lokaṁ anuvicaranti kacci bahū manussā manussesu
metteyyā petteyyā sāmaññā brahmaññā kulejeṭṭhāpacāyino
1 Ma. te appamattā sukhino.
Uposathaṁ upavasanti paṭijāgaronti puññāni karontīti. Cātuddasiyaṁ
bhikkhave pakkhassa catunnaṁ mahārājānaṁ puttā imaṁ lokaṁ anuvicaranti
kacci bahū manussā manussesu metteyyā petteyyā sāmaññā
brahmaññā kulejeṭṭhāpacāyino uposathaṁ upavasanti paṭijāgaronti
puññāni karontīti. Tadahu bhikkhave uposathe paṇṇarase cattāro mahārājāno
sāmaññeva imaṁ lokaṁ anuvicaranti kacci bahū manussā manussesu
metteyyā petteyyā sāmaññā brahmaññā kulejeṭṭhāpacāyino
uposathaṁ upavasanti paṭijāgaronti puññāni karontīti. Sace bhikkhave
appakā honti manussā manussesu metteyyā petteyyā sāmaññā
brahmaññā kulejeṭṭhāpacāyino uposathaṁ upavasanti paṭijāgaronti puññāni
karontīti. Tamenaṁ bhikkhave cattāro mahārājāno devānaṁ tāvatiṁsānaṁ
sudhammāyaṁ sabhāyaṁ sannisinnānaṁ sannipatitānaṁ ārocenti appakā kho
mārisā manussā manussesu metteyyā petteyyā sāmaññā brahmaññā
kulejeṭṭhāpacāyino uposathaṁ upavasanti paṭijāgaronti puññāni karontīti.
Tena 1 bhikkhave devā tāvatiṁsā anattamanā honti dibbā vata bho
kāyā parihāyissanti paripūressanti asurakāyāti. Sace pana bhikkhave
bahū honti manussā manussesu metteyyā petteyyā sāmaññā
brahmaññā kulejeṭṭhāpacāyino uposathaṁ upavasanti paṭijāgaronti
puññāni karontīti. Tamenaṁ bhikkhave cattāro mahārājāno devānaṁ
tāvatiṁsānaṁ sudhammāyaṁ sabhāyaṁ sannisinnānaṁ sannipatitānaṁ ārocenti bahū
1 Ma. tena kho. Yu. tenahi.
Kho mārisā manussā manussesu metteyyā petteyyā sāmaññā
brahmaññā kulejeṭṭhāpacāyino uposathaṁ upavasanti paṭijāgaronti
puññāni karontīti. Tena bhikkhave devā tāvatiṁsā attamanā honti
dibbā vata bho kāyā paripūressanti parihāyissanti asurakāyāti.

[477] 38 Bhūtapubbaṁ bhikkhave sakko devānamindo deve tāvatiṁse
anunayamāno tāyaṁ velāyaṁ imaṁ gāthaṁ abhāsi
cātuddasiṁ 1 pañcadasiṁ yā ca pakkhassa aṭṭhamī
pāṭihāriyapakkhañca aṭṭhaṅgasusamāgataṁ
uposathaṁ upavaseyya yopassa 2 mādiso naroti.
Sā kho panesā bhikkhave sakkena devānamindena gāthā duggītā na
sugītā dubbhāsitā na subhāsitā taṁ kissa hetu sakko hi bhikkhave
devānamindo avītarāgo avītadoso avītamoho. Yo ca kho so
bhikkhave bhikkhu arahaṁ khīṇāsavo vusitavā [3]- katakaraṇīyo ohitabhāro
anuppattasadattho parikkhīṇabhavasaṁyojano sammadaññāvimutto tassa kho
etaṁ 4 bhikkhuno kallaṁ vacanāya
cātuddasiṁ pañcadasiṁ yā ca pakkhassa aṭṭhamī
pāṭihāriyapakkhañca aṭṭhaṅgasusamāgataṁ
uposathaṁ upavaseyya yopassa mādiso naroti.
Taṁ kissa hetu so hi bhikkhave bhikkhu vītarāgo vītadoso vītamohoti.
Bhūtapubbaṁ bhikkhave sakko devānamindo deve tāvatiṁse anunayamāno
1 Yu. cātuddasī pañcadasī. ito paraṁ īdisameva. 2 Ma. yopissa. 3 Ma.
brahmacariyo. 4 Po. evaṁ bhikkhave. Ma. Yu. etaṁ bhikkhave.
Tāyaṁ velāyaṁ imaṁ gāthaṁ abhāsi
cātuddasiṁ pañcadasiṁ yā ca pakkhassa aṭṭhamī
pāṭihāriyapakkhañca aṭṭhaṅgasusamāgataṁ
uposathaṁ upavaseyya yopassa mādiso naroti.
