[298] Saṁvijjati kho āvuso bhagavato cakkhu passati bhagavā
cakkhunā rūpaṁ chandarāgo bhagavato natthi suvimuttacitto bhagavā.
Saṁvijjati kho āvuso bhagavato sotaṁ suṇāti bhagavā sotena saddaṁ
Chandarāgo bhagavato natthi suvimuttacitto bhagavā. Saṁvijjati kho
āvuso bhagavato ghānaṁ ghāyati bhagavā ghānena gandhaṁ chandarāgo
bhagavato natthi suvimuttacitto bhagavā. Saṁvijjati kho āvuso
bhagavato jivhā sāyati bhagavā jivhāya rasaṁ chandarāgo bhagavato
natthi suvimuttacitto bhagavā. Saṁvijjati kho āvuso bhagavato
kāyo phusati bhagavā kāyena phoṭṭhabbaṁ chandarāgo bhagavato
natthi suvimuttacitto bhagavā. Saṁvijjati kho āvuso bhagavato
mano vijānāti 1 bhagavā manasā dhammaṁ chandarāgo bhagavato natthi
suvimuttacitto bhagavā. Iminā kho etaṁ āvuso pariyāyena
veditabbaṁ. Yathā na cakkhu rūpānaṁ saññojanaṁ na rūpā cakkhussa
saññojanaṁ yañca tattha tadubhayaṁ paṭicca uppajjati chandarāgo
taṁ tattha saññojanaṁ. Na sotaṁ. Na ghānaṁ. Na jivhā
rasānaṁ saññojanaṁ na rasā jivhāya saññojanaṁ yañca tattha
tadubhayaṁ paṭicca uppajjati chandarāgo taṁ tattha saññojanaṁ.
Na kāyo. Na mano dhammānaṁ saññojanaṁ na dhammā manassa
saññojanaṁ yañca tattha tadubhayaṁ paṭicca uppajjati chandarāgo
taṁ tattha saññojananti.

[299] Ekaṁ samayaṁ āyasmā ca ānando āyasmā ca kāmabhū
kosambiyaṁ viharanti ghositārāme. Atha kho āyasmā kāmabhū sāyaṇhasamayaṁ
paṭisallānā vuṭṭhito yenāyasmā ānando tenupasaṅkami
1 Yu. jānāti.
Upasaṅkamitvā āyasmatā ānandena saddhiṁ sammodi sammodanīyaṁ
kathaṁ sārāṇīyaṁ vītisāretvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinno
kho āyasmā kāmabhū āyasmantaṁ ānandaṁ etadavoca kiṁ nu kho
āvuso ānanda cakkhu rūpānaṁ saññojanaṁ rūpā cakkhussa saññojanaṁ
.pe. Jivhā rasānaṁ saññojanaṁ rasā jivhāya saññojanaṁ .pe.
Mano dhammānaṁ saññojanaṁ dhammā manassa saññojananti. Na
kho āvuso kāmabhu 1 cakkhu rūpānaṁ saññojanaṁ na rūpā cakkhussa
saññojanaṁ yañca tattha tadubhayaṁ paṭicca uppajjati chandarāgo
taṁ tattha saññojanaṁ .pe. Na jivhā rasānaṁ saññojanaṁ na
rasā jivhāya saññojanaṁ .pe. Na mano dhammānaṁ saññojanaṁ
na dhammā manassa saññojanaṁ yañca tattha tadubhayaṁ paṭicca uppajjati
chandarāgo taṁ tattha saññojanaṁ. Seyyathāpi āvuso kāḷo
ca balibaddo odāto ca balibaddo ekena dāmena vā yottena
vā saṁyuttā assu yo nu kho evaṁ vadeyya kāḷo balibaddo
odātassa balibaddassa saññojanaṁ odāto balibaddo kāḷassa 2
balibaddassa saññojananti. Sammā nu kho so vadamāno
vadeyyāti. No hetaṁ āvuso na kho āvuso kāḷo balibaddo
odātassa balibaddassa saññojanaṁ napi odāto balibaddo
kāḷassa balibaddassa saññojanaṁ yena ca kho te ekena dāmena
vā yottena vā saṁyuttā taṁ tattha saññojananti 3 . Evameva
1 Ma. Yu. kāmabhū. 2 Yu. odātassa. 3 Ma. Yu. itisaddo natthi.
Kho āvuso na cakkhu rūpānaṁ saññojanaṁ na rūpā cakkhussa
saññojanaṁ .pe. Na jivhā .pe. Na mano .pe. Yañca tattha
tadubhayaṁ paṭicca uppajjati chandarāgo taṁ tattha saññojananti.

