[308] Hatthesu bhikkhave asati ādānanikkhepanaṁ na hoti pādesu
asati abhikkamapaṭikkamo na hoti pabbesu asati sammiñjanapasāraṇaṁ
na hoti kucchismiṁ asati jighacchāpipāsā na hoti. Evameva kho
bhikkhave cakkhusmiṁ asati cakkhusamphassapaccayā nuppajjati ajjhattaṁ
sukhadukkhaṁ .pe. Jivhāsamphassapaccayā .pe. Manasmiṁ asati
manosamphassapaccayā nuppajjati ajjhattaṁ sukhadukkhanti.
Samuddavaggo tatiyo.
Tassuddānaṁ
dve samuddā bāḷisiko 2 khīrarukkhena koṭṭhiko
kāmabhū udāyi ceva ādittena ca aṭṭhamaṁ
hatthapādapabbā 3 ceva vaggo tena pavuccatīti.
-------------
1 Ma. Yu. sukhaṁ dukkhaṁ .pe. hatthesu. 2 Yu. bāḷasiko. 3 Ma. hatthapādūpamā
dveti. Yu. hatthapādupamā duve.
Āsīvisavaggo catuttho

[309] Evamme sutaṁ ekaṁ samayaṁ bhagavā sāvatthiyaṁ viharati
jetavane. Atha kho bhagavā bhikkhū āmantesi seyyathāpi bhikkhave
cattāro āsīvisā uggatejā ghoravisā. Atha puriso āgaccheyya
jīvitukāmo amaritukāmo sukhakāmo dukkhapaṭikūlo tamenaṁ evaṁ
vadeyyuṁ ime te ambho purisa cattāro āsīvisā uggatejā
ghoravisā kālena kālaṁ uṭṭhāpetabbā 1 kālena kālaṁ nhāpetabbā
kālena kālaṁ bhojetabbā kālena kālaṁ pavesetabbā 2 . Yadā
ca kho te ambho purisa imesaṁ catunnaṁ āsīvisānaṁ uggatejānaṁ
ghoravisānaṁ aññataro vā aññataro vā kuppissati tato tvaṁ
ambho purisa maraṇaṁ vā nigacchasi 3 maraṇamattaṁ vā dukkhaṁ yaṁ te
ambho purisa karaṇīyaṁ taṁ karohīti.

[310] Atha kho so bhikkhave puriso bhīto catunnaṁ āsīvisānaṁ
uggatejānaṁ ghoravisānaṁ yena vā tena vā palāyetha tamenaṁ evaṁ 4
vadeyyuṁ ime [5]- te ambho purisa pañca vadhakā paccatthikā piṭṭhito
piṭṭhito anubandhā yattheva naṁ passissāma tattheva jīvitā
voropessāmāti. Yaṁ te ambho purisa karaṇīyaṁ taṁ karohīti.

[311] Atha kho so bhikkhave puriso bhīto catunnaṁ āsīvisānaṁ
uggatejānaṁ ghoravisānaṁ bhīto pañcannaṁ vadhakānaṁ paccatthikānaṁ yena
1 Ma. Yu. vuṭṭhāpetabbā. 2 Ma. saṁvesetabbā. 3 Yu. nigacchissati.
4 Yu. evaṁsaddo natthi. 5 Ma. kho.
Vā tena vā palāyetha tamenaṁ evaṁ vadeyyuṁ ayante ambho purisa
chaṭṭho antaracaro vadhako ukkhittāsiko piṭṭhito piṭṭhito anubandho
yattheva naṁ passissāmi tattheva siro pātessāmīti. Yaṁ te ambho
purisa karaṇīyaṁ taṁ karohīti.