Sā kho panesā bhikkhave sakkena devānamindena gāthā duggītā na
sugītā dubbhāsitā na subhāsitā taṁ kissa hetu sakko hi
bhikkhave devānamindo aparimutto jātiyā jarāmaraṇena sokehi paridevehi
dukkhehi domanassehi upāyāsehi aparimutto dukkhasmāti vadāmi.
Yo ca kho so bhikkhave bhikkhu arahaṁ khīṇāsavo vusitavā katakaraṇīyo
ohitabhāro anuppattasadattho parikkhīṇabhavasaṁyojano sammadaññāvimutto
tassa kho etaṁ bhikkhuno kallaṁ vacanāya
cātuddasiṁ pañcadasiṁ yā ca pakkhassa aṭṭhamī
pāṭihāriyapakkhañca aṭṭhaṅgasusamāgataṁ
uposathaṁ upavaseyya yopassa mādiso naroti.
Taṁ kissa hetu so hi bhikkhave bhikkhu parimutto jātiyā jarāmaraṇena
sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi parimutto
dukkhasmāti vadāmīti.

[478] 39 Sukhumālo ahaṁ bhikkhave paramasukhumālo accantasukhumālo
mama sudaṁ bhikkhave pitu nivesane pokkharaṇiyo kāritā honti ekattha
sudaṁ bhikkhave uppalaṁ vappati ekattha padumaṁ ekattha puṇḍarīkaṁ yāvadeva
Mamatthāya. Na kho panassāhaṁ bhikkhave kāsikaṁ 1 candanaṁ dhāremi kāsikaṁ
su me taṁ bhikkhave veṭhanaṁ hoti kāsikā kañcukā kāsikaṁ nivāsanaṁ
kāsiko uttarāsaṅgo. Rattindivaṁ kho pana su me taṁ bhikkhave
setacchattaṁ dhāriyati mā naṁ 2 sītaṁ vā uṇhaṁ vā rajo vā tiṇaṁ
vā ussāvo vāti. Tassa mayhaṁ bhikkhave tayo pāsādā ahesuṁ
eko hemantiko eko gimhiko eko vassiko. So kho
ahaṁ bhikkhave vassike pāsāde vassike cattāro māse nippurisehi
turiyehi paricāriyamāno 3 na heṭṭhāpāsādaṁ orohāmi. Yathā kho pana
bhikkhave aññesaṁ nivesanesu dāsakammakaraporisassa kaṇājakaṁ bhojanaṁ
dīyati bilaṅgadutiyaṁ evamevassu me bhikkhave pitu nivesane dāsakammakaraporisassa
sālimaṁsodano dīyati. Tassa mayhaṁ bhikkhave evarūpāya
iddhiyā samannāgatassa evarūpena ca accantasukhumālena etadahosi
assutavā kho puthujjano attanā jarādhammo samāno jaraṁ anatīto paraṁ
jiṇṇaṁ disvā aṭṭiyati harāyati jigucchati attānaṁyeva atisitvā ahaṁpi
khomhi jarādhammo jaraṁ anatīto ahañceva kho pana jarādhammo samāno
jaraṁ anatīto paraṁ jiṇṇaṁ disvā aṭṭiyeyyaṁ harāyeyyaṁ jiguccheyyaṁ
na metaṁ assa paṭirūpanti tassa mayhaṁ bhikkhave iti paṭisañcikkhato
yo yobbane yobbanamado so sabbaso pahīyi. Assutavā kho
puthujjano attanā byādhidhammo samāno byādhiṁ anatīto paraṁ byādhitaṁ
1 Ma. Yu. akāsikaṁ. 2 Ma. mā naṁ phusi. Yu. mā naṁ phussi. 3 Ma. paricārayamā no.
Yu. parivāriyamāno.
Disvā aṭṭiyati harāyati jigucchati attānaṁyeva atisitvā ahaṁpi
khomhi byādhidhammo byādhiṁ anatīto ahañceva kho pana byādhidhammo
samāno byādhiṁ anatīto paraṁ byādhitaṁ disvā aṭṭiyeyyaṁ harāyeyyaṁ
jiguccheyyaṁ na metaṁ assa paṭirūpanti tassa mayhaṁ bhikkhave iti
paṭisañcikkhato yo ārogye ārogyamado so sabbaso pahīyi.
Assutavā kho puthujjano attanā maraṇadhammo samāno maraṇaṁ anatīto
paraṁ mataṁ disvā aṭṭiyati harāyati jigucchati attānaṁyeva atisitvā
ahaṁpi khomhi maraṇadhammo maraṇaṁ anatīto ahañceva kho pana
maraṇadhammo samāno maraṇaṁ anatīto paraṁ mataṁ disvā aṭṭiyeyyaṁ
harāyeyyaṁ jiguccheyyaṁ na metaṁ assa paṭirūpanti tassa mayhaṁ
bhikkhave iti paṭisañcikkhato yo jīvite jīvitamado so sabbaso
pahīyīti.