[300] Ekaṁ samayaṁ āyasmā ca ānando āyasmā ca udāyi
kosambiyaṁ viharanti ghositārāme. Atha kho āyasmā udāyi
sāyaṇhasamayaṁ paṭisallānā vuṭṭhito yenāyasmā ānando tenupasaṅkami
upasaṅkamitvā āyasmatā ānandena saddhiṁ sammodi
sammodanīyaṁ kathaṁ sārāṇīyaṁ vītisāretvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ
nisinno kho āyasmā udāyi āyasmantaṁ ānandaṁ etadavoca yatheva
nu kho āvuso ānanda ayaṁ kāyo bhagavatā anekapariyāyena
akkhāto vivaṭo pakāsito itipāyaṁ kāyo anattāti. Sakkā
evamevaṁ 1 viññāṇampidaṁ ācikkhituṁ desetuṁ paññapetuṁ paṭṭhapetuṁ
vivarituṁ vibhajituṁ uttānīkātuṁ itipidaṁ viññāṇaṁ anattāti. Yatheva
kho āvuso udāyi ayaṁ kāyo bhagavatā anekapariyāyena akkhāto
vivaṭo pakāsito itipāyaṁ kāyo anattāti. Sakkā evamevaṁ 1
viññāṇampidaṁ ācikkhituṁ desetuṁ paññapetuṁ paṭṭhapetuṁ vivarituṁ
vibhajituṁ uttānīkātuṁ itipidaṁ viññāṇaṁ anattāti.

[301] Cakkhuñca āvuso paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇanti.
Evamāvusoti. Yo cāvuso hetu yo ca paccayo
cakkhuviññāṇassa upādāya so ca hetu so ca paccayo sabbena
1 Ma. evameva.
Sabbaṁ sabbathā sabbaṁ aparisesā 1 nirujjheyya api nu kho cakkhuviññāṇaṁ
paññāyethāti. No hetaṁ āvuso imināpi kho etaṁ
āvuso pariyāyena bhagavatā akkhātaṁ vivaṭaṁ pakāsitaṁ itipidaṁ viññāṇaṁ
anattāti .pe. Jivhañcāvuso paṭicca rase ca uppajjati jivhāviññāṇanti.
Evamāvusoti. Yo cāvuso hetu yo ca paccayo
jivhāviññāṇassa uppādāya so ca hetu so ca paccayo sabbena
sabbaṁ sabbathā sabbaṁ aparisesā 1 nirujjheyya api nu kho jivhāviññāṇaṁ
paññāyethāti. No hetaṁ āvuso imināpi kho etaṁ
āvuso pariyāyena bhagavatā akkhātaṁ vivaṭaṁ pakāsitaṁ itipidaṁ viññāṇaṁ
anattāti .pe. Manañcāvuso paṭicca dhamme ca uppajjati manoviññāṇanti.
Evamāvusoti. Yo cāvuso hetu yo ca paccayo
manoviññāṇassa uppādāya so ca hetu so ca paccayo sabbena
sabbaṁ sabbathā sabbaṁ aparisesā 1 nirujjheyya api nu kho manoviññāṇaṁ
paññāyethāti. No hetaṁ āvuso imināpi kho
etaṁ āvuso pariyāyena bhagavatā akkhātaṁ vivaṭaṁ pakāsitaṁ itipidaṁ
viññāṇaṁ anattāti.

