[251] Tesaṁ kho pana bhikkhu caturāsītiyā nagarasahassānaṁ
ekaññeva taṁ nagaraṁ hoti yamahaṁ tena samayena ajjhāvasāmi
kusāvatī rājadhānī. Tesaṁ kho pana bhikkhu caturāsītiyā pāsādasahassānaṁ
eko yeva so pāsādo hoti yamahaṁ tena samayena
ajjhāvasāmi dhammo pāsādo. Tesaṁ kho pana bhikkhu caturāsītiyā
kūṭāgārasahassānaṁ ekaññeva taṁ kūṭāgāraṁ hoti yamahaṁ tena
samayena ajjhāvasāmi mahābyūhaṁ kūṭāgāraṁ. Tesaṁ kho pana bhikkhu
caturāsītiyā pallaṅkasahassānaṁ eko yeva so pallaṅko hoti
yamahaṁ tena samayena paribhuñjāmi dantamayo vā sāramayo vā
1 Po. Ma. Yu. subhaddā-. 2 Po. kaṁsucanāraṇāni. Yu. kaṁsu ....
Suvaṇṇamayo vā rūpiyamayo vā. Tesaṁ kho pana bhikkhu caturāsītiyā
nāgasahassānaṁ eko yeva so nāgo hoti yamahaṁ tena samayena
abhirūhāmi uposatho nāgarājā. Tesaṁ kho pana bhikkhu
caturāsītiyā assasahassānaṁ eko yeva so asso hoti yamahaṁ tena
samayena abhirūhāmi balāho 1 assarājā. Tesaṁ kho pana bhikkhu
caturāsītiyā rathasahassānaṁ eko yeva so ratho hoti yamahaṁ tena
samayena abhirūhāmi vejayanto ratho. Tesaṁ kho pana bhikkhu
caturāsītiyā itthīsahassānaṁ ekā yeva sā itthī hoti yā maṁ tena
samayena paccupaṭṭhāti khattiyā vā velāmikā vā. Tesaṁ kho
pana bhikkhu caturāsītiyā vatthakoṭisahassānaṁ ekaññeva taṁ vatthayugaṁ
hoti yamahaṁ tena samayena paridahāmi khomasukhumaṁ vā koseyyasukhumaṁ
vā kambalasukhumaṁ vā kappāsikasukhumaṁ vā. Tesaṁ kho pana
bhikkhu caturāsītiyā thālipākasahassānaṁ eko yeva so thālipāko
hoti yato nāḷikodanaparamaṁ bhuñjāmi tadupiyaṁ ca sūpabyañjanaṁ 2 .
Iti kho bhikkhu sabbe te saṅkhārā atītā niruddhā vipariṇatā
evaṁ aniccā kho bhikkhu saṅkhārā evaṁ addhuvā kho bhikkhu saṅkhārā
evaṁ anassāsikā kho bhikkhu sabbe 3 saṅkhārā. Yāvañcidaṁ bhikkhu
alameva sabbasaṅkhāresu 4 nibbindituṁ alaṁ virajjituṁ alaṁ vimuccitunti.

[252] Sāvatthī. Ārāme. Ekamantaṁ nisinno kho so
1 Ma. balāhako. 2 Sī. Ma. sūpeyyaṁ. 3 Ma. Yu. sabbeti na dissati.
4 Yu. sabbesu.
Bhikkhu bhagavantaṁ etadavoca atthi nu kho bhante kiñci rūpaṁ yaṁ
rūpaṁ niccaṁ dhuvaṁ sassataṁ avipariṇāmadhammaṁ sassatisamaṁ tatheva ṭhassati.
Atthi nu kho bhante kāci vedanā yā vedanā niccā dhuvā
sassatā avipariṇāmadhammā sassatisamaṁ tatheva ṭhassati. Atthi nu
kho bhante kāci saññā .pe. Keci saṅkhārā ye saṅkhārā
niccā dhuvā sassatā avipariṇāmadhammā sassatisamaṁ tatheva ṭhassanti.
Atthi nu kho bhante kiñci viññāṇaṁ yaṁ viññāṇaṁ niccaṁ dhuvaṁ
sassataṁ avipariṇāmadhammaṁ sassatisamaṁ tatheva ṭhassatīti. Natthi kho
bhikkhu kiñci rūpaṁ yaṁ rūpaṁ niccaṁ dhuvaṁ sassataṁ avipariṇāmadhammaṁ
sassatisamaṁ tatheva ṭhassati. Natthi kho bhikkhu kāci vedanā.
Kāci saññā. Keci saṅkhārā. Kiñci viññāṇaṁ yaṁ viññāṇaṁ
niccaṁ dhuvaṁ sassataṁ avipariṇāmadhammaṁ sassatisamaṁ tatheva ṭhassatīti 1 .