Tayome bhikkhave madā katame tayo yobbanamado ārogyamado
jīvitamado. Yobbanamadamatto vā bhikkhave assutavā puthujjano kāyena
duccaritaṁ carati vācāya duccaritaṁ carati manasā duccaritaṁ carati. So
kāyena duccaritaṁ caritvā vācāya duccaritaṁ caritvā manasā duccaritaṁ
caritvā kāyassa bhedā parammaraṇā apāyaṁ duggatiṁ vinipātaṁ nirayaṁ
upapajjati. Ārogyamadamatto vā bhikkhave assutavā puthujjano .pe.
Jīvitamadamatto vā bhikkhave assutavā puthujjano kāyena duccaritaṁ carati
vācāya duccaritaṁ carati manasā duccaritaṁ carati. So kāyena duccaritaṁ
Caritvā vācāya duccaritaṁ caritvā manasā duccaritaṁ caritvā
kāyassa bhedā parammaraṇā apāyaṁ duggatiṁ vinipātaṁ nirayaṁ upapajjati.
Yobbanamadamatto vā bhikkhave bhikkhu sikkhaṁ paccakkhāya hīnāyāvattati
āgyomadamatto vā bhikkhave bhikkhu sikkhaṁ paccakkhāya hīnāyāvattati
jīvitamadamatto vā bhikkhave bhikkhu sikkhaṁ paccakkhāya hīnāyāvattatīti.
Byādhidhammā jarādhammā atho maraṇadhammino
yathā dhammā tathā santā jigucchanti puthujjanā.
Ahañcetaṁ jiguccheyyaṁ evaṁ dhammesu pāṇisu
na metaṁ paṭirūpassa mama evaṁvihārino.
Sohaṁ evaṁ viharanto ñatvā dhammaṁ nirūpadhiṁ
ārogye yobbanasmiṁ jīvitasmiñca yo 1 mado
sabbe made abhibhosmi nekkhammaṁ daṭṭhu khemato 2 .
Tassa me ahu ussāho nibbānaṁ abhipassato
nāhaṁ bhabbo etarahi kāmāni paṭisevituṁ
anivatti bhavissāmi brahmacariyaparāyanoti.

