[231] Ekaṁ samayaṁ sambahulā therā bhikkhū bārāṇasiyaṁ viharanti
isipatane migadāye. Atha kho āyasmā channo sāyaṇhasamayaṁ
paṭisallānā vuṭṭhito apāpuraṇaṁ 2 ādāya vihārena vihāraṁ upasaṅkamitvā
there bhikkhū etadavoca ovadantu maṁ āyasmanto therā
anusāsantu maṁ āyasmanto therā karontu me āyasmanto therā
dhammiṁ kathaṁ yathāhaṁ dhammaṁ passeyyanti.

[232] Evaṁ vutte therā bhikkhū āyasmantaṁ channaṁ etadavocuṁ
rūpaṁ kho āvuso channa aniccaṁ vedanā aniccā saññā aniccā
saṅkhārā aniccā viññāṇaṁ aniccaṁ. Rūpaṁ anattā vedanā.
Saññā. Saṅkhārā. Viññāṇaṁ anattā sabbe saṅkhārā
aniccā sabbe dhammā anattāti. Atha kho āyasmato channassa
etadahosi mayhaṁpi kho 3 evaṁ hoti rūpaṁ aniccaṁ vedanā.
Saññā. Saṅkhārā. Viññāṇaṁ aniccaṁ. Rūpaṁ anattā vedanā.
Saññā. Saṅkhārā. Viññāṇaṁ anattā sabbe saṅkhārā aniccā
sabbe dhammā anattāti atha ca pana me sabbasaṅkhārasamathe
sabbūpadhipaṭinissagge taṇhakkhaye virāge nirodhe nibbāne cittaṁ
na pakkhandati na pasīdati na santiṭṭhati na 4 vimuccati paritassanāupādānaṁ
uppajjati paccudāvattati mānasaṁ atha kocarahi me
1 Yu. khemakassa cāti. 2 Ma. Yu. avāpuraṇaṁ. 3 Ma. Yu. etanti dissati.
4 Ma. nādhimuccati.
Attāti. Na kho panetaṁ 1 dhammaṁ passato hoti ko nu kho me
tathā dhammaṁ deseyya yathāhaṁ dhammaṁ passeyyanti.

[233] Atha kho āyasmato channassa etadahosi ayaṁ kho
āyasmā ānando kosambiyaṁ viharati ghositārāme satthu ceva
saṁvaṇṇito sambhāvito ca viññūnaṁ sabrahmacārīnaṁ pahoti ca me
āyasmā ānando tathā dhammaṁ desetuṁ yathāhaṁ dhammaṁ passeyyaṁ
atthi ca me āyasmante ānande tāvatikā vissaṭṭhi yannūnāhaṁ
yenāyasmā ānando tenupasaṅkameyyanti. Atha kho āyasmā channo
senāsanaṁ saṁsāmetvā pattacīvaramādāya yena kosambī ghositārāmo
yenāyasmā ānando tenupasaṅkami upasaṅkamitvā āyasmatā
ānandena saddhiṁ sammodi sammodanīyaṁ kathaṁ sārāṇīyaṁ vītisāretvā
ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinno kho āyasmā channo āyasmantaṁ
ānandaṁ etadavoca ekamidāhaṁ āvuso ānanda samayaṁ bārāṇasiyaṁ
viharāmi isipatane migadāye atha khvāhaṁ āvuso sāyaṇhasamayaṁ
paṭisallānā vuṭṭhito apāpuraṇaṁ ādāya vihārena vihāraṁ upasaṅkamitvā 2
there bhikkhū etadavocaṁ ovadantu maṁ āyasmanto therā
anusāsantu maṁ āyasmanto therā karontu me āyasmanto therā
dhammiṁ kathaṁ yathāhaṁ dhammaṁ passeyyanti. Evaṁ vutte maṁ āvuso
therā bhikkhū etadavocuṁ rūpaṁ kho āvuso channa aniccaṁ vedanā.
Saññā. Saṅkhārā. Viññāṇaṁ aniccaṁ. Rūpaṁ anattā .pe.
1 Ma. panevaṁ. 2 Ma. upasaṅkamiṁ.
Viññāṇaṁ anattā sabbe saṅkhārā aniccā sabbe dhammā
anattāti. Tassa mayhaṁ āvuso etadahosi mayhaṁpi kho evaṁ
hoti rūpaṁ aniccaṁ .pe. Viññāṇaṁ aniccaṁ. Rūpaṁ anattā
vedanā. Saññā. Saṅkhārā. Viññāṇaṁ anattā sabbe
saṅkhārā aniccā sabbe dhammā anattāti atha ca pana me
sabbasaṅkhārasamathe sabbūpadhipaṭinissagge taṇhakkhaye virāge nirodhe
nibbāne cittaṁ na pakkhandati na pasīdati na santiṭṭhati na vimuccati
paritassanāupādānaṁ uppajjati paccudāvattati mānasaṁ atha kocarahi
me attāti. Na kho panetaṁ dhammaṁ passato hoti ko nu kho me
tathā dhammaṁ deseyya yathāhaṁ dhammaṁ passeyyanti. Tassa mayhaṁ āvuso
etadahosi ayaṁ kho āyasmā ānando kosambiyaṁ viharati
ghositārāme satthu ceva saṁvaṇṇito sambhāvito ca viññūnaṁ sabrahmacārīnaṁ
pahoti ca me āyasmā ānando tathā dhammaṁ desetuṁ yathāhaṁ
dhammaṁ passeyyaṁ atthi ca āyasmante ānande tāvatikā vissaṭṭhi
yannūnāhaṁ yenāyasmā ānando tenupasaṅkameyyanti. Ovadatu maṁ
āyasmā ānando anusāsatu maṁ āyasmā ānando karotu me
āyasmā ānando dhammiṁ kathaṁ yathāhaṁ dhammaṁ passeyyanti.