[253] Atha kho bhagavā parittaṁ nakhasikhāyaṁ paṁsuṁ āropetvā
taṁ bhikkhuṁ etadavoca ettakaṁpi kho bhikkhu rūpaṁ natthi niccaṁ dhuvaṁ
sassataṁ avipariṇāmadhammaṁ sassatisamaṁ tatheva ṭhassati. Ettakaṁpi ce 2
bhikkhu rūpaṁ abhavissa niccaṁ dhuvaṁ sassataṁ avipariṇāmadhammaṁ na yidaṁ
brahmacariyavāso paññāyetha sammādukkhakkhayāya. Yasmā ca kho
bhikkhu ettakaṁpi rūpaṁ natthi niccaṁ dhuvaṁ sassataṁ avipariṇāmadhammaṁ
tasmā brahmacariyavāso paññāyati sammādukkhakkhayāya. Ettakāpi
kho bhikkhu vedanā natthi niccā dhuvā sassatā avipariṇāmadhammā
1 Po. itisaddo na dissati. 2 Ma. Yu. cepi.
Sassatisamaṁ tatheva ṭhassati. Ettakāpi ce bhikkhu vedanā abhavissa
niccā dhuvā sassatā avipariṇāmadhammā na yidaṁ brahmacariyavāso
paññāyetha sammādukkhakkhayāya. Yasmā ca kho bhikkhu ettakāpi
vedanā natthi niccā dhuvā sassatā avipariṇāmadhammā tasmā
brahmacariyavāso paññāyati sammādukkhakkhayāya. Ettakāpi kho
bhikkhu saññā .pe. Ettakāpi kho bhikkhu saṅkhārā natthi niccā
dhuvā sassatā avipariṇāmadhammā sassatisamaṁ tatheva ṭhassanti.
Ettakā cepi bhikkhu saṅkhārā abhavissaṁsu niccā dhuvā sassatā
avipariṇāmadhammā na yidaṁ brahmacariyavāso paññāyetha sammādukkhakkhayāya.
Yasmā ca kho bhikkhu ettakāpi saṅkhārā natthi niccā
dhuvā sassatā avipariṇāmadhammā tasmā brahmacariyavāso paññāyati
sammādukkhakkhayāya. Ettakaṁpi kho bhikkhu viññāṇaṁ natthi niccaṁ
dhuvaṁ sassataṁ avipariṇāmadhammaṁ sassatisamaṁ tatheva ṭhassati. Ettakaṁ
cepi bhikkhu viññāṇaṁ abhavissa niccaṁ dhuvaṁ sassataṁ avipariṇāmadhammaṁ
na yidaṁ brahmacariyavāso paññāyetha sammādukkhakkhayāya. Yasmā ca
kho bhikkhu ettakaṁpi viññāṇaṁ natthi niccaṁ dhuvaṁ sassataṁ avipariṇāmadhammaṁ
tasmā brahmacariyavāso paññāyati sammādukkhakkhayāya.

[254] Taṁ kiṁ maññasi bhikkhu rūpaṁ niccaṁ vā aniccaṁ vāti.
Aniccaṁ bhante. Vedanā. Saññā. Saṅkhārā. Viññāṇaṁ
niccaṁ vā aniccaṁ vāti. Aniccaṁ bhante .pe. Tasmā tiha .pe.
Evaṁ passaṁ .pe. Nāparaṁ itthattāyāti pajānātīti.

[255] Sāvatthī. Ārāme. Ekamantaṁ nisinno kho so
bhikkhu bhagavantaṁ etadavoca atthi nu kho bhante kiñci rūpaṁ yaṁ
rūpaṁ niccaṁ dhuvaṁ sassataṁ avipariṇāmadhammaṁ sassatisamaṁ tatheva ṭhassati.
Atthi nu kho bhante kāci vedanā .pe. Kāci saññā. Keci
saṅkhārā. Kiñci viññāṇaṁ yaṁ viññāṇaṁ niccaṁ dhuvaṁ sassataṁ
avipariṇāmadhammaṁ sassatisamaṁ tatheva ṭhassatīti. Natthi kho bhikkhu
kiñci rūpaṁ yaṁ rūpaṁ niccaṁ dhuvaṁ sassataṁ avipariṇāmadhammaṁ sassatisamaṁ
tatheva ṭhassati. Natthi kho bhikkhu kāci vedanā .pe. Kāci
saññā. Keci saṅkhārā. Kiñci viññāṇaṁ yaṁ viññāṇaṁ
niccaṁ dhuvaṁ sassataṁ avipariṇāmadhammaṁ sassatisamaṁ tatheva ṭhassatīti.