[312] Atha kho so bhikkhave puriso bhīto catunnaṁ āsīvisānaṁ
uggatejānaṁ ghoravisānaṁ bhīto pañcannaṁ vadhakānaṁ paccatthikānaṁ bhīto
chaṭṭhassa antaracarassa vadhakassa ukkhittāsikassa yena vā tena vā
palāyetha so passeyya suññaṁ gāmaṁ yaññadeva gharaṁ paviseyya
rittakaṁyeva paviseyya tucchakaṁyeva paviseyya suññakaṁyeva paviseyya
yaññadeva bhājanaṁ parimaseyya rittakaṁyeva parimaseyya tucchakaṁyeva
parimaseyya suññakaṁyeva parimaseyya. Tamenaṁ evaṁ vadeyyuṁ idāni
ambho purisa imaṁ suññagāmaṁ corā gāmaghātā 1 pavisanti yaṁ te
ambho purisa karaṇīyaṁ taṁ karohīti.

[313] Atha kho so bhikkhave puriso bhīto catunnaṁ āsīvisānaṁ
uggatejānaṁ ghoravisānaṁ bhīto pañcannaṁ vadhakānaṁ paccatthikānaṁ bhīto
chaṭṭhassa antaracarassa vadhakassa ukkhittāsikassa bhīto corānaṁ gāmaghātānaṁ
yena vā tena vā palāyetha so passeyya mahantaṁ
udakaṇṇavaṁ orimaṁ tīraṁ sāsaṅkaṁ sappaṭibhayaṁ pārimaṁ tīraṁ khemaṁ
appaṭibhayaṁ natthassa 2 nāvā santāraṇī uttarasetu vā apārā
pāraṁ gamanāya.
1 Ma. gāmaghātakā pavisanti. Yu. gāmaghātakā vadhissanti. 2 Ma. Yu. na cassa.

[314] Atha kho bhikkhave tassa purisassa evamassa ayaṁ kho mahā
udakaṇṇavo orimaṁ tīraṁ sāsaṅkaṁ sappaṭibhayaṁ pārimaṁ tīraṁ khemaṁ
appaṭibhayaṁ natthassa 1 nāvā santāraṇī uttarasetu vā apārā
pāraṁ gamanāya yannūnāhaṁ tiṇakaṭṭhasākhāpalāsaṁ saṅkaḍḍhitvā kullaṁ
bandhitvā taṁ kullaṁ nissāya hatthehi ca pādehi ca vāyamamāno
sotthinā pāraṁ gaccheyyanti. Atha kho so bhikkhave puriso tiṇakaṭṭhasākhāpalāsaṁ
saṅkaḍḍhitvā kullaṁ bandhitvā taṁ kullaṁ nissāya hatthehi
ca pādehi ca vāyamamāno sotthinā pāraṁ gaccheyya tiṇṇo
pāragato thale tiṭṭhati brāhmaṇo.

[315] Upamā kho myāyaṁ bhikkhave katā atthassa viññāpanāya
ayañcettha attho cattāro āsīvisā uggatejā ghoravisāti kho
bhikkhave catunnetaṁ mahābhūtānaṁ adhivacanaṁ paṭhavīdhātuyā āpodhātuyā
tejodhātuyā vāyodhātuyā. Pañca vadhakā paccatthikāti kho bhikkhave
pañcannetaṁ upādānakkhandhānaṁ adhivacanaṁ. Seyyathīdaṁ. Rūpūpādānakkhandhassa 2
vedanūpādānakkhandhassa saññūpādānakkhandhassa saṅkhārūpādānakkhandhassa
viññāṇūpādānakkhandhassa. Chaṭṭho antaracaro
vadhako ukkhittāsikoti kho bhikkhave nandirāgassetaṁ adhivacanaṁ.
Suññagāmoti kho bhikkhave channetaṁ 3 ajjhattikānaṁ āyatanānaṁ adhivacanaṁ.