[234] Ettakenapi mayaṁ āyasmato channassa attamanā abhiraddhā
taṁ 1 āyasmā channo āviakāsisi 2 khīlaṁ pabhindi 3 odahāvuso
1 Ma. api nāma taṁ. 2 Ma. Yu. āviakāsi. 3 Ma. bhinadi.
Channa sotaṁ bhabbosi dhammaṁ viññātunti. Atha kho āyasmato
channassa tāvatakeneva uḷāraṁ pītipā mojjaṁ uppajji bhabbo kirasmi
dhammaṁ viññātunti. Sammukhā metaṁ āvuso channa bhagavato sutaṁ
sammukhā [1]- paṭiggahitaṁ kaccānagottaṁ bhikkhuṁ ovadantassa dvayanissito
khvāyaṁ 2 kaccāna loko yebhuyyena atthitañceva natthitañca.
Lokasamudayaṁ kho kaccāna yathābhūtaṁ sammappaññāya passato yā loke
natthitā sā na hoti. Lokanirodhaṁ kho kaccāna yathābhūtaṁ sammappaññāya
passato yā loke atthitā sā na hoti. Upāyupādānābhinivesavinibandho
khvāyaṁ kaccāna loko yebhuyyena tassa
upāyupādānaṁ cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayaṁ na upeti na upādiyati
na adhiṭṭhāti attā meti dukkhameva uppajjamānaṁ uppajjati
dukkhaṁ nirujjhamānaṁ nirujjhatīti na kaṅkhati na vicikicchati aparappaccayā
ñāṇamevassa ettha hoti. Ettāvatā kho kaccāna
sammādiṭṭhi hoti. Sabbamatthīti kho kaccāna ayameko anto
sabbaṁ natthīti ayaṁ dutiyo anto. Ete te kaccāna ubho ante
anupagamma majjhena tathāgato dhammaṁ deseti avijjāpaccayā saṅkhārā
saṅkhārapaccayā viññāṇaṁ .pe. Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa
samudayo hoti. Avijjāya tveva asesavirāganirodhā saṅkhāranirodho
.pe. Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hotīti.
Evametaṁ āvuso ānanda hoti yesaṁ āyasmantānaṁ tādisā sabrahmacārayo
1 Yu. casaddo dissati. 2 Ma. khavāhaṁ.
Anukampakā atthakāmā ovādakā anusāsakā idañca pana
me āyasmato ānandassa dhammadesanaṁ sutvā dhammo abhisamitoti 1 .

[235] Sāvatthī. Atha kho āyasmā rāhulo yena bhagavā
tenupasaṅkami upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi.
Ekamantaṁ nisinno kho āyasmā rāhulo bhagavantaṁ etadavoca kathannu
kho bhante jānato kathaṁ passato imasmiñca saviññāṇake kāye
bahiddhā ca sabbanimittesu ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā na hontīti.
Yaṅkiñci rāhula rūpaṁ atītānāgatapaccuppannaṁ ajjhattaṁ vā bahiddhā
vā oḷārikaṁ vā sukhumaṁ vā hīnaṁ vā paṇītaṁ vā yaṁ dūre santike vā
sabbaṁ rūpaṁ netaṁ mama nesohamasmi na meso attāti evametaṁ
yathābhūtaṁ sammappaññāya passati. Yā kāci vedanā. Yā kāci
saññā. Ye keci saṅkhārā. Yaṅkiñci viññāṇaṁ atītānāgatapaccuppannaṁ
ajjhattaṁ vā bahiddhā vā .pe. Sabbaṁ viññāṇaṁ
netaṁ mama nesohamasmi na meso attāti evametaṁ yathābhūtaṁ
sammappaññāya passati. Evaṁ kho rāhula jānato evaṁ passato
imasmiñca saviññāṇake kāye bahiddhā ca sabbanimittesu
ahaṅkāramamaṅkāramānānusayā na hontīti.