[256] Sāvatthī. Ārāme. Anamataggāyaṁ 1 bhikkhave saṁsāro
pubbā koṭi na paññāyati avijjānīvaraṇānaṁ sattānaṁ taṇhāsaññojanānaṁ
sandhāvataṁ saṁsarataṁ. Hoti so bhikkhave samayo yaṁ
mahāsamuddo ussussati visussati na bhavati. Na tvevāhaṁ bhikkhave
avijjānīvaraṇānaṁ sattānaṁ taṇhāsaññojanānaṁ sandhāvataṁ saṁsarataṁ
dukkhassa antakiriyaṁ vadāmi. Hoti so bhikkhave samayo yaṁ
sineru pabbatarājā ḍayhati 2 vinassati na bhavati. Na tvevāhaṁ
bhikkhave avijjānīvaraṇānaṁ sattānaṁ taṇhāsaññojanānaṁ sandhāvataṁ
1 Po. Ma. anamataggoyaṁ. 2 Sī. uḍḍayhati.
Saṁsarataṁ dukkhassa antakiriyaṁ vadāmi. Hoti so bhikkhave samayo
yaṁ mahāpaṭhavī ḍayhati vinassati na bhavati. Na tvevāhaṁ bhikkhave
avijjānīvaraṇānaṁ sattānaṁ taṇhāsaññojanānaṁ sandhāvataṁ saṁsarataṁ
dukkhassa antakiriyaṁ vadāmi.

[257] Seyyathāpi bhikkhave sā gaddūlabandho daḷhe khīle vā
thambhe vā upanibandho 2 tameva khīlaṁ vā thambhaṁ vā anuparidhāvati
anuparivattati. Evameva kho bhikkhave assutavā puthujjano ariyānaṁ
adassāvī .pe. Sappurisadhamme avinīto rūpaṁ attato samanupassati
.pe. Vedanaṁ attato samanupassati. Saññaṁ. Saṅkhāre attato
samanupassati. Viññāṇaṁ attato samanupassati viññāṇavantaṁ vā
attānaṁ attani vā viññāṇaṁ viññāṇasmiṁ vā attānaṁ. So
rūpaññeva anuparidhāvati anuparivattati vedanaññeva. Saññaññeva.
Saṅkhāre yeva. Viññāṇaññeva anuparidhāvati anuparivattati. So
rūpaṁ anuparidhāvaṁ anuparivattaṁ vedanaṁ. Saññaṁ. Saṅkhāre.
Viññāṇaṁ anuparidhāvaṁ anuparivattaṁ na parimuccati rūpamhā na
parimuccati vedanāya na parimuccati saññāya na parimuccati
saṅkhārehi na parimuccati viññāṇamhā na parimuccati jātiyā
jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi domanassehi upāyāsehi
na parimuccati dukkhasmāti vadāmi. Sutavā ca kho bhikkhave
ariyasāvako ariyānaṁ dassāvī .pe. Sappurisadhamme suvinīto na rūpaṁ
1 Ma. Yu. baddūlabaddho. 2 Po. uparibandho. Ma. Yu. upanibaddho.
Attato samanupassati. Na vedanaṁ. Na saññaṁ. Na saṅkhāre.
Na viññāṇaṁ attato samanupassati na viññāṇavantaṁ vā attānaṁ
na attani vā viññāṇaṁ na viññāṇasmiṁ vā attānaṁ. So
rūpaṁ nānuparidhāvati nānuparivattati vedanaṁ. Saññaṁ. Saṅkhāre.
Viññāṇaṁ nānuparidhāvati nānuparivattati. So rūpaṁ ananuparidhāvaṁ
ananuparivattaṁ vedanaṁ. Saññaṁ. Saṅkhāre. Viññāṇaṁ
ananuparidhāvaṁ ananuparivattaṁ parimuccati rūpamhā parimuccati vedanāya
parimuccati saññāya parimuccati saṅkhārehi parimuccati viññāṇamhā
parimuccati jātiyā jarāya maraṇena sokehi paridevehi dukkhehi
domanassehi upāyāsehi parimuccati dukkhasmāti vadāmīti.