[479] 40 Tīṇīmāni bhikkhave ādhipateyyāni katamāni tīṇi
attādhipateyyaṁ lokādhipateyyaṁ dhammādhipateyyaṁ. Katamañca bhikkhave
attādhipateyyaṁ idha bhikkhave bhikkhu araññagato vā rukkhamūlagato vā
suññāgāragato vā iti paṭisañcikkhati na kho panāhaṁ cīvarahetu
agārasmā anagāriyaṁ pabbajito na piṇḍapātahetu na senāsanahetu
1 Ma. ye madā. 2 Po. Ma. khemataṁ.
Na itibhavābhavahetu agārasmā anagāriyaṁ pabbajito apica khomhi
otiṇṇo jātiyā jarāmaraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi
upāyāsehi dukkhotiṇṇo dukkhapareto appevanāma imassa kevalassa
dukkhakkhandhassa antakiriyā paññāyethāti ahañceva kho pana yādisake
kāme ohāya agārasmā anagāriyaṁ pabbajito tādisake vā kāme
pariyeseyyaṁ tato vā pāpiṭṭhataraṁ 1 na metaṁ assa paṭirūpanti so
iti paṭisañcikkhati āraddhaṁ kho pana me viriyaṁ bhavissati asallīnaṁ
upaṭṭhitā sati appamuṭṭhā 2 passaddho kāyo asāraddho samāhitaṁ
cittaṁ ekagganti so attānaṁyeva ādhipateyyaṁ 3 karitvā akusalaṁ
pajahati kusalaṁ bhāveti sāvajjaṁ pajahati anavajjaṁ bhāveti suddhaṁ
attānaṁ pariharati idaṁ vuccati bhikkhave attādhipateyyaṁ. Katamañca
bhikkhave lokādhipateyyaṁ idha bhikkhave bhikkhu araññagato vā rukkhamūlagato
vā suññāgāragato vā iti paṭisañcikkhati na kho panāhaṁ
cīvarahetu agārasmā anagāriyaṁ pabbajito na piṇḍapātahetu na
senāsanahetu na itibhavābhavahetu āgārasmā anagāriyaṁ pabbajito
apica khomhi otiṇṇo jātiyā jarāmaraṇena sokehi paridevehi
dukkhehi domanassehi upāyāsehi dukkhotiṇṇo dukkhapareto appevanāma
imassa kevalassa dukkhakkhandhassa antakiriyā paññāyethāti ahañceva
kho pana evaṁ pabbajito samāno kāmavitakkaṁ vā vitakkeyyaṁ
byāpādavitakkaṁ vā vitakkeyyaṁ vihiṁsāvitakkaṁ vā vitakkeyyaṁ mahā kho
1 Ma. pāpiṭṭhatare. 2 Ma. Yu. asamumaṭṭhā. 3 Po. Ma. adhipatiṁ.
Panāyaṁ lokasannivāso mahantasmiṁ kho pana lokasannivāse santi
samaṇabrāhmaṇā iddhimanto dibbacakkhukā paracittaviduno te dūratopi
passanti āsannāpi na dissanti cetasāpi cittaṁ pajānanti 1 tepi
maṁ evaṁ jāneyyuṁ passatha bho imaṁ kulaputtaṁ saddhā agārasmā
anagāriyaṁ pabbajito samāno vokiṇṇo viharati pāpakehi akusalehi
dhammehīti devatāpi kho santi iddhimantiniyo dibbacakkhukā paricittaviduniyo
tā dūratopi passanti āsannāpi na dissanti cetasāpi
cittaṁ pajānanti tāpi maṁ evaṁ jāneyyuṁ passatha bho imaṁ kulaputtaṁ
saddhā agārasmā anagāriyaṁ pabbajito samāno vokiṇṇo viharati
pāpakehi akusalehi dhammehīti so iti paṭisañcikkhati āraddhaṁ kho
pana me viriyaṁ bhavissati asallīnaṁ upaṭṭhitā sati appamuṭṭhā
passaddho kāyo asāraddho samāhitaṁ cittaṁ ekagganti so lokaṁyeva
ādhipateyyaṁ karitvā akusalaṁ pajahati kusalaṁ bhāveti sāvajjaṁ pajahati
anavajjaṁ bhāveti suddhaṁ attānaṁ pariharati idaṁ vuccati bhikkhave
lokādhipateyyaṁ. Katamañca bhikkhave dhammādhipateyyaṁ idha bhikkhave
bhikkhu araññagato vā rukkhamūlagato vā suññāgāragato vā iti
paṭisañcikkhati na kho panāhaṁ cīvarahetu agārasmā anagāriyaṁ
pabbajito na piṇḍapātahetu na senāsanahetu na itibhavābhavahetu
agārasmā anagāriyaṁ pabbajito apica khomhi otiṇṇo jātiyā
jarāmaraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi
1 Po. Ma. Yu. jānanti. ito paraṁ īdisameva.
Dukkhotiṇṇo dukkhapareto appevanāma imassa kevalassa dukkhakkhandhassa
antakiriyā paññāyethāti svākkhāto bhagavatā dhammo sandiṭṭhiko
akāliko ehipassiko opanayiko paccattaṁ veditabbo viññūhīti santi
kho pana [1]- sabrahmacārī jānaṁ passaṁ viharanti ahañceva kho pana
evaṁ svākkhāte dhammavinaye pabbajito samāno kusīto vihareyyaṁ pamatto
na metaṁ assa paṭirūpanti so iti paṭisañcikkhati āraddhaṁ kho
pana me viriyaṁ bhavissati asallīnaṁ upaṭṭhitā sati appamuṭṭhā passaddho
kāyo asāraddho samāhitaṁ cittaṁ ekagganti so dhammaṁyeva
ādhipateyyaṁ karitvā akusalaṁ pajahati kusalaṁ bhāveti sāvajjaṁ pajahati
anavajjaṁ bhāveti suddhaṁ attānaṁ pariharati idaṁ vuccati bhikkhave
dhammādhipateyyaṁ. Imāni kho bhikkhave tīṇi ādhipateyyānīti.
Natthi loke raho nāma pāpakammaṁ pakubbato
attā te purisa jānāti saccaṁ vā yadi vā musā
kalyāṇaṁ vata bho sakkhi attānaṁ atimaññasi 2
yo santaṁ attanī pāpaṁ atha naṁ parigūhasi
passanti devā ca tathāgatā ca
lokasmi bālaṁ visamaṁ carantaṁ
tasmā 3 hi attādhipako sato care
lokādhipo ca nipako ca jhāyī
dhammādhipo ca anudhammacārī
1 Ma. Yu. me. 2 Yu. atimaññesi. 3 Ma. tasmā hi attādhipateyyako ca.
Na hīyati saccaparakkamo muni
pasayha māraṁ abhibhuyya antakaṁ
yo ca phusī jātikhayaṁ padhānavā
so tādiso lokavidū sumedho
sabbesu dhammesu atammayo munīti.
Devadūtavaggo catuttho.
Tassuddānaṁ
brahmā ānandasārīputto nidānaṁ hatthakena ca
dūtā duve ca rājāno sukhumālā adhipateyyena cāti.
--------------------
Cūḷavaggo pañcamo