[236] Sāvatthī. Ārāme. Ekamantaṁ nisinno kho āyasmā
rāhulo bhagavantaṁ etadavoca kathaṁ nu kho bhante jānato kathaṁ
passato imasmiñca saviññāṇake kāye bahiddhā ca sabbanimittesu
1 Yu. abhisametoti.
Ahaṅkāramamaṅkāramānāpagataṁ mānasaṁ hoti vidhā samatikkantaṁ santaṁ
suvimuttanti. Yaṅkiñci rāhula rūpaṁ atītānāgatapaccuppannaṁ ajjhattaṁ
vā bahiddhā vā oḷārikaṁ vā .pe. Yaṁ dūre santike vā sabbaṁ
rūpaṁ netaṁ mama nesohamasmi na meso attāti evametaṁ yathābhūtaṁ
sammappaññāya disvā anupādā vimutto hoti. Yā kāci vedanā.
Yā kāci saññā. Ye keci saṅkhārā. Yaṅkiñci viññāṇaṁ
atītānāgatapaccuppannaṁ ajjhattaṁ vā bahiddhā vā oḷārikaṁ vā sukhumaṁ vā
hīnaṁ vā paṇītaṁ vā yaṁ dūre santike vā sabbaṁ viññāṇaṁ netaṁ
mama nesohamasmi na meso attāti evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya
disvā anupādā vimutto hoti. Evaṁ kho rāhula jānato
evaṁ passato imasmiñca saviññāṇake kāye bahiddhā ca sabbanimittesu
ahaṅkāramamaṅkāramānāpagataṁ mānasaṁ hoti vidhā samatikkantaṁ
santaṁ suvimuttanti.
Theravaggo catuttho.
Tassuddānaṁ bhavati
ānando tisso yamako anurādho ca vakkali
assaji khemako [1]- channo rāhulā 2 apare dve
theravaggoti 3 vuccatīti.
-----------------
1 Po. dāsakoti dissati. 2 Yu. rāhulo. Po. rāhulo atha theravaggo tena
vuccatīti. Ma. theravaggoti vuccatīti natthi. 3 Yu. vaggo tena pavuccati.
Khandhasaṁyuttassa majjhimapaṇṇāsake pupphavaggo pañcamo

[237] Sāvatthī. Tatra kho .pe. Seyyathāpi bhikkhave nadī
pabbateyyā ohāriṇī dūraṅgamā sīghasotā tassā ubhato 1 tīresu
kāsā cepi jātā assu te naṁ ajjholambeyyuṁ kusā cepi
jātā assu te naṁ ajjholambeyyuṁ pabbajā 2 cepi jātā
assu te naṁ ajjholambeyyuṁ vīraṇā 3 cepi jātā assu te
naṁ ajjholambeyyuṁ rukkhā cepi jātā assu te naṁ ajjholambeyyuṁ
tassā puriso sotena vuyhamāno kāse 4 cepi gaṇheyya
te palujjeyyuṁ so tatonidānaṁ anayabyasanaṁ āpajjeyya kuse cepi
gaṇheyya. Pabbaje cepi gaṇheyya. Vīraṇe cepi gaṇheyya.
Rukkhe cepi gaṇheyya te palujjeyyuṁ so tatonidānaṁ anayabyasanaṁ
āpajjeyya. Evameva kho bhikkhave assutavā puthujjano ariyānaṁ
adassāvī ariyadhammassa akovido ariyadhamme avinīto sappurisānaṁ
adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinīto rūpaṁ
attato samanupassati rūpavantaṁ vā attānaṁ attani vā rūpaṁ
rūpasmiṁ vā attānaṁ tassa taṁ rūpaṁ palujjati so tatonidānaṁ
anayabyasanaṁ āpajjati. Vedanaṁ. Saññaṁ. Saṅkhāre. Viññāṇaṁ
attato samanupassati viññāṇavantaṁ vā attānaṁ attani vā
1 Ma. Yu. ubhosu. 2 Sī. babbajā. 3 Ma. Yu. bīraṇā. Po. viraṇāpesi.
4 Po. kāsacesaṁ.
Viññāṇaṁ viññāṇasmiṁ vā attānaṁ tassa taṁ viññāṇaṁ palujjati
so tatonidānaṁ anayabyasanaṁ āpajjati.