[302] Seyyathāpi āvuso puriso sāratthiko sāragavesī sārapariyesanaṁ
caramāno tiṇhaṁ kudhāriṁ ādāya vanaṁ paviseyya so tattha
passeyya mahantaṁ kadalikkhandhaṁ ujuṁ navaṁ akukkuṭakajātakaṁ 2 tamenaṁ mūle
1 Ma. aparisesaṁ. 2 Sī. Ma. Yu. akukkukajātaṁ.
Chindeyya mūle chitvā agge chindeyya agge chetvā pattavaṭṭiṁ
vinibbhujjeyya so tattha pheggumpi nādhigaccheyya kuto sāraṁ.
Evameva kho āvuso bhikkhu chasu phassāyatananesu nevattānaṁ na
attaniyaṁ samanupassati so evaṁ samanupassanto na kiñci loke
upādiyati anupādiyaṁ na paritassati aparitassaṁ paccattaññeva
parinibbāyati khīṇā jāti vusitaṁ brahmacariyaṁ kataṁ karaṇīyaṁ nāparaṁ
itthattāyāti pajānātīti.

[303] Ādittapariyāyaṁ vo bhikkhave dhammapariyāyaṁ desessāmi
taṁ suṇātha. Katamo ca [1]- bhikkhave ādittapariyāyo dhammapariyāyo.
Varaṁ bhikkhave tattāya ayosalākāya ādittāya sampajjalitāya sañjotibhūtāya 2
cakkhundriyaṁ sampalimaṭṭhaṁ na tveva cakkhuviññeyyesu rūpesu
anubyañjanaso nimittaggāho. Nimittassādagadhitaṁ 3 vā bhikkhave
viññāṇaṁ tiṭṭhamānaṁ tiṭṭheyya anubyañjanassādagadhitaṁ vā bhikkhave
tasmiṁ ce samaye kālaṁ kareyya. Ṭhānametaṁ vijjati yaṁ dvinnaṁ
gatīnaṁ aññataraṁ gatiṁ gaccheyya nirayaṁ vā tiracchānayoniṁ vā. Imaṁ
khohaṁ bhikkhave ādīnavaṁ disvā evaṁ vadāmi. Varaṁ bhikkhave tiṇhena
ayosaṅkunā ādittena sampajjalitena sañjotibhūtena sotindriyaṁ
sampalimaṭṭhaṁ na tveva sotaviññeyyesu saddesu anubyañjanaso
nimittaggāho. Nimittassādagadhitaṁ vā bhikkhave viññāṇaṁ tiṭṭhamānaṁ
1 Yu. so. 2 Ma. Yu. sajotibhūtāya. evamuparipi. 3 nimittassādegadhitantipi
pāṭho. Ma. nimittassādagathitaṁ. evamuparipi.
Tiṭṭheyya anubyañjanassādagadhitaṁ vā tasmiṁ ce samaye kālaṁ kareyya.
Ṭhānametaṁ vijjati yaṁ dvinnaṁ gatīnaṁ aññataraṁ gatiṁ gaccheyya nirayaṁ
vā tiracchānayoniṁ vā. Imaṁ khohaṁ bhikkhave ādīnavaṁ disvā evaṁ
vadāmi. Varaṁ bhikkhave tiṇhena nakhacchedanena ādittena sampajjalitena
sañjotibhūtena ghānindriyaṁ sampalimaṭṭhaṁ na tveva ghānaviññeyyesu
gandhesu anubyañjanaso nimittaggāho. Nimittassādagadhitaṁ vā
bhikkhave viññāṇaṁ tiṭṭhamānaṁ tiṭṭheyya anubyañjanassādagadhitaṁ vā
tasmiṁ ce samaye kālaṁ kareyya. Ṭhānametaṁ vijjati yaṁ dvinnaṁ
gatīnaṁ aññataraṁ gatiṁ gaccheyya nirayaṁ vā tiracchānayoniṁ vā. Imaṁ
khohaṁ bhikkhave ādīnavaṁ disvā evaṁ vadāmi. Varaṁ bhikkhave tiṇhena
khurena ādittena sampajjalitena sañjotibhūtena jivhindriyaṁ sampalimaṭṭhaṁ
na tveva jivhāviññeyyesu rasesu anubyañjanaso nimittaggāho.
Nimittassādagadhitaṁ vā bhikkhave viññāṇaṁ tiṭṭhamānaṁ tiṭṭheyya
anubyañjanassādagadhitaṁ vā tasmiṁ ce samaye kālaṁ kareyya.
Ṭhānametaṁ vijjati yaṁ dvinnaṁ gatīnaṁ aññataraṁ gatiṁ gaccheyya nirayaṁ vā
tiracchānayoniṁ vā. Imaṁ khohaṁ bhikkhave ādīnavaṁ disvā evaṁ
vadāmi. Varaṁ bhikkhave tiṇhāya sattiyā ādittāya sampajjalitāya
sañjotibhūtāya kāyindriyaṁ sampalimaṭṭhaṁ na tveva kāyaviññeyyesu
phoṭṭhabbesu anubyañjanaso nimittaggāho. Nimittassādagadhitaṁ vā
bhikkhave viññāṇaṁ tiṭṭhamānaṁ tiṭṭheyya anubyañjanassādagadhitaṁ vā
Tasmiṁ ce samaye kālaṁ kareyya. Ṭhānametaṁ vijjati yaṁ dvinnaṁ
gatīnaṁ aññataraṁ gatiṁ gaccheyya nirayaṁ vā tiracchānayoniṁ vā.
Imaṁ khohaṁ bhikkhave ādīnavaṁ disvā evaṁ vadāmi. Varaṁ bhikkhave
sottaṁ 1 sottaṁ 1 kho panāhaṁ bhikkhave vañjhaṁ jīvitānaṁ 2 vadāmi aphalaṁ
jīvitānaṁ vadāmi momūhaṁ jīvitānaṁ vadāmi na tveva tathārūpe
vitakke vitakkeyya yathārūpānaṁ vitakkānaṁ vasaṅgato saṅghaṁ bhindeyya.
Imaṁ khohaṁ bhikkhave vañjhaṁ jīvitānaṁ ādīnavaṁ disvā evaṁ vadāmi.