[258] Sāvatthī. Ārāme. Anamataggāyaṁ bhikkhave saṁsāro
pubbā koṭi na paññāyati avijjānīvaraṇānaṁ sattānaṁ taṇhāsaññojanānaṁ
sandhāvataṁ saṁsarataṁ [1]-. Seyyathāpi bhikkhave sā gaddūlabandho
daḷhe khīle vā thambhe vā upanibandho so gacchati
cepi tameva khīlaṁ vā thambhaṁ vā upagacchati tiṭṭhati cepi tameva
khīlaṁ vā thambhaṁ vā upatiṭṭhati nisīdati cepi tameva khīlaṁ vā
thambhaṁ vā upanisīdati nipajjati cepi tameva khīlaṁ vā thambhaṁ vā
upanipajjati. Evameva kho bhikkhave assutavā puthujjano rūpaṁ etaṁ
mama esohamasmi eso me attāti samanupassati vedanaṁ.
Saññaṁ. Saṅkhāre. Viññāṇaṁ etaṁ mama esohamasmi eso
1 Po. dukkhassa antakiriyaṁ vadāmīti dissati.
Me attāti samanupassati. So gacchati cepi imeva 1
pañcupādānakkhandhe upagacchati tiṭṭhati cepi imeva pañcupādānakkhandhe
upatiṭṭhati nisīdati cepi imeva pañcupādānakkhandhe upanisīdati
nipajjati cepi imeva pañcupādānakkhandhe upanipajjati. Tasmā
tiha bhikkhave abhikkhaṇaṁ sakaṁ cittaṁ paccavekkhitabbaṁ dīgharattamidaṁ
cittaṁ saṅkiliṭṭhaṁ rāgena dosena mohenāti.

[259] Cittasaṅkilesā bhikkhave sattā saṅkilissanti cittavodānā
sattā visujjhanti. Diṭṭhaṁ vo 2 bhikkhave caraṇannāma 3
cittanti. Evambhante. Tampi kho bhikkhave caraṇaṁ nāma cittaṁ
citteneva cintitaṁ 4 . Tenapi kho bhikkhave caraṇena cittena cittaññeva
cittataraṁ. Tasmā tiha bhikkhave abhikkhaṇaṁ sakaṁ cittaṁ paccavekkhitabbaṁ
dīgharattamidaṁ cittaṁ saṅkiliṭṭhaṁ rāgena dosena mohenāti.
Cittasaṅkilesā bhikkhave sattā saṅkilissanti cittavodānā sattā
visujjhanti. Nāhaṁ bhikkhave aññaṁ ekanikāyaṁpi samanupassāmi
evaṁ cittaṁ yathayidaṁ bhikkhave tiracchānagatā pāṇā. Tepi kho
bhikkhave tiracchānagatā pāṇā citteneva cintitā 5 . Tehipi kho
bhikkhave tiracchānagatehi pāṇehi cittaññeva cittataraṁ. Tasmā
tiha bhikkhave [6]- abhikkhaṇaṁ sakaṁ cittaṁ paccavekkhitabbaṁ dīgharattamidaṁ
cittaṁ saṅkiliṭṭhaṁ rāgena dosena mohenāti. Cittasaṅkilesā
bhikkhave sattā saṅkilissanti cittavodānā sattā visujjhanti.
1 Ma. Yu. ime. 2 Po. kho. 3 Po. abhikkhaṇannāma. 4 Ma. cittitaṁ.
5 Po. vikatā. Yu. cittatā. 6 Po. Yu. bhikkhunāti dissati.
Seyyathāpi bhikkhave rajako vā cittakārako vā sati 1 rajanāya vā
lākhāya vā haliddiyā vā nīlāya vā mañjeṭṭhāya 2 vā suparimaṭṭe 3
vā phalake 4 bhittiyā vā dussapaṭe 5 vā itthīrūpaṁ vā purisarūpaṁ
vā abhinimmineyya sabbaṅgapaccaṅgaṁ 6 . Evaṁ 7 kho bhikkhave assutavā
puthujjano rūpaññeva abhinibbattento abhinibbatteti vedanaññeva.
Saññaññeva. Saṅkhāre yeva. Viññāṇaññeva abhinibbattento
abhinibbatteti. Taṁ kiṁ maññatha bhikkhave rūpaṁ niccaṁ vā aniccaṁ
vāti. Aniccaṁ bhante. Vedanā. Saññā. Saṅkhārā.
Viññāṇaṁ niccaṁ vā aniccaṁ vāti. Aniccaṁ bhante. Tasmā tiha
bhikkhave. Evaṁ passaṁ .pe. Nāparaṁ itthattāyāti pajānātīti.

[260] Sāvatthī. Jānatohaṁ bhikkhave passato āsavānaṁ khayaṁ vadāmi
no ajānato no apassato. Kiñca bhikkhave jānato kiṁ passato
āsavānaṁ khayo hoti. Iti rūpaṁ iti rūpassa samudayo iti rūpassa
atthaṅgamo iti vedanā. Iti saññā. Iti saṅkhārā. Iti
viññāṇaṁ iti viññāṇassa samudayo iti viññāṇassa atthaṅgamoti.
Evaṁ kho bhikkhave jānato evaṁ passato āsavānaṁ khayo hoti.