[316] Cakkhuto cepi naṁ bhikkhave paṇḍito byatto medhāvī
upaparikkhati rittakaṁyeva khāyati tucchakaṁyeva khāyati suññakaṁyeva
1 Ma. Yu. natthi ca. 2 Ma. Yu. rūpupādānakkhandho .... 3 Yu. etanti pāṭho
natthi. evamuparipi.
Khāyati. Sotato cepi naṁ bhikkhave paṇḍito byatto medhāvī
upaparikkhati rittakaṁyeva khāyati tucchakaṁyeva khāyati suññakaṁyeva
khāyati. Ghānato cepi naṁ bhikkhave paṇḍito byatto
medhāvī upaparikkhati rittakaṁyeva khāyati tucchakaṁyeva khāyati
suññakaṁ yeva khāyati. Jivhāto cepi naṁ bhikkhave. Kāyato cepi
naṁ bhikkhave. Manato cepi naṁ bhikkhave paṇḍito byatto medhāvī
upaparikkhati rittakaṁyeva khāyati tucchakaṁyeva khāyati suññakaṁyeva
khāyati. Corā gāmaghātāti kho bhikkhave channetaṁ bāhirānaṁ
āyatanānaṁ adhivacanaṁ. Cakkhuṁ bhikkhave haññati manāpāmanāpesu
rūpesu. Sotaṁ bhikkhave .pe. Ghānaṁ bhikkhave .pe. Jivhā
bhikkhave haññati manāpāmanāpesu rasesu. Kāyo bhikkhave .pe.
Mano bhikkhave haññati manāpāmanāpesu dhammesu. Mahāudakaṇṇavoti
kho bhikkhave catunnetaṁ oghānaṁ adhivacanaṁ kāmoghassa bhavoghassa diṭṭhoghassa
avijjoghassa. Orimaṁ tīraṁ sāsaṅkaṁ sappaṭibhayanti kho bhikkhave
sakkāyassetaṁ adhivacanaṁ. Pārimaṁ tīraṁ khemaṁ appaṭibhayanti kho
bhikkhave nibbānassetaṁ adhivacanaṁ. Kullanti kho bhikkhave ariyassetaṁ
aṭṭhaṅgikassa maggassa adhivacanaṁ. Seyyathīdaṁ. Sammādiṭṭhi .pe.
Sammāsamādhi. Hatthehi ca pādehi ca vāyamamānoti kho bhikkhave
viriyārambhassetaṁ adhivacanaṁ. Tiṇṇo pāragato thale tiṭṭhati
brāhmaṇoti kho bhikkhave arahato etaṁ adhivacananti. Paṭhamaṁ.

[317] Tīhi bhikkhave dhammehi samannāgato bhikkhu diṭṭhe va
dhamme sukhasomanassabahulo viharati yoni cassa āraddhā hoti
āsavānaṁ khayāya. Katamehi tīhi. Indriyesu guttadvāro hoti
bhojane mattaññū jāgariyaṁ anuyutto. Kathañca bhikkhave bhikkhu
indriyesu guttadvāro hoti. Idha bhikkhave bhikkhu cakkhunā rūpaṁ disvā na
nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī yatvādhikaraṇamenaṁ cakkhundriyaṁ
asaṁvutaṁ viharantaṁ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā
anvāssaveyyuṁ tassa saṁvarāya paṭipajjati rakkhati cakkhundriyaṁ
cakkhundriye saṁvaraṁ āpajjati. Sotena saddaṁ sutvā. Ghānena
gandhaṁ ghāyitvā. Jivhāya rasaṁ sāyitvā. Kāyena phoṭṭhabbaṁ
phusitvā. Manasā dhammaṁ viññāya na nimittaggāhī hoti
nānubyañjanaggāhī yatvādhikaraṇamenaṁ manindriyaṁ asaṁvutaṁ viharantaṁ
abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṁ tassa
saṁvarāya paṭipajjati rakkhati manindriyaṁ manindriye saṁvaraṁ āpajjati.
Seyyathāpi bhikkhave subhūmiyaṁ cātummahāpathe ājaññaratho yutto
assaṭṭhito odhatapatodo 1 tamenaṁ dakkho yoggācariyo assadammasārathi
abhirūhitvā vāmena hatthena rasmiyo gahetvā dakkhiṇena
hatthena patodaṁ gahetvā yenicchakaṁ yadicchakaṁ sāreyyāpi paccāsāreyyāpi
evameva kho bhikkhave bhikkhu imesaṁ channaṁ indriyānaṁ
1 Ma. odhastapatodo. Yu. assa odhasatapatodo.
Ārakkhāya sikkhati saññamāya sikkhati damāya sikkhati upasamāya
sikkhati. Evaṁ kho bhikkhave bhikkhu indriyesu guttadvāro hoti