[304] Tattha bhikkhave sutavā ariyasāvako iti paṭisañcikkhati
tiṭṭhatu tāva tattāya ayosalākāya ādittāya sampajjalitāya
sañjotibhūtāya cakkhundriyaṁ sampalimaṭṭhaṁ handāhaṁ idameva manasikaromi
iti cakkhuṁ aniccaṁ rūpā aniccā cakkhuviññāṇaṁ aniccaṁ
cakkhusamphasso anicco yampidaṁ cakkhusamphassapaccayā uppajjati
vedayitaṁ sukhaṁ vā dukkhaṁ vā adukkhamasukhaṁ vā tampi aniccaṁ.
Tiṭṭhatu tāva tiṇhena ayosaṅkunā ādittena sampajjalitena sañjotibhūtena
sotindriyaṁ sampalimaṭṭhaṁ handāhaṁ idameva manasikaromi iti
sotaṁ aniccaṁ saddā aniccā sotaviññāṇaṁ aniccaṁ sotasamphasso
anicco yampidaṁ sotasamphassapaccayā uppajjati vedayitaṁ
sukhaṁ vā dukkhaṁ vā adukkhamasukhaṁ vā tampi aniccaṁ. Tiṭṭhatu
tāva tiṇhena nakhacchedanena ādittena sampajjalitena sañjotibhūtena
ghānindriyaṁ sampalimaṭṭhaṁ handāhaṁ idameva manasikaromi
1 Yu. suttaṁ. evamuparipi. 2 jīvikānantipi pāṭho.
Iti ghānaṁ aniccaṁ gandhā aniccā ghānaviññāṇaṁ aniccaṁ ghānasamphasso
anicco yampidaṁ ghānasamphassapaccayā uppajjati vedayitaṁ
.pe. Tampi aniccaṁ. Tiṭṭhatu tāva tiṇhena khurena ādittena
sampajjalitena sañjotibhūtena jivhindriyaṁ sampalimaṭṭhaṁ handāhaṁ
idameva manasikaromi iti jivhā aniccā rasā aniccā jivhāviññāṇaṁ
aniccaṁ jivhāsamphasso anicco yampidaṁ jivhāsamphassapaccayā
uppajjati .pe. Tampi aniccaṁ. Tiṭṭhatu tāva tiṇhāya
sattiyā ādittāya sampajjalitāya sañjotibhūtāya kāyindriyaṁ sampalimaṭṭhaṁ
handāhaṁ idameva manasikaromi iti kāyo anicco phoṭṭhabbā
aniccā kāyaviññāṇaṁ aniccaṁ kāyasamphasso anicco yampidaṁ
kāyasamphassapaccayā uppajjati vedayitaṁ .pe. Tampi aniccaṁ. Tiṭṭhatu
tāva sottaṁ handāhaṁ idameva manasikaromi iti mano anicco
dhammā aniccā manoviññāṇaṁ aniccaṁ manosamphasso anicco
yampidaṁ manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṁ sukhaṁ vā dukkhaṁ vā
adukkhamasukhaṁ vā tampi aniccaṁ. Evaṁ passaṁ bhikkhave sutavā
ariyasāvako cakkhusmiṁpi nibbindati rūpesupi nibbindati cakkhuviññāṇepi
nibbindati cakkhusamphassepi nibbindati .pe. Yampidaṁ
manosamphassapaccayā uppajjati vedayitaṁ sukhaṁ vā dukkhaṁ vā adukkhamasukhaṁ
vā tasmiṁpi nibbindati nibbindaṁ virajjati virāgā vimuccati.
Vimuttasmiṁ vimuttamiti ñāṇaṁ hoti. Khīṇā jāti vusitaṁ brahmacariyaṁ
Kataṁ karaṇīyaṁ nāparaṁ itthattāyāti pajānāti 1 . Ayaṁ kho bhikkhave
ādittapariyāyo dhammapariyāyoti.