[238] Taṁ kiṁ maññatha bhikkhave rūpaṁ niccaṁ vā aniccaṁ vāti.
Aniccaṁ bhante. Vedanā. Saññā. Saṅkhārā. Viññāṇaṁ
niccaṁ vā aniccaṁ vāti. Aniccaṁ bhante. Tasmā tiha bhikkhave
.pe. Evaṁ passaṁ .pe. Nāparaṁ itthattāyāti pajānātīti.

[239] Sāvatthī. Tatra kho .pe. Nāhaṁ bhikkhave lokena
vivadāmi. Loko 1 ca kho bhikkhave mayā vivadati. Na bhikkhave
dhammavādī kenaci 2 lokasmiṁ vivadati. Yaṁ bhikkhave natthisammataṁ loke
paṇḍitānaṁ ahaṁpi taṁ natthīti vadāmi. Yaṁ bhikkhave atthisammataṁ
loke paṇḍitānaṁ ahaṁpi taṁ atthīti vadāmi 3 . Kiñci bhikkhave
natthisammataṁ loke paṇḍitānaṁ yamahaṁ natthīti vadāmi. Rūpaṁ bhikkhave
niccaṁ dhuvaṁ sassataṁ avipariṇāmadhammaṁ natthisammataṁ loke paṇḍitānaṁ
ahaṁpi taṁ natthīti vadāmi. Vedanā. Saññā. Saṅkhārā. Viññāṇaṁ
niccaṁ dhuvaṁ sassataṁ avipariṇāmadhammaṁ natthisammataṁ loke paṇḍitānaṁ
ahampi taṁ natthīti vadāmi. Idaṁ kho bhikkhave natthisammataṁ loke
paṇḍitānaṁ yamahaṁ 4 natthīti vadāmi. Kiñca bhikkhave atthisammataṁ
loke paṇḍitānaṁ yamahaṁ atthīti vadāmi. Rūpaṁ bhikkhave aniccaṁ
dukkhaṁ vipariṇāmadhammaṁ atthisammataṁ loke paṇḍitānaṁ ahaṁpi taṁ
atthīti vadāmi. Vedanā. Saññā. Saṅkhārā. Viññāṇaṁ
1 Yu. loko ca mayā vivadati. Ma. lokova mayā vivadati. 2 Po. kenapi kho
lokasmiṁ. 3 Po. vadāmīti. 4 Ma. ahampitaṁ. Yu. yamahaṁpi.
Aniccaṁ dukkhaṁ vipariṇāmadhammaṁ atthisammataṁ loke paṇḍitānaṁ ahaṁpi
taṁ atthīti vadāmi. Idaṁ kho bhikkhave atthisammataṁ loke paṇḍitānaṁ
yamahaṁ atthīti vadāmi.

[240] Atthi bhikkhave loke lokadhammo taṁ 1 tathāgato abhisambujjhati
abhisameti abhisambujjhitvā abhisametvā ācikkhati deseti
paññapeti 2 paṭṭhapeti vivarati vibhajati uttānīkaroti. Kiñca bhikkhave
loke lokadhammo taṁ tathāgato abhisambujjhati abhisameti abhisambujjhitvā
abhisametvā ācikkhati deseti paññapeti paṭṭhapeti
vivarati vibhajati uttānīkaroti. Rūpaṁ bhikkhave loke lokadhammo taṁ
tathāgato abhisambujjhati .pe. Uttānīkaroti. Yo bhikkhave
tathāgatena evaṁ ācikkhiyamāne desiyamāne paññapiyamāne
paṭṭhapiyamāne vivariyamāne vibhajiyamāne uttānīkariyamāne 3 na jānāti na
passati tamahaṁ bhikkhave bālaṁ 4 puthujjanaṁ andhaṁ acakkhukaṁ ajānantaṁ
apassantaṁ kinti karomi. Vedanā bhikkhave. Saññā bhikkhave.
Saṅkhārā bhikkhave. Viññāṇaṁ bhikkhave loke lokadhammo taṁ
tathāgato abhisambujjhati abhisameti abhisambujjhitvā abhisametvā
ācikkhati deseti paññapeti paṭṭhapeti vivarati vibhajati uttānīkaroti.
Yo bhikkhave tathāgatena evaṁ ācikkhiyamāne desiyamāne
paññapiyamāne paṭṭhapiyamāne vivariyamāne vibhajiyamāne uttānīkariyamāne
1 sabbavāresu yanti vā pāṭho. 2 Po. Ma. paññāpeti.
3 Po. uttānī kariyamāne. 4 Po. bālaputhujjanaṁ.
Na jānāti na passati tamahaṁ bhikkhave bālaṁ puthujjanaṁ andhaṁ
acakkhukaṁ ajānantaṁ apassantaṁ kinti karomi.