[305] Hatthesu bhikkhave sati ādānanikkhepanaṁ paññāyati pādesu
sati abhikkamapaṭikkamo paññāyati pabbesu sati sammiñjanapasāraṇaṁ
paññāyati kucchismiṁ sati jighacchāpipāsā paññāyati. Evameva
kho bhikkhave cakkhusmiṁpi sati cakkhusamphassapaccayā uppajjati ajjhattaṁ
sukhadukkhaṁ .pe. Jivhāya sati jivhāsamphassapaccayā uppajjati
ajjhattaṁ sukhadukkhaṁ .pe. Manasmiṁ sati manosamphassapaccayā
uppajjati ajjhattaṁ sukhadukkhaṁ .pe.

[306] Hatthesu bhikkhave asati ādānanikkhepanaṁ na paññāyati
pādesu asati abhikkamapaṭikkamo na paññāyati pabbesu asati
sammiñjanapasāraṇaṁ na paññāyati kucchismiṁ asati jighacchāpipāsā
na paññāyati. Evameva kho bhikkhave cakkhusmiṁ asati cakkhusamphassapaccayā
nuppajjati ajjhattaṁ sukhadukkhaṁ .pe. Jivhāya
asati jivhāsamphassapaccayā nuppajjati ajjhattaṁ sukhadukkhaṁ .pe.
Manasmiṁ asati manosamphassapaccayā nuppajjati ajjhattaṁ sukhadukkhanti.

[307] Hatthesu bhikkhave sati ādānanikkhepanaṁ hoti pādesu
sati abhikkamapaṭikkamo hoti pabbesu sati sammiñjanapasāraṇaṁ
hoti kucchismiṁ sati jighacchāpipāsā hoti. Evameva kho bhikkhave
cakkhusmiṁ sati cakkhusamphassapaccayā uppajjati ajjhattaṁ sukhadukkhaṁ
1 Yu. itisaddo atthi.
.pe. Jivhāya sati .pe. Manasmiṁ sati manosamphassapaccayā
uppajjati ajjhattaṁ sukhadukkhanti